Keıingi jeti jylda Qazaqstan ekonomıkasynda qandaı ózgerister boldy? Sıfrlandyrý, qarjy sektoryndaǵy reformalar, ınvestısıa tartý jáne halyqaralyq ekonomıkalyq baılanystardy keńeıtý baǵytyndaǵy saıasat qanshalyqty tıimdi nátıje berdi? Ekonomıser Arman Baıǵanov pen Murat Qastaev Dalanews.kz redaksıasyna bergen suhbatynda memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tusyndaǵy  ekonomıkalyq saıasattyń nátıjelerin saralap, aldaǵy múmkindikterin taldady.

Ekonomıs Arman Baıǵanovtyń pikiri

Ekonomıs, R-Finance sarapshysy Arman Baıǵanovtyń sózinshe, ekonomıkalyq ózgeristerdiń bir bóligi oń nátıjesin berip jatqanymen, keıbir reformalardyń tolyq áserin kórý úshin áli de ýaqyt qajet.

“Qazaqstanda sıfrlandyrý óte qatty damyp jatyr. Ásirese Toqaev kelgennen keıin memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrý aıtarlyqtaı kúsheıdi. Kóptegen memlekettik qyzmet onlaın formatqa kóship, azamattarǵa yńǵaıly bola tústi. Mysaly, qujat rásimdeý, kólik tirkeý sekildi qyzmetterdi ınternet arqyly alýǵa múmkindik bar”, - deıdi ol.

Aıtýynsha, qazirgi tańda eń mańyzdy baǵyttardyń biri - sıfrlyq valúta.

“Búginde onyń alǵashqy alǵysharttary jasaldy. Mysaly, “Damý” qarjylandyrý jobasy aıasynda qarjylandyrýdy sıfrlyq teńge formatynda júrgizý boıynsha jumystar qolǵa alyndy. Qazir sıfrlyq valútany zańnamalyq turǵydan retteý úshin ekonomıkalyq zańdar da ázirlenip jatyr. Bul da mańyzdy másele”, - dep qosty ol.

Ekonomıs krıptovalúlar men jalpy sıfrlyq qarjy quraldaryna qatysty jumystar da qarqyn alǵanyn alǵa tartty.  Onyń pikirinshe, bul qarjy naryǵyn jańa deńgeıge shyǵaryp, ekonomıkanyń zamanaýı talaptarǵa beıimdelýine jol ashady.

“Budan bólek, Toqaevtyń kezinde bank júıesinde de eleýli reformalar jasaldy. Atap aıtqanda, bazalyq jáne ámbebap lısenzıa engizildi. Bul qarjy sektoryn lıberalızasıalap, básekelestikti arttyrýǵa múmkindik beredi. Mıkroqarjy uıymdaryn banktik emes qarjy uıymdaryna aınaldyrý arqyly da ózgerister engizildi. Sonymen qatar sońǵy ózgerister qarjy sektoryn damytýǵa baǵyttaldy. Islamdyq qarjylandyrýdy damytý máselesi de qarastyrylyp jatyr. Iaǵnı ámbebap lısenzıasy bar iri bankter endi jeke aksıonerlik qoǵam qurmaı-aq ıslamdyq qarjylandyrý qaǵıdattarymen standartty nesıe bere alady”, -  deıdi sarapshy.

Onyń pikirinshe, bul qadam qarjy naryǵyna jańa serpin berip, bıznes úshin qoljetimdi ári arzan qarjylandyrý kózderiniń kóbeıýine túrtki bolady.

Arman Baıǵanovtyń sózinshe, keıingi kezderi aýyl sharýashylyǵyn qoldaý máselesine de erekshe nazar aýdarylyp otyr.

“Sońǵy jyldary agrarlyq sektordy qoldaý kólemi birneshe ese artty. Aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrý maqsatty túrde damyp, ınovasıalyq tásilder arqyly júzege asyrylyp otyr”, - deıdi ekonomıs.

Sonymen qatar sarapshy óńirlerdi damytý baǵytyndaǵy jańa tásilderge de oń baǵasyn berdi.

“Qazirgi ýaqytta ákimdikterde óńirlik damý boıynsha táýekel kartalary jasalyp jatyr. Iaǵnı qaı óńirlerge birinshi kezekte qarjylandyrý qajet, qaı jerde qoldaý kerek, qaı jerde ınfraqurylymdyq jobalar qajet – sonyń bári anyqtalyp jatyr. Bul jumystar endi keshendi taldaý arqyly júrgiziledi”, - dedi ol.

Ekonomıs taǵy bir mańyzdy baǵyt retinde sheteldik ınvesıısıalardy tartý ekenin atap ótti.

“Qazir oblys jáne óńir ákimdikteriniń negizgi basymdyqtarynyń biri – ınvestısıa tartý. Bul da óte mańyzdy qadam”, - dedi ol.

Onyń paıymynsha, keıingi jyldary júrgizilgen reformalar el ekonomıkasyn aıtarlyqtaı úles qosyp jatyr.

“Nazarbaevtyń kezinen bastalǵan memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrý júıesi Toqaevtyń tusynda órkendeı tústi. Qazir memlekettik qyzmetterdiń tizimi de ulǵaıdy. Bizdiń memlekettik qyzmetter júıesi kóptegen elmen salystyrǵanda jaqsy sıfrlandyrylǵan dep aıtýǵa bolady. Máselen, qyzmettiń túr-túrin onlaın alýǵa bolady: tirkeý, kólik rásimdeý, qujattar alý jáne basqa da qyzmetter. Osy baǵytta Qazaqstan ártúrli halyqaralyq reıtıńterde joǵary kórsetkishke ıe. Memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrý boıynsha biz biraz eldiń arasynda kóshbasshylardyń qataryndamyz”, - dep túıindedi ol.

Ekonomıs Murat Qastaev ne deıdi?

Sarapshynyń pikirinshe, el ekonomıkasynda oń úrdis bar, alaıda reformalardyń qarqyny tym baıaý.

“Prezıdent Toqaev bılikke kelgennen beri ekonomıkamyz túbegeıli ózgerdi nemese aıtarlyqtaı jaqsardy dep aıta almaımyn. Alaıda belgili bir oń úrdister bar. Biraq qarqyny shaban”, - deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, jaqsy nátıjelerdiń biri - Qazaqstannyń ekonomıkalyq ártaraptandyrylǵan saıasat júrgizip otyrǵany.

“Qazaqstan álemniń kóptegen elimen teń dárejede saýda jasap otyr. Árıne, Qytaı men Reseıdiń úlesi basym. Soǵan qaramastan, Eýropa, Túrkıa, Taıaý Shyǵys jáne Ortalyq Azıa elderimen de ekonomıkalyq baılanystardy damytý jalǵasyp jatyr. Prezıdenttiń kásibı dıplomat bolǵany da mańyzdy ról atqarady. Ol álemdik deńgeıde erkin qarym-qatynas ornata alady, aǵylshyn jáne qytaı tilderinde aýdarmashylarsyz sóılese alady. Bul ınvestısıa tartýda da mańyzdy faktor”, – dedi ol.

Qastaev keıingi jyldary Qazaqstannyń tranzıttik áleýeti de artyp kele jatqanyn atap ótti.

“Bul tek prezıdenttiń jetistigi emes. Bul – Ýkraınadaǵy soǵystyń saldary. Degenmen Qazaqstan bul jaǵdaıdy óz paıdasyna tıimdi paıdalana aldy”, – deıdi ekonomıs.

Sondaı-aq ol qazirgi bıliktiń sıfrlandyrý men jańa tehnologıalarǵa kóńil bólip otyrǵanyn alǵa tartty.

“Prezıdent Toqaev sıfrlandyrý, aqparattyq tehnologıalar jáne jasandy ıntellekt baǵyttaryn jaqsy túsinedi ári olardyń damýyn qoldaıdy. Qazirgi qarqyndy ózgerip jatqan zamanda bul óte mańyzdy. Eger biz bul baǵytta artta qalsaq, álemdik ekonomıkanyń shetinde qalyp qoıýymyz múmkin”, – dep qosty ol.

Sarapshy Qazaqstan ekonomıkasynda áli de sheshimin kútip turǵan máseleler kóp ekenin jetkizdi.

“Bizdiń ekonomıka áli de munaı men basqa da shıkizatqa táýeldi. Biz kóbine daıyn ónim emes, tabıǵı resýrstardy óńdemeı syrtqa satamyz. Sol sebepti tabys kólemi de asa joǵary emes. Eger shıki munaıdyń ornyna benzın, avıakerosın, hımıalyq ónimder, plasmassa, rezına sıaqty daıyn taýarlar shyǵarsaq, el tabysy áldeqaıda joǵary bolar edi. Sonymen qatar ondaǵan myń óndiristik jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik týar edi”, – deıdi ekonomıs.

Onyń aıtýynsha, munaı eksportynda da Qazaqstan Reseıge táýeldi bolyp otyr.

“Bizdiń munaı eksportymyzdyń shamamen 90 paıyzy Reseı arqyly júzege asady. Sol sebepti biz energetıkalyq turǵydan Reseıge táýeldi bolyp otyrmyz. Bul sońǵy 20–30 jyl boıy tolyq sheshilmeı kele jatqan másele”, – dedi ol.

Sarapshy aýyl sharýashylyǵy salasynda da áleýet tolyq paıdalanylmaı otyrǵanyn aıtty.

“Qazaqstanda jer de, sý da, tabıǵı resýrstar da jetkilikti. Biraq soǵan qaramastan aýyl sharýashylyǵyn tolyq kótere almaı otyrmyz. Búginde kórshiles Reseı, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, tipti Belarýsten kelgen aýyl sharýashylyǵy ónimderin tutynyp júrmiz”, – deıdi Qastaev.

Ekonomıs memleket ekonomıkadaǵy úlesin azaıtý qajettigin de atap ótti.

“Ekonomıkada memlekettiń úlesi áli de joǵary. Samuryq, Báıterek sıaqty iri memlekettik holdıńter asa úlken paıda ákelmese de qysqartylǵan nemese joıylǵan joq. Bul da ekonomıkanyń tıimdi damýyna kedergi keltiredi”, – dedi ol.

Sonymen qatar sarapshy sheteldik ınvestısıa tartý úshin ınstıtýsıonaldyq reformalardyń mańyzdy ekenin atap ótti.

“İri ınvestısıa tartý úshin ınvestorlarǵa damyp jatqan ekonomıka, turaqty valúta, saıası reformalar, jemqorlyqpen kúres, táýelsiz sot júıesi jáne jumys isteıtin zańdar qajet”, – deıdi ol.

Murat Qastaev ulttyq bıznesti damytý úshin memleket kásipkerlerge kedergi keltirmeýi kerek dep sanaıdy.

“Kásipkerlerge memlekettiń erekshe kómegi qajet emes. Memleket eń aldymen bızneske kedergi jasamaýy tıis. Kásipkerlerdiń negizgi talaptary – jemqorlyqty azaıtý, salyqtardy tómendetý jáne bıznes júrgizýge qolaıly ınfraqurylym jasaý. Al bizde memleket kóbine bıznesti ekonomıkanyń tiregi retinde emes, búdjetti toltyrý kózi retinde qaraıdy”, – dedi ol.

Sarapshynyń pikirinshe, memleket strategıalyq mańyzy joq salalardan shyǵyp, jeke bıznestiń damýyna múmkindik berýi kerek.

“Jańa tehnologıalardy engizetin de – bıznes. Jańa jumys oryndaryn ashyp, salyq tóleıtin de – bıznes. Qyzmetkerlerdiń jalaqysyn kóterip, olardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartatyn da – bıznes. Sondyqtan kásipkerlerdi barynsha qorǵap, olardyń jumysyna jaǵdaı jasaý kerek”, – dedi ekonomıs.

Onyń sózinshe, salyq saıasaty kásipkerlerdi ınvestısıaǵa yntalandyrýy tıis.

“Eger kásipker aqshany jeke tabys retinde shyǵarsa, joǵary salyq tólesin. Al eger sol qarjyny qaıta bızneske ınvestısıaǵa, qyzmetkerlerdiń jalaqysyn kóterýge, ǵylym men ınovasıaǵa nemese qaıyrymdylyqqa jumsasa, onda salyq tólemeýi kerek. Sonda kásipkerler aqshany memleketke tóleýden góri óz bıznesin damytýǵa jumsaıdy. Nátıjesinde ekonomıka men qoǵam úshin paıda áldeqaıda kóp bolady”, – dedi ol.

Ekonomıs Qazaqstannyń áleýetine senim bildirdi.

“Men shetelmen kóp jumys isteımin. Eki jyl Arab Ámirlikterinde bıznespen aınalystym, qazir eki jyldan astam ýaqyt AQSH-ta kásibimizdi júrgizip júrmin. Basqa elderdiń qanshalyqty jyldam ózgerip jatqanyn kórip, Qazaqstannyń artta qalyp bara jatqanyna alańdaımyn. Biraq bizdiń eldiń múmkindigi óte úlken. Qazaq jastary álemniń kóptegen elinde joǵary deńgeıde jumys istep júr. Bizde bilim de bar, qabilet te bar, eńbekqorlyq ta bar”, – dedi sarapshy.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda álemdik deńgeıdegi kompanıalar da qalyptasyp úlgergen.

“Qazaqstannyń ózinde álemdik deńgeıde básekege qabiletti kompanıalar bar. Mysaly, Kazatomprom, Kaspi.kz, Freedom Holding Corp. jáne eGov.kz sıaqty jobalar shynymen de halyqaralyq deńgeıde jumys istep otyr”, – dedi ekonomıs.