كەيٸنگٸ جەتٸ جىلدا قازاقستان ەكونوميكاسىندا قانداي ٶزگەرٸستەر بولدى? تسيفرلاندىرۋ, قارجى سەكتورىنداعى رەفورمالار, ينۆەستيتسييا تارتۋ جەنە حالىقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ باعىتىنداعى ساياسات قانشالىقتى تيٸمدٸ نەتيجە بەردٸ? ەكونوميستەر ارمان بايعانوۆ پەن مۇرات قاستاەۆ Dalanews.kz رەداكتسيياسىنا بەرگەن سۇحباتىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇسىنداعى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نەتيجەلەرٸن سارالاپ, الداعى مٷمكٸندٸكتەرٸن تالدادى.
ەكونوميست ارمان بايعانوۆتىڭ پٸكٸرٸ
ەكونوميست, R-Finance ساراپشىسى ارمان بايعانوۆتىڭ سٶزٸنشە, ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ وڭ نەتيجەسٸن بەرٸپ جاتقانىمەن, كەيبٸر رەفورمالاردىڭ تولىق ەسەرٸن كٶرۋ ٷشٸن ەلٸ دە ۋاقىت قاجەت.
“قازاقستاندا تسيفرلاندىرۋ ٶتە قاتتى دامىپ جاتىر. ەسٸرەسە توقاەۆ كەلگەننەن كەيٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ تسيفرلاندىرۋ ايتارلىقتاي كٷشەيدٸ. كٶپتەگەن مەملەكەتتٸك قىزمەت ونلاين فورماتقا كٶشٸپ, ازاماتتارعا ىڭعايلى بولا تٷستٸ. مىسالى, قۇجات رەسٸمدەۋ, كٶلٸك تٸركەۋ سەكٸلدٸ قىزمەتتەردٸ ينتەرنەت ارقىلى الۋعا مٷمكٸندٸك بار”, - دەيدٸ ول.
ايتۋىنشا, قازٸرگٸ تاڭدا ەڭ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بٸرٸ - تسيفرلىق ۆاليۋتا.
“بٷگٸندە ونىڭ العاشقى العىشارتتارى جاسالدى. مىسالى, “دامۋ” قارجىلاندىرۋ جوباسى اياسىندا قارجىلاندىرۋدى تسيفرلىق تەڭگە فورماتىندا جٷرگٸزۋ بويىنشا جۇمىستار قولعا الىندى. قازٸر تسيفرلىق ۆاليۋتانى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋ ٷشٸن ەكونوميكالىق زاڭدار دا ەزٸرلەنٸپ جاتىر. بۇل دا ماڭىزدى مەسەلە”, - دەپ قوستى ول.
ەكونوميست كريپتوۆاليۋلار مەن جالپى تسيفرلىق قارجى قۇرالدارىنا قاتىستى جۇمىستار دا قارقىن العانىن العا تارتتى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل قارجى نارىعىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارىپ, ەكونوميكانىڭ زاماناۋي تالاپتارعا بەيٸمدەلۋٸنە جول اشادى.
“بۇدان بٶلەك, توقاەۆتىڭ كەزٸندە بانك جٷيەسٸندە دە ەلەۋلٸ رەفورمالار جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, بازالىق جەنە ەمبەباپ ليتسەنزييا ەنگٸزٸلدٸ. بۇل قارجى سەكتورىن ليبەراليزاتسييالاپ, بەسەكەلەستٸكتٸ ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ميكروقارجى ۇيىمدارىن بانكتٸك ەمەس قارجى ۇيىمدارىنا اينالدىرۋ ارقىلى دا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. سونىمەن قاتار سوڭعى ٶزگەرٸستەر قارجى سەكتورىن دامىتۋعا باعىتتالدى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ مەسەلەسٸ دە قاراستىرىلىپ جاتىر. ياعني ەمبەباپ ليتسەنزيياسى بار ٸرٸ بانكتەر ەندٸ جەكە اكتسيونەرلٸك قوعام قۇرماي-اق يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارىمەن ستاندارتتى نەسيە بەرە الادى”, - دەيدٸ ساراپشى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل قادام قارجى نارىعىنا جاڭا سەرپٸن بەرٸپ, بيزنەس ٷشٸن قولجەتٸمدٸ ەرٸ ارزان قارجىلاندىرۋ كٶزدەرٸنٸڭ كٶبەيۋٸنە تٷرتكٸ بولادى.
ارمان بايعانوۆتىڭ سٶزٸنشە, كەيٸنگٸ كەزدەرٸ اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ مەسەلەسٸنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر.
“سوڭعى جىلدارى اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ كٶلەمٸ بٸرنەشە ەسە ارتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ماقساتتى تٷردە دامىپ, يننوۆاتسييالىق تەسٸلدەر ارقىلى جٷزەگە اسىرىلىپ وتىر”, - دەيدٸ ەكونوميست.
سونىمەن قاتار ساراپشى ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ باعىتىنداعى جاڭا تەسٸلدەرگە دە وڭ باعاسىن بەردٸ.
“قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەكٸمدٸكتەردە ٶڭٸرلٸك دامۋ بويىنشا تەۋەكەل كارتالارى جاسالىپ جاتىر. ياعني قاي ٶڭٸرلەرگە بٸرٸنشٸ كەزەكتە قارجىلاندىرۋ قاجەت, قاي جەردە قولداۋ كەرەك, قاي جەردە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار قاجەت – سونىڭ بەرٸ انىقتالىپ جاتىر. بۇل جۇمىستار ەندٸ كەشەندٸ تالداۋ ارقىلى جٷرگٸزٸلەدٸ”, - دەدٸ ول.
ەكونوميست تاعى بٸر ماڭىزدى باعىت رەتٸندە شەتەلدٸك ينۆەسييتسييالاردى تارتۋ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
“قازٸر وبلىس جەنە ٶڭٸر ەكٸمدٸكتەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸ – ينۆەستيتسييا تارتۋ. بۇل دا ٶتە ماڭىزدى قادام”, - دەدٸ ول.
ونىڭ پايىمىنشا, كەيٸنگٸ جىلدارى جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالار ەل ەكونوميكاسىن ايتارلىقتاي ٷلەس قوسىپ جاتىر.
“نازارباەۆتىڭ كەزٸنەن باستالعان مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ تسيفرلاندىرۋ جٷيەسٸ توقاەۆتىڭ تۇسىندا ٶركەندەي تٷستٸ. قازٸر مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ تٸزٸمٸ دە ۇلعايدى. بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر جٷيەسٸ كٶپتەگەن ەلمەن سالىستىرعاندا جاقسى تسيفرلاندىرىلعان دەپ ايتۋعا بولادى. مەسەلەن, قىزمەتتٸڭ تٷر-تٷرٸن ونلاين الۋعا بولادى: تٸركەۋ, كٶلٸك رەسٸمدەۋ, قۇجاتتار الۋ جەنە باسقا دا قىزمەتتەر. وسى باعىتتا قازاقستان ەرتٷرلٸ حالىقارالىق رەيتينگتەردە جوعارى كٶرسەتكٸشكە يە. مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ تسيفرلاندىرۋ بويىنشا بٸز بٸراز ەلدٸڭ اراسىندا كٶشباسشىلاردىڭ قاتارىندامىز”, - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
ەكونوميست مۇرات قاستاەۆ نە دەيدٸ?
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ەل ەكونوميكاسىندا وڭ ٷردٸس بار, الايدا رەفورمالاردىڭ قارقىنى تىم باياۋ.
“پرەزيدەنت توقاەۆ بيلٸككە كەلگەننەن بەرٸ ەكونوميكامىز تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ نەمەسە ايتارلىقتاي جاقساردى دەپ ايتا المايمىن. الايدا بەلگٸلٸ بٸر وڭ ٷردٸستەر بار. بٸراق قارقىنى شابان”, - دەيدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاقسى نەتيجەلەردٸڭ بٸرٸ - قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ەرتاراپتاندىرىلعان ساياسات جٷرگٸزٸپ وتىرعانى.
“قازاقستان ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلٸمەن تەڭ دەرەجەدە ساۋدا جاساپ وتىر. ەرينە, قىتاي مەن رەسەيدٸڭ ٷلەسٸ باسىم. سوعان قاراماستان, ەۋروپا, تٷركييا, تاياۋ شىعىس جەنە ورتالىق ازييا ەلدەرٸمەن دە ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ جالعاسىپ جاتىر. پرەزيدەنتتٸڭ كەسٸبي ديپلومات بولعانى دا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ول ەلەمدٸك دەڭگەيدە ەركٸن قارىم-قاتىناس ورناتا الادى, اعىلشىن جەنە قىتاي تٸلدەرٸندە اۋدارماشىلارسىز سٶيلەسە الادى. بۇل ينۆەستيتسييا تارتۋدا دا ماڭىزدى فاكتور”, – دەدٸ ول.
قاستاەۆ كەيٸنگٸ جىلدارى قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸ دە ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
“بۇل تەك پرەزيدەنتتٸڭ جەتٸستٸگٸ ەمەس. بۇل – ۋكرايناداعى سوعىستىڭ سالدارى. دەگەنمەن قازاقستان بۇل جاعدايدى ٶز پايداسىنا تيٸمدٸ پايدالانا الدى”, – دەيدٸ ەكونوميست.
سونداي-اق ول قازٸرگٸ بيلٸكتٸڭ تسيفرلاندىرۋ مەن جاڭا تەحنولوگييالارعا كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرعانىن العا تارتتى.
“پرەزيدەنت توقاەۆ تسيفرلاندىرۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار جەنە جاساندى ينتەللەكت باعىتتارىن جاقسى تٷسٸنەدٸ ەرٸ ولاردىڭ دامۋىن قولدايدى. قازٸرگٸ قارقىندى ٶزگەرٸپ جاتقان زاماندا بۇل ٶتە ماڭىزدى. ەگەر بٸز بۇل باعىتتا ارتتا قالساق, ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ شەتٸندە قالىپ قويۋىمىز مٷمكٸن”, – دەپ قوستى ول.
ساراپشى قازاقستان ەكونوميكاسىندا ەلٸ دە شەشٸمٸن كٷتٸپ تۇرعان مەسەلەلەر كٶپ ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
“بٸزدٸڭ ەكونوميكا ەلٸ دە مۇناي مەن باسقا دا شيكٸزاتقا تەۋەلدٸ. بٸز كٶبٸنە دايىن ٶنٸم ەمەس, تابيعي رەسۋرستاردى ٶڭدەمەي سىرتقا ساتامىز. سول سەبەپتٸ تابىس كٶلەمٸ دە اسا جوعارى ەمەس. ەگەر شيكٸ مۇنايدىڭ ورنىنا بەنزين, اۆياكەروسين, حيمييالىق ٶنٸمدەر, پلاستماسسا, رەزينا سيياقتى دايىن تاۋارلار شىعارساق, ەل تابىسى ەلدەقايدا جوعارى بولار ەدٸ. سونىمەن قاتار ونداعان مىڭ ٶندٸرٸستٸك جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مٷمكٸندٸك تۋار ەدٸ”, – دەيدٸ ەكونوميست.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇناي ەكسپورتىندا دا قازاقستان رەسەيگە تەۋەلدٸ بولىپ وتىر.
“بٸزدٸڭ مۇناي ەكسپورتىمىزدىڭ شامامەن 90 پايىزى رەسەي ارقىلى جٷزەگە اسادى. سول سەبەپتٸ بٸز ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدان رەسەيگە تەۋەلدٸ بولىپ وتىرمىز. بۇل سوڭعى 20–30 جىل بويى تولىق شەشٸلمەي كەلە جاتقان مەسەلە”, – دەدٸ ول.
ساراپشى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ەلەۋەت تولىق پايدالانىلماي وتىرعانىن ايتتى.
“قازاقستاندا جەر دە, سۋ دا, تابيعي رەسۋرستار دا جەتكٸلٸكتٸ. بٸراق سوعان قاراماستان اۋىل شارۋاشىلىعىن تولىق كٶتەرە الماي وتىرمىز. بٷگٸندە كٶرشٸلەس رەسەي, قىرعىزستان, ٶزبەكستان, تٸپتٸ بەلارۋستەن كەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن تۇتىنىپ جٷرمٸز”, – دەيدٸ قاستاەۆ.
ەكونوميست مەملەكەت ەكونوميكاداعى ٷلەسٸن ازايتۋ قاجەتتٸگٸن دە اتاپ ٶتتٸ.
“ەكونوميكادا مەملەكەتتٸڭ ٷلەسٸ ەلٸ دە جوعارى. سامۇرىق, بەيتەرەك سيياقتى ٸرٸ مەملەكەتتٸك حولدينگتەر اسا ٷلكەن پايدا ەكەلمەسە دە قىسقارتىلعان نەمەسە جويىلعان جوق. بۇل دا ەكونوميكانىڭ تيٸمدٸ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ”, – دەدٸ ول.
سونىمەن قاتار ساراپشى شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا تارتۋ ٷشٸن ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
“ٸرٸ ينۆەستيتسييا تارتۋ ٷشٸن ينۆەستورلارعا دامىپ جاتقان ەكونوميكا, تۇراقتى ۆاليۋتا, ساياسي رەفورمالار, جەمقورلىقپەن كٷرەس, تەۋەلسٸز سوت جٷيەسٸ جەنە جۇمىس ٸستەيتٸن زاڭدار قاجەت”, – دەيدٸ ول.
مۇرات قاستاەۆ ۇلتتىق بيزنەستٸ دامىتۋ ٷشٸن مەملەكەت كەسٸپكەرلەرگە كەدەرگٸ كەلتٸرمەۋٸ كەرەك دەپ سانايدى.
“كەسٸپكەرلەرگە مەملەكەتتٸڭ ەرەكشە كٶمەگٸ قاجەت ەمەس. مەملەكەت ەڭ الدىمەن بيزنەسكە كەدەرگٸ جاساماۋى تيٸس. كەسٸپكەرلەردٸڭ نەگٸزگٸ تالاپتارى – جەمقورلىقتى ازايتۋ, سالىقتاردى تٶمەندەتۋ جەنە بيزنەس جٷرگٸزۋگە قولايلى ينفراقۇرىلىم جاساۋ. ال بٸزدە مەملەكەت كٶبٸنە بيزنەستٸ ەكونوميكانىڭ تٸرەگٸ رەتٸندە ەمەس, بيۋدجەتتٸ تولتىرۋ كٶزٸ رەتٸندە قارايدى”, – دەدٸ ول.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, مەملەكەت ستراتەگييالىق ماڭىزى جوق سالالاردان شىعىپ, جەكە بيزنەستٸڭ دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەرۋٸ كەرەك.
“جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزەتٸن دە – بيزنەس. جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, سالىق تٶلەيتٸن دە – بيزنەس. قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسىن كٶتەرٸپ, ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتاتىن دا – بيزنەس. سوندىقتان كەسٸپكەرلەردٸ بارىنشا قورعاپ, ولاردىڭ جۇمىسىنا جاعداي جاساۋ كەرەك”, – دەدٸ ەكونوميست.
ونىڭ سٶزٸنشە, سالىق ساياساتى كەسٸپكەرلەردٸ ينۆەستيتسيياعا ىنتالاندىرۋى تيٸس.
“ەگەر كەسٸپكەر اقشانى جەكە تابىس رەتٸندە شىعارسا, جوعارى سالىق تٶلەسٸن. ال ەگەر سول قارجىنى قايتا بيزنەسكە ينۆەستيتسيياعا, قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسىن كٶتەرۋگە, عىلىم مەن يننوۆاتسيياعا نەمەسە قايىرىمدىلىققا جۇمساسا, وندا سالىق تٶلەمەۋٸ كەرەك. سوندا كەسٸپكەرلەر اقشانى مەملەكەتكە تٶلەۋدەن گٶرٸ ٶز بيزنەسٸن دامىتۋعا جۇمسايدى. نەتيجەسٸندە ەكونوميكا مەن قوعام ٷشٸن پايدا ەلدەقايدا كٶپ بولادى”, – دەدٸ ول.
ەكونوميست قازاقستاننىڭ ەلەۋەتٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
“مەن شەتەلمەن كٶپ جۇمىس ٸستەيمٸن. ەكٸ جىل اراب ەمٸرلٸكتەرٸندە بيزنەسپەن اينالىستىم, قازٸر ەكٸ جىلدان استام ۋاقىت اقش-تا كەسٸبٸمٸزدٸ جٷرگٸزٸپ جٷرمٸن. باسقا ەلدەردٸڭ قانشالىقتى جىلدام ٶزگەرٸپ جاتقانىن كٶرٸپ, قازاقستاننىڭ ارتتا قالىپ بارا جاتقانىنا الاڭدايمىن. بٸراق بٸزدٸڭ ەلدٸڭ مٷمكٸندٸگٸ ٶتە ٷلكەن. قازاق جاستارى ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلٸندە جوعارى دەڭگەيدە جۇمىس ٸستەپ جٷر. بٸزدە بٸلٸم دە بار, قابٸلەت تە بار, ەڭبەكقورلىق تا بار”, – دەدٸ ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كومپانييالار دا قالىپتاسىپ ٷلگەرگەن.
“قازاقستاننىڭ ٶزٸندە ەلەمدٸك دەڭگەيدە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ كومپانييالار بار. مىسالى, Kazatomprom, Kaspi.kz, Freedom Holding Corp. جەنە eGov.kz سيياقتى جوبالار شىنىمەن دە حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ٸستەپ وتىر”, – دەدٸ ەكونوميست.
