Keiingi jeti jylda Qazaqstan ekonomikasynda qandai ózgerister boldy? Tsifrlandyrý, qarjy sektoryndaǵy reformalar, investitsiia tartý jáne halyqaralyq ekonomikalyq bailanystardy keńeitý baǵytyndaǵy saiasat qanshalyqty tiimdi nátije berdi? Ekonomister Arman Baiǵanov pen Murat Qastaev Dalanews.kz redaktsiiasyna bergen suhbatynda memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tusyndaǵy ekonomikalyq saiasattyń nátijelerin saralap, aldaǵy múmkindikterin taldady.
Ekonomist Arman Baiǵanovtyń pikiri
Ekonomist, R-Finance sarapshysy Arman Baiǵanovtyń sózinshe, ekonomikalyq ózgeristerdiń bir bóligi oń nátijesin berip jatqanymen, keibir reformalardyń tolyq áserin kórý úshin áli de ýaqyt qajet.
“Qazaqstanda tsifrlandyrý óte qatty damyp jatyr. Ásirese Toqaev kelgennen keiin memlekettik qyzmetterdi tsifrlandyrý aitarlyqtai kúsheidi. Kóptegen memlekettik qyzmet onlain formatqa kóship, azamattarǵa yńǵaily bola tústi. Mysaly, qujat rásimdeý, kólik tirkeý sekildi qyzmetterdi internet arqyly alýǵa múmkindik bar”, - deidi ol.
Aitýynsha, qazirgi tańda eń mańyzdy baǵyttardyń biri - tsifrlyq valiýta.
“Búginde onyń alǵashqy alǵysharttary jasaldy. Mysaly, “Damý” qarjylandyrý jobasy aiasynda qarjylandyrýdy tsifrlyq teńge formatynda júrgizý boiynsha jumystar qolǵa alyndy. Qazir tsifrlyq valiýtany zańnamalyq turǵydan retteý úshin ekonomikalyq zańdar da ázirlenip jatyr. Bul da mańyzdy másele”, - dep qosty ol.
Ekonomist kriptovaliýlar men jalpy tsifrlyq qarjy quraldaryna qatysty jumystar da qarqyn alǵanyn alǵa tartty. Onyń pikirinshe, bul qarjy naryǵyn jańa deńgeige shyǵaryp, ekonomikanyń zamanaýi talaptarǵa beiimdelýine jol ashady.
“Budan bólek, Toqaevtyń kezinde bank júiesinde de eleýli reformalar jasaldy. Atap aitqanda, bazalyq jáne ámbebap litsenziia engizildi. Bul qarjy sektoryn liberalizatsiialap, básekelestikti arttyrýǵa múmkindik beredi. Mikroqarjy uiymdaryn banktik emes qarjy uiymdaryna ainaldyrý arqyly da ózgerister engizildi. Sonymen qatar sońǵy ózgerister qarjy sektoryn damytýǵa baǵyttaldy. Islamdyq qarjylandyrýdy damytý máselesi de qarastyrylyp jatyr. Iaǵni ámbebap litsenziiasy bar iri bankter endi jeke aktsionerlik qoǵam qurmai-aq islamdyq qarjylandyrý qaǵidattarymen standartty nesie bere alady”, - deidi sarapshy.
Onyń pikirinshe, bul qadam qarjy naryǵyna jańa serpin berip, biznes úshin qoljetimdi ári arzan qarjylandyrý kózderiniń kóbeiýine túrtki bolady.
Arman Baiǵanovtyń sózinshe, keiingi kezderi aýyl sharýashylyǵyn qoldaý máselesine de erekshe nazar aýdarylyp otyr.
“Sońǵy jyldary agrarlyq sektordy qoldaý kólemi birneshe ese artty. Aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrý maqsatty túrde damyp, innovatsiialyq tásilder arqyly júzege asyrylyp otyr”, - deidi ekonomist.
Sonymen qatar sarapshy óńirlerdi damytý baǵytyndaǵy jańa tásilderge de oń baǵasyn berdi.
“Qazirgi ýaqytta ákimdikterde óńirlik damý boiynsha táýekel kartalary jasalyp jatyr. Iaǵni qai óńirlerge birinshi kezekte qarjylandyrý qajet, qai jerde qoldaý kerek, qai jerde infraqurylymdyq jobalar qajet – sonyń bári anyqtalyp jatyr. Bul jumystar endi keshendi taldaý arqyly júrgiziledi”, - dedi ol.
Ekonomist taǵy bir mańyzdy baǵyt retinde sheteldik invesiitsiialardy tartý ekenin atap ótti.
“Qazir oblys jáne óńir ákimdikteriniń negizgi basymdyqtarynyń biri – investitsiia tartý. Bul da óte mańyzdy qadam”, - dedi ol.
Onyń paiymynsha, keiingi jyldary júrgizilgen reformalar el ekonomikasyn aitarlyqtai úles qosyp jatyr.
“Nazarbaevtyń kezinen bastalǵan memlekettik qyzmetterdi tsifrlandyrý júiesi Toqaevtyń tusynda órkendei tústi. Qazir memlekettik qyzmetterdiń tizimi de ulǵaidy. Bizdiń memlekettik qyzmetter júiesi kóptegen elmen salystyrǵanda jaqsy tsifrlandyrylǵan dep aitýǵa bolady. Máselen, qyzmettiń túr-túrin onlain alýǵa bolady: tirkeý, kólik rásimdeý, qujattar alý jáne basqa da qyzmetter. Osy baǵytta Qazaqstan ártúrli halyqaralyq reitingterde joǵary kórsetkishke ie. Memlekettik qyzmetterdi tsifrlandyrý boiynsha biz biraz eldiń arasynda kóshbasshylardyń qataryndamyz”, - dep túiindedi ol.
Ekonomist Murat Qastaev ne deidi?
Sarapshynyń pikirinshe, el ekonomikasynda oń úrdis bar, alaida reformalardyń qarqyny tym baiaý.
“Prezident Toqaev bilikke kelgennen beri ekonomikamyz túbegeili ózgerdi nemese aitarlyqtai jaqsardy dep aita almaimyn. Alaida belgili bir oń úrdister bar. Biraq qarqyny shaban”, - deidi ol.
Onyń aitýynsha, jaqsy nátijelerdiń biri - Qazaqstannyń ekonomikalyq ártaraptandyrylǵan saiasat júrgizip otyrǵany.
“Qazaqstan álemniń kóptegen elimen teń dárejede saýda jasap otyr. Árine, Qytai men Reseidiń úlesi basym. Soǵan qaramastan, Eýropa, Túrkiia, Taiaý Shyǵys jáne Ortalyq Aziia elderimen de ekonomikalyq bailanystardy damytý jalǵasyp jatyr. Prezidenttiń kásibi diplomat bolǵany da mańyzdy ról atqarady. Ol álemdik deńgeide erkin qarym-qatynas ornata alady, aǵylshyn jáne qytai tilderinde aýdarmashylarsyz sóilese alady. Bul investitsiia tartýda da mańyzdy faktor”, – dedi ol.
Qastaev keiingi jyldary Qazaqstannyń tranzittik áleýeti de artyp kele jatqanyn atap ótti.
“Bul tek prezidenttiń jetistigi emes. Bul – Ýkrainadaǵy soǵystyń saldary. Degenmen Qazaqstan bul jaǵdaidy óz paidasyna tiimdi paidalana aldy”, – deidi ekonomist.
Sondai-aq ol qazirgi biliktiń tsifrlandyrý men jańa tehnologiialarǵa kóńil bólip otyrǵanyn alǵa tartty.
“Prezident Toqaev tsifrlandyrý, aqparattyq tehnologiialar jáne jasandy intellekt baǵyttaryn jaqsy túsinedi ári olardyń damýyn qoldaidy. Qazirgi qarqyndy ózgerip jatqan zamanda bul óte mańyzdy. Eger biz bul baǵytta artta qalsaq, álemdik ekonomikanyń shetinde qalyp qoiýymyz múmkin”, – dep qosty ol.
Sarapshy Qazaqstan ekonomikasynda áli de sheshimin kútip turǵan máseleler kóp ekenin jetkizdi.
“Bizdiń ekonomika áli de munai men basqa da shikizatqa táýeldi. Biz kóbine daiyn ónim emes, tabiǵi resýrstardy óńdemei syrtqa satamyz. Sol sebepti tabys kólemi de asa joǵary emes. Eger shiki munaidyń ornyna benzin, aviakerosin, himiialyq ónimder, plastmassa, rezina siiaqty daiyn taýarlar shyǵarsaq, el tabysy áldeqaida joǵary bolar edi. Sonymen qatar ondaǵan myń óndiristik jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik týar edi”, – deidi ekonomist.
Onyń aitýynsha, munai eksportynda da Qazaqstan Reseige táýeldi bolyp otyr.
“Bizdiń munai eksportymyzdyń shamamen 90 paiyzy Resei arqyly júzege asady. Sol sebepti biz energetikalyq turǵydan Reseige táýeldi bolyp otyrmyz. Bul sońǵy 20–30 jyl boiy tolyq sheshilmei kele jatqan másele”, – dedi ol.
Sarapshy aýyl sharýashylyǵy salasynda da áleýet tolyq paidalanylmai otyrǵanyn aitty.
“Qazaqstanda jer de, sý da, tabiǵi resýrstar da jetkilikti. Biraq soǵan qaramastan aýyl sharýashylyǵyn tolyq kótere almai otyrmyz. Búginde kórshiles Resei, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, tipti Belarýsten kelgen aýyl sharýashylyǵy ónimderin tutynyp júrmiz”, – deidi Qastaev.
Ekonomist memleket ekonomikadaǵy úlesin azaitý qajettigin de atap ótti.
“Ekonomikada memlekettiń úlesi áli de joǵary. Samuryq, Báiterek siiaqty iri memlekettik holdingter asa úlken paida ákelmese de qysqartylǵan nemese joiylǵan joq. Bul da ekonomikanyń tiimdi damýyna kedergi keltiredi”, – dedi ol.
Sonymen qatar sarapshy sheteldik investitsiia tartý úshin institýtsionaldyq reformalardyń mańyzdy ekenin atap ótti.
“Iri investitsiia tartý úshin investorlarǵa damyp jatqan ekonomika, turaqty valiýta, saiasi reformalar, jemqorlyqpen kúres, táýelsiz sot júiesi jáne jumys isteitin zańdar qajet”, – deidi ol.
Murat Qastaev ulttyq biznesti damytý úshin memleket kásipkerlerge kedergi keltirmeýi kerek dep sanaidy.
“Kásipkerlerge memlekettiń erekshe kómegi qajet emes. Memleket eń aldymen bizneske kedergi jasamaýy tiis. Kásipkerlerdiń negizgi talaptary – jemqorlyqty azaitý, salyqtardy tómendetý jáne biznes júrgizýge qolaily infraqurylym jasaý. Al bizde memleket kóbine biznesti ekonomikanyń tiregi retinde emes, biýdjetti toltyrý kózi retinde qaraidy”, – dedi ol.
Sarapshynyń pikirinshe, memleket strategiialyq mańyzy joq salalardan shyǵyp, jeke biznestiń damýyna múmkindik berýi kerek.
“Jańa tehnologiialardy engizetin de – biznes. Jańa jumys oryndaryn ashyp, salyq tóleitin de – biznes. Qyzmetkerlerdiń jalaqysyn kóterip, olardyń áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartatyn da – biznes. Sondyqtan kásipkerlerdi barynsha qorǵap, olardyń jumysyna jaǵdai jasaý kerek”, – dedi ekonomist.
Onyń sózinshe, salyq saiasaty kásipkerlerdi investitsiiaǵa yntalandyrýy tiis.
“Eger kásipker aqshany jeke tabys retinde shyǵarsa, joǵary salyq tólesin. Al eger sol qarjyny qaita bizneske investitsiiaǵa, qyzmetkerlerdiń jalaqysyn kóterýge, ǵylym men innovatsiiaǵa nemese qaiyrymdylyqqa jumsasa, onda salyq tólemeýi kerek. Sonda kásipkerler aqshany memleketke tóleýden góri óz biznesin damytýǵa jumsaidy. Nátijesinde ekonomika men qoǵam úshin paida áldeqaida kóp bolady”, – dedi ol.
Ekonomist Qazaqstannyń áleýetine senim bildirdi.
“Men shetelmen kóp jumys isteimin. Eki jyl Arab Ámirlikterinde biznespen ainalystym, qazir eki jyldan astam ýaqyt AQSh-ta kásibimizdi júrgizip júrmin. Basqa elderdiń qanshalyqty jyldam ózgerip jatqanyn kórip, Qazaqstannyń artta qalyp bara jatqanyna alańdaimyn. Biraq bizdiń eldiń múmkindigi óte úlken. Qazaq jastary álemniń kóptegen elinde joǵary deńgeide jumys istep júr. Bizde bilim de bar, qabilet te bar, eńbekqorlyq ta bar”, – dedi sarapshy.
Onyń aitýynsha, Qazaqstanda álemdik deńgeidegi kompaniialar da qalyptasyp úlgergen.
“Qazaqstannyń ózinde álemdik deńgeide básekege qabiletti kompaniialar bar. Mysaly, Kazatomprom, Kaspi.kz, Freedom Holding Corp. jáne eGov.kz siiaqty jobalar shynymen de halyqaralyq deńgeide jumys istep otyr”, – dedi ekonomist.
