كەيىنگى جەتى جىلدا قازاقستان ەكونوميكاسىندا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟ سيفرلاندىرۋ، قارجى سەكتورىنداعى رەفورمالار، ينۆەستيسيا تارتۋ جانە حالىقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ باعىتىنداعى ساياسات قانشالىقتى ءتيىمدى ناتيجە بەردى؟ ەكونوميستەر ارمان بايعانوۆ پەن مۇرات قاستايەۆ Dalanews.kz رەداكسياسىنا بەرگەن سۇحباتىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ تۇسىنداعى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ناتيجەلەرىن سارالاپ، الداعى مۇمكىندىكتەرىن تالدادى.
ەكونوميست ارمان بايعانوۆتىڭ پىكىرى
ەكونوميست، R-Finance ساراپشىسى ارمان بايعانوۆتىڭ سوزىنشە، ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ ءبىر بولىگى وڭ ناتيجەسىن بەرىپ جاتقانىمەن، كەيبىر رەفورمالاردىڭ تولىق اسەرىن كورۋ ءۇشىن ءالى دە ۋاقىت قاجەت.
“قازاقستاندا سيفرلاندىرۋ وتە قاتتى دامىپ جاتىر. اسىرەسە توقايەۆ كەلگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى سيفرلاندىرۋ ايتارلىقتاي كۇشەيدى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك قىزمەت ونلاين فورماتقا كوشىپ، ازاماتتارعا ىڭعايلى بولا ءتۇستى. مىسالى، قۇجات راسىمدەۋ، كولىك تىركەۋ سەكىلدى قىزمەتتەردى ينتەرنەت ارقىلى الۋعا مۇمكىندىك بار”، - دەيدى ول.
ايتۋىنشا، قازىرگى تاڭدا ەڭ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى - سيفرلىق ۆاليۋتا.
“بۇگىندە ونىڭ العاشقى العىشارتتارى جاسالدى. مىسالى، “دامۋ” قارجىلاندىرۋ جوباسى اياسىندا قارجىلاندىرۋدى سيفرلىق تەڭگە فورماتىندا جۇرگىزۋ بويىنشا جۇمىستار قولعا الىندى. ءقازىر سيفرلىق ۆاليۋتانى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق زاڭدار دا ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل دا ماڭىزدى ماسەلە”، - دەپ قوستى ول.
ەكونوميست كريپتوۆاليۋلار مەن جالپى سيفرلىق قارجى قۇرالدارىنا قاتىستى جۇمىستار دا قارقىن العانىن العا تارتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل قارجى نارىعىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارىپ، ەكونوميكانىڭ زاماناۋي تالاپتارعا بەيىمدەلۋىنە جول اشادى.
“بۇدان بولەك، توقايەۆتىڭ كەزىندە بانك جۇيەسىندە دە ەلەۋلى رەفورمالار جاسالدى. اتاپ ايتقاندا، بازالىق جانە امبەباپ ليسەنزيا ەنگىزىلدى. بۇل قارجى سەكتورىن ليبەراليزاسيالاپ، باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ميكروقارجى ۇيىمدارىن بانكتىك ەمەس قارجى ۇيىمدارىنا اينالدىرۋ ارقىلى دا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار سوڭعى وزگەرىستەر قارجى سەكتورىن دامىتۋعا باعىتتالدى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ جاتىر. ياعني امبەباپ ليسەنزياسى بار ءىرى بانكتەر ەندى جەكە اكسيونەرلىك قوعام قۇرماي-اق يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارىمەن ستاندارتتى نەسيە بەرە الادى”، - دەيدى ساراپشى.
ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل قادام قارجى نارىعىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ، بيزنەس ءۇشىن قولجەتىمدى ءارى ارزان قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ كوبەيۋىنە تۇرتكى بولادى.
ارمان بايعانوۆتىڭ سوزىنشە، كەيىنگى كەزدەرى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر.
“سوڭعى جىلدارى اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ كولەمى بىرنەشە ەسە ارتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ماقساتتى تۇردە دامىپ، يننوۆاسيالىق تاسىلدەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر”، - دەيدى ەكونوميست.
سونىمەن قاتار ساراپشى وڭىرلەردى دامىتۋ باعىتىنداعى جاڭا تاسىلدەرگە دە وڭ باعاسىن بەردى.
“قازىرگى ۋاقىتتا اكىمدىكتەردە وڭىرلىك دامۋ بويىنشا تاۋەكەل كارتالارى جاسالىپ جاتىر. ياعني قاي وڭىرلەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە قارجىلاندىرۋ قاجەت، قاي جەردە قولداۋ كەرەك، قاي جەردە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار قاجەت – سونىڭ ءبارى انىقتالىپ جاتىر. بۇل جۇمىستار ەندى كەشەندى تالداۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى”، - دەدى ول.
ەكونوميست تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت رەتىندە شەتەلدىك ينۆەسييسيالاردى تارتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
“ءقازىر وبلىس جانە ءوڭىر اكىمدىكتەرىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – ينۆەستيسيا تارتۋ. بۇل دا وتە ماڭىزدى قادام”، - دەدى ول.
ونىڭ پايىمىنشا، كەيىنگى جىلدارى جۇرگىزىلگەن رەفورمالار ەل ەكونوميكاسىن ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ جاتىر.
“نازاربايەۆتىڭ كەزىنەن باستالعان مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى سيفرلاندىرۋ جۇيەسى توقايەۆتىڭ تۇسىندا وركەندەي ءتۇستى. ءقازىر مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ءتىزىمى دە ۇلعايدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەر جۇيەسى كوپتەگەن ەلمەن سالىستىرعاندا جاقسى سيفرلاندىرىلعان دەپ ايتۋعا بولادى. ماسەلەن، قىزمەتتىڭ ءتۇر-تۇرىن ونلاين الۋعا بولادى: تىركەۋ، كولىك راسىمدەۋ، قۇجاتتار الۋ جانە باسقا دا قىزمەتتەر. وسى باعىتتا قازاقستان ءارتۇرلى حالىقارالىق رەيتينگتەردە جوعارى كورسەتكىشكە يە. مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى سيفرلاندىرۋ بويىنشا ءبىز ءبىراز ەلدىڭ اراسىندا كوشباسشىلاردىڭ قاتارىندامىز”، - دەپ تۇيىندەدى ول.
ەكونوميست مۇرات قاستايەۆ نە دەيدى؟
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، ەل ەكونوميكاسىندا وڭ ءۇردىس بار، الايدا رەفورمالاردىڭ قارقىنى تىم باياۋ.
“پرەزيدەنت توقايەۆ بيلىككە كەلگەننەن بەرى ەكونوميكامىز تۇبەگەيلى وزگەردى نەمەسە ايتارلىقتاي جاقساردى دەپ ايتا المايمىن. الايدا بەلگىلى ءبىر وڭ ۇردىستەر بار. ءبىراق قارقىنى شابان”، - دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا، جاقسى ناتيجەلەردىڭ ءبىرى - قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءارتاراپتاندىرىلعان ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعانى.
“قازاقستان الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىمەن تەڭ دارەجەدە ساۋدا جاساپ وتىر. ارينە، جۇڭگو مەن رەسەيدىڭ ۇلەسى باسىم. سوعان قاراماستان، ەۋروپا، تۇركيا، تاياۋ شىعىس جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن دە ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ جالعاسىپ جاتىر. پرەزيدەنتتىڭ كاسىبي ديپلومات بولعانى دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ول الەمدىك دەڭگەيدە ەركىن قارىم-قاتىناس ورناتا الادى، اعىلشىن جانە جۇڭگو تىلدەرىندە اۋدارماشىلارسىز سويلەسە الادى. بۇل ينۆەستيسيا تارتۋدا دا ماڭىزدى فاكتور”، – دەدى ول.
قاستايەۆ كەيىنگى جىلدارى قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى دە ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
“بۇل تەك پرەزيدەنتتىڭ جەتىستىگى ەمەس. بۇل – ۋكرايناداعى سوعىستىڭ سالدارى. دەگەنمەن قازاقستان بۇل جاعدايدى ءوز پايداسىنا ءتيىمدى پايدالانا الدى”، – دەيدى ەكونوميست.
سونداي-اق ول قازىرگى بيلىكتىڭ سيفرلاندىرۋ مەن جاڭا تەحنولوگيالارعا كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن العا تارتتى.
“پرەزيدەنت توقايەۆ سيفرلاندىرۋ، اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە جاساندى ينتەللەكت باعىتتارىن جاقسى تۇسىنەدى ءارى ولاردىڭ دامۋىن قولدايدى. قازىرگى قارقىندى وزگەرىپ جاتقان زاماندا بۇل وتە ماڭىزدى. ەگەر ءبىز بۇل باعىتتا ارتتا قالساق، الەمدىك ەكونوميكانىڭ شەتىندە قالىپ قويۋىمىز مۇمكىن”، – دەپ قوستى ول.
ساراپشى قازاقستان ەكونوميكاسىندا ءالى دە شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەر كوپ ەكەنىن جەتكىزدى.
“ءبىزدىڭ ەكونوميكا ءالى دە مۇناي مەن باسقا دا شيكىزاتقا تاۋەلدى. ءبىز كوبىنە دايىن ءونىم ەمەس، تابيعي رەسۋرستاردى وڭدەمەي سىرتقا ساتامىز. سول سەبەپتى تابىس كولەمى دە اسا جوعارى ەمەس. ەگەر شيكى مۇنايدىڭ ورنىنا بەنزين، اۆياكەروسين، حيميالىق ونىمدەر، پلاستماسسا، رەزينا سياقتى دايىن تاۋارلار شىعارساق، ەل تابىسى الدەقايدا جوعارى بولار ەدى. سونىمەن قاتار ونداعان مىڭ وندىرىستىك جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى”، – دەيدى ەكونوميست.
ونىڭ ايتۋىنشا، مۇناي ەكسپورتىندا دا قازاقستان رەسەيگە تاۋەلدى بولىپ وتىر.
“ءبىزدىڭ مۇناي ەكسپورتىمىزدىڭ شامامەن 90 پايىزى رەسەي ارقىلى جۇزەگە اسادى. سول سەبەپتى ءبىز ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدان رەسەيگە تاۋەلدى بولىپ وتىرمىز. بۇل سوڭعى 20–30 جىل بويى تولىق شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلە”، – دەدى ول.
ساراپشى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا الەۋەت تولىق پايدالانىلماي وتىرعانىن ايتتى.
“قازاقستاندا جەر دە، سۋ دا، تابيعي رەسۋرستار دا جەتكىلىكتى. ءبىراق سوعان قاراماستان اۋىل شارۋاشىلىعىن تولىق كوتەرە الماي وتىرمىز. بۇگىندە كورشىلەس رەسەي، قىرعىزستان، وزبەكستان، ءتىپتى بەلارۋستەن كەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تۇتىنىپ ءجۇرمىز”، – دەيدى قاستايەۆ.
ەكونوميست مەملەكەت ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ازايتۋ قاجەتتىگىن دە اتاپ ءوتتى.
“ەكونوميكادا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى ءالى دە جوعارى. سامۇرىق، بايتەرەك سياقتى ءىرى مەملەكەتتىك حولدينگتەر اسا ۇلكەن پايدا اكەلمەسە دە قىسقارتىلعان نەمەسە جويىلعان جوق. بۇل دا ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى”، – دەدى ول.
سونىمەن قاتار ساراپشى شەتەلدىك ينۆەستيسيا تارتۋ ءۇشىن ينستيتۋسيونالدىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
“ءىرى ينۆەستيسيا تارتۋ ءۇشىن ينۆەستورلارعا دامىپ جاتقان ەكونوميكا، تۇراقتى ۆاليۋتا، ساياسي رەفورمالار، جەمقورلىقپەن كۇرەس، تاۋەلسىز سوت جۇيەسى جانە جۇمىس ىستەيتىن زاڭدار قاجەت”، – دەيدى ول.
مۇرات قاستايەۆ ۇلتتىق بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت كاسىپكەرلەرگە كەدەرگى كەلتىرمەۋى كەرەك دەپ سانايدى.
“كاسىپكەرلەرگە مەملەكەتتىڭ ەرەكشە كومەگى قاجەت ەمەس. مەملەكەت ەڭ الدىمەن بيزنەسكە كەدەرگى جاساماۋى ءتيىس. كاسىپكەرلەردىڭ نەگىزگى تالاپتارى – جەمقورلىقتى ازايتۋ، سالىقتاردى تومەندەتۋ جانە بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى ينفراقۇرىلىم جاساۋ. ال بىزدە مەملەكەت كوبىنە بيزنەستى ەكونوميكانىڭ تىرەگى رەتىندە ەمەس، بيۋدجەتتى تولتىرۋ كوزى رەتىندە قارايدى”، – دەدى ول.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، مەملەكەت ستراتەگيالىق ماڭىزى جوق سالالاردان شىعىپ، جەكە بيزنەستىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى كەرەك.
“جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزەتىن دە – بيزنەس. جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ، سالىق تولەيتىن دە – بيزنەس. قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرىپ، ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتاتىن دا – بيزنەس. سوندىقتان كاسىپكەرلەردى بارىنشا قورعاپ، ولاردىڭ جۇمىسىنا جاعداي جاساۋ كەرەك”، – دەدى ەكونوميست.
ونىڭ سوزىنشە، سالىق ساياساتى كاسىپكەرلەردى ينۆەستيسياعا ىنتالاندىرۋى ءتيىس.
“ەگەر كاسىپكەر اقشانى جەكە تابىس رەتىندە شىعارسا، جوعارى سالىق تولەسىن. ال ەگەر سول قارجىنى قايتا بيزنەسكە ينۆەستيسياعا، قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە، عىلىم مەن يننوۆاسياعا نەمەسە قايىرىمدىلىققا جۇمساسا، وندا سالىق تولەمەۋى كەرەك. سوندا كاسىپكەرلەر اقشانى مەملەكەتكە تولەۋدەن گورى ءوز بيزنەسىن دامىتۋعا جۇمسايدى. ناتيجەسىندە ەكونوميكا مەن قوعام ءۇشىن پايدا الدەقايدا كوپ بولادى”، – دەدى ول.
ەكونوميست قازاقستاننىڭ الەۋەتىنە سەنىم ءبىلدىردى.
“مەن شەتەلمەن كوپ جۇمىس ىستەيمىن. ەكى جىل اراب امىرلىكتەرىندە بيزنەسپەن اينالىستىم، ءقازىر ەكى جىلدان استام ۋاقىت اقش-تا كاسىبىمىزدى جۇرگىزىپ ءجۇرمىن. باسقا ەلدەردىڭ قانشالىقتى جىلدام وزگەرىپ جاتقانىن كورىپ، قازاقستاننىڭ ارتتا قالىپ بارا جاتقانىنا الاڭدايمىن. ءبىراق ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇمكىندىگى وتە ۇلكەن. قازاق جاستارى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە جوعارى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. بىزدە ءبىلىم دە بار، قابىلەت تە بار، ەڭبەكقورلىق تا بار”، – دەدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا الەمدىك دەڭگەيدەگى كومپانيالار دا قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن.
“قازاقستاننىڭ وزىندە الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى كومپانيالار بار. مىسالى، Kazatomprom، Kaspi.kz، Freedom Holding Corp. جانە eGov.kz سياقتى جوبالار شىنىمەن دە حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ وتىر”، – دەدى ەكونوميست.
