Álem tsifrlyq revoliýtsiia dáýirine qadam basty. Qazaqstan bul jahandyq tehnologiialyq básekede enjar baqylaýshy bolyp qala ma, álde belsendi oiynshy bola ala ma? Osy saýaldyń jaýabyn TALDAU TALKS podkasynyń arnaiy shyǵarylymynda Qazaqstan Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev, Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministri Jaslan Mádiev, "Qazposhta" AQ basqarma tóraǵasy Ásel Janasova jáne álemdik deńgeidegi IT-kompaniia inDrive basshysy Arsen Tomskii talqylady, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev búginde, shynymen de, erekshe kezeńde ómir súrip otyrǵanymyzdy aityp, jasandy intellekt, sýperkompiýterler men startap degen sózder bolashaqtyń taqyryby emes, búgingi kúndelikti shyndyqqa ainalǵanyn jetkizdi.
"Tsifrlyq revoliýtsiia – bul kezekti tehnologiialyq jetistik qana emes, adamzattyń jańa bir damý tsiklynyń bastalýy. Osy úderiste Qazaqstan enjar baqylaýshy emes, belsendi oiynshy bolýy tiis dep esepteimin. Birneshe jyl buryn biz jasandy intellektti alystaǵy bir perspektiva retinde kórdik. Biraq qazir kórip otyrǵanymyzdai, ol barlyq salaǵa qarqyndy enip keledi. Sondyqtan biz osy jahandyq trendterden qalys qalmaýymyz kerek", - dedi ol.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstandy Eýraziianyń tsifrlyq habyna ainaldyrý mindetin qoidy.
"Bul baǵytta jumystar atqarylyp jatyr, biraq áli de jasalýy tiis jumystar kóp. Qazirgi tańda Qazaqstan elektrondy úkimet salasynda álemniń ozyq otyz eliniń qataryna kiredi. Biraq munymen toqtap qalýǵa bolmaidy. Tsifrlandyrýdyń negizgi maqsaty – adamdardyń ómir sapasyn jaqsartý, qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrý, ekonomikanyń ónimdiligin kóterý. Jasandy intellekttiń paida bolýy tipti internettiń paida bolýynan da mańyzdyraq ózgerister ákeledi dep sanaimyn. Eger internet bizdiń ómirimizdi túbegeili ózgertse, jasandy intellekttiń áseri odan da tereń ári aýqymdy bolmaq. Másele tek tehnologiiada emes, bul jalpy órkeniettik deńgeidegi transformatsiia. Ol ekonomikany ǵana emes, mádenietimizdi, bilim berý men densaýlyq saqtaý salalaryn, tipti kúndelikti turmysymyzdy da túbegeili ózgertedi", - dedi ol.
Parlament Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń pikirinshe, Qazaqstan osy úderisten tys qalmaýǵa tiis.
"Osyǵan bailanysty biz tsifrlyq infraqurylymdy damytýymyz kerek, óitkeni elimizde áli de tsifrlyq teńsizdik máselesi ótkir tur. Elimizde áli de joǵary sapaly internetke qol jetkize almai otyrǵan aýyldar kóp. Biz osy máseleni tez arada sheshýimiz qajet. Jasandy intellektpen birge úlken jaýapkershilik keledi. Biz ony baqylaýda ustaýymyz kerek. Jasandy intellekt adamzatqa qyzmet etýi tiis, kerisinshe emes. Osy tehnologiialardyń etikalyq jaǵyna da mán berip, ony adamdardyń igiligi úshin qoldaný joldaryn aiqyndap alý mańyzdy", - dedi ol.
Máýlen Áshimbaev jasandy intellekt tek ekonomikalyq damýdyń quraly emes, ol áleýmettik máselelerdi de sheshýge múmkindik beretinin málimdedi.
"Meditsina men bilim berýde úlken jetistikterge jetýimizge kómektesedi. Alystaǵy aýyl turǵyndary da sapaly bilim men densaýlyq saqtaý qyzmetterine qol jetkizýi tiis. Bul da bizdiń ulttyq damý strategiiamyzdyń negizgi baǵyttarynyń biri bolýy kerek. Jasandy intellekt pen tehnologiiany damytý kadr máselesine de kelip tireledi. Bul rette Memleket basshysy elde keminde 100 myń IT mamanyn daiyndaýdy tapsyrdy. Qazirgi tańda osy baǵytta naqty sharalar qabyldanyp jatyr. Ýniversitetter men arnaiy kýrstar arqyly jastardy tsifrlyq daǵdylarǵa úiretýimiz kerek", - dedi ol.
Taǵy bir mańyzdy másele – Qazaqstandy talantty jastar úshin tartymdy etý.
"Jas mamandardy shetelge jibermei, ózimizde qaldyrýdyń tiimdi mehanizmderin jasaý qajet. Bul tek joǵary jalaqymen shektelmeýi kerek. Ekologiia, áleýmettik infraqurylym, bilim berý men densaýlyq saqtaý salalary – osynyń bári mańyzdy ról atqarady. Osy baǵytta úlken jumystar atqarylýy tiis. Jasandy intellektti engizýdiń basty sharty – bizge úlken ideialar kerek. Tehnologiianyń ózi – qural ǵana. Onyń artynda úlken ulttyq ideia, naqty maqsattar turýy tiis. Álemdik tájiribede tsifrlandyrýdy ulttyq damýdyń qozǵaýshy kúshi etip alǵan elder bar. Mysaly, Singapýr «Smart Nation», Izrail «Startup Nation» atandy. Biz de ózimizdiń ulttyq ideiamyzdy anyqtap, sol ideia tóńireginde birlesken áreketterge kóshýimiz qajet.
Bizdiń aldymyzda turǵan taǵy bir úlken mindet – jasandy intellekttiń kómegimen álemdik deńgeidegi ǵylymi jańalyqtar jasaý. Bolashaqta jasandy intellekt adamzat úshin mańyzdy teoriialardy, jańa tujyrymdardy ózi qalyptastyrýy múmkin. Bul bizge qazirgi zamanǵy ǵylymnyń shekarasynan shyǵýǵa múmkindik beredi. Osyǵan daiyn bolýymyz kerek", - dedi Áshimbaev.
Ol taǵy bir mańyzdy mindet zańnamalyq turǵyda jasandy intellekttiń damýyn retteý ekenin jetkizdi.
"Qazirgi tańda jasandy intellekttiń damýy quqyqtyq retteýdi qajet etedi. Biraq ol retteý onyń damýyn tejemei, kerisinshe, ony qoldaityn bolýy kerek. Biz qazir zań shyǵarýshy organ retinde osy máseleni tereń zerttep, jańa zańnamalyq aktiler daiyndap jatyrmyz. Eń bastysy, biz jasandy intellekttiń artynda úlken, ǵalamdyq deńgeidegi máselelerdi sheshetin mańyzdy maqsattardyń turǵanyn túsinýimiz kerek. Mysaly, klimattyq ózgeristermen kúres, ǵaryshty igerý, áleýmettik ádiletsizdik pen teńsizdikti joiý siiaqty úlken mindetter. Osyndai maqsattardy alǵa qoiý arqyly jasandy intellektti adamzat igiligine ainaldyramyz. Osy baǵytta naqty, batyl sheshimder men qadamdar jasaityn ýaqyt keldi dep sanaimyn. Biz búgin qabyldaǵan sheshimderimizben erteńgi Qazaqstannyń tsifrlyq damýynyń negizin qalaimyz.
Qazaqstannyń tsifrlyq bolashaǵyn jarqyn etý úshin bizge úlken jaýapkershilik pen birlesken is-áreket qajet. Memleket, biznes jáne qoǵam birigip áreket etkende ǵana elimiz tsifrlyq álemdegi básekede kóshbasshy bola alady. Sol sebepti bul máselege árbirimiz jaýapkershilikpen qaraýymyz kerek", - degen pikir bildirdi Áshimbaev.
Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministri Jaslan Mádiev te osy baǵytta pikir bildirdi.
"Tsifrlandyrýdyń qarqyny qazirgi zamanda óte joǵary. Qazaqstan sońǵy 10 jyl ishinde tsifrlyq transformatsiiaǵa aitarlyqtai investitsiia saldy. Nátijesinde búgin biz elektrondy úkimet boiynsha álemdegi aldyńǵy qatarly elderdiń biri sanalamyz. Mysaly, BUU reitinginde elektrondy úkimetti damytý boiynsha Qazaqstan álemdik úzdik 30 eldiń qataryna kirip otyr. Al memlekettik qyzmetterdi onlain usyný sapasy jaǵynan top-10 eldiń qataryndamyz. Qazir memlekettik qyzmetterdiń 90%-dan astamy elektrondy formatta qoljetimdi.
Qazaqstan qazir qolma-qolsyz ekonomika (cashless economy) retinde tanylyp otyr. Sebebi elimizde tranzaktsiialardyń 90%-dan astamy qolma-qolsyz júrgiziledi. Munda Kaspi, Halyk, Freedom siiaqty iri finteh-kompaniialardyń róli óte joǵary. Sondai-aq, zańnamalyq ózgerister de tsifrlyq qujattardy dástúrli qaǵaz qujattarmen teńestirip, azamattarǵa úlken jeńildik jasady. Qazir men ózim jeke basymdy kýálandyratyn qujattardy fizikalyq túrde ustamaimyn. Banktik operatsiialar, kólik júrgizý nemese ushaqpen sapar kezinde tsifrlyq qujattardy paidalanamyn. Bul – elimizdegi tsifrlandyrýdyń naqty nátijesi", - dedi Mádiev.
Ministrdiń aitýynsha, qazirgi basty mindetimiz – tsifrlyq teńsizdik máselesin sheshý.
"Qazir aýyldyq eldi mekenderdiń úshten ekisinde 4G internet joq. Osy máseleni sheshý úshin biz birqatar naqty jobalardy qolǵa aldyq. Birinshiden, aýyldyq jerlerge joǵary jyldamdyqty optikalyq talshyqty jelini tartý jumystaryn júrgizýdemiz. Búgingi kúni eldi mekenderdiń shamamen 40%-yna optikalyq talshyq tartylǵan. 2027 jyldyń sońyna deiin qosymsha 3000-nan astam aýyldyq eldi mekenge internet tartýdy josparlap otyrmyz.
Ekinshiden, spýtniktik internet tehnologiialaryn engizip jatyrmyz. Mysaly, OneWeb kompaniiasymen kelisimshart jasasyp, bul kompaniianyń qyzmetterin Qazaqstan naryǵyna shyǵardyq. Buryn bul qyzmet túri qymbat bolǵanymen, Eýropalyq Odaqpen kelisimniń nátijesinde biz bul qyzmettiń qunyn úsh ese tómendettik. Aldaǵy ýaqytta Starlink kompaniiasynyń qyzmetterin de elge engizý josparlanyp otyr. Bul aýyldyq jerlerde internetti qoljetimdi etýge múmkindik beredi", - dedi ol.
Búginde Qazaqstan jasandy intellektti damytý úshin mańyzdy infraqurylymdyq jobany – sýperkompiýterdi iske qosyp jatyr.
"Biz qazir Qazaqstanda óńirdegi eń qýatty sýperkompiýterdi ornattyq. Onyń negizgi maqsaty – ulttyq jasandy intellekt jobalaryn iske asyrý. Bul bizge ózimizdiń úlken qazaqstandyq tildik modelderimizdi jasaýǵa múmkindik beredi. Iaǵni, qazaq tiliniń tsifrlyq keńistiktegi sapaly qoldanysyn qamtamasyz etip, halyqaralyq platformalarda laiyqty deńgeide kórsetýimiz qajet.
Jasandy intellektti damytýdyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – adami kapitaldy damytý. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elde kem degende 100 myń IT mamanyn daiyndaý mindetin qoidy. Osy maqsatta biz birneshe naqty qadam jasap jatyrmyz. Joǵary oqý oryndary jyl saiyn shamamen 30-40 myń IT mamanyn daiarlaidy. Biraq bul mamandardyń deńgeii naryqtyń talabyna árdaiym sáikes kele bermeidi. Sondyqtan biz qosymsha arnaiy kýrstardy (Tech Orda siiaqty) ashyp, IT mamandarynyń biliktiligin kóterý úshin qoldaý kórsetýdemiz. Qazir bul kýrstardy bitirgen mamandardyń 90%-y joǵary tabyspen jumysqa ornalasýda", - dedi ol.
Sonymen qatar, Qazaqstanda «Alem School» baǵdarlamasy boiynsha jasandy intellekt salasynda mamandar daiarlanyp jatyr.
"Bul baǵdarlama tegin jáne táýlik boiy jumys isteidi, onda jastar ózara tájiribe almasý arqyly bilim alady (peer-to-peer). Stýdentter 20-dan astam baǵdarlamalaý tilin úirenip, 50-den astam naqty jobany júzege asyrady. Osylaisha, biz Qazaqstanda IT-kadrlardyń sapasyn arttyryp, eńbek naryǵyndaǵy básekege qabilettilikti kóteremiz", - dedi sheneýnik.
Jaslan Mádiev qazir jasandy intellekt memlekettik organdardyń qyzmetine de engizilip jatqanyn aitty.
"Jasandy intellekttiń ulttyq platformasy qurylyp, memlekettik qyzmetkerler osy arqyly jasandy intellekt quraldaryn óz jumystarynda paidalana alady. Biz aldaǵy jyldary kem degende 50 AI-jobany memlekettik organdardyń jumysynda iske qosýǵa daiynbyz. Onyń ishinde Egov portalynda, Ishki ister ministrliginde, Syrtqy ister ministrliginde, Joǵarǵy sot pen Bas prokýratýrada jasandy intellektti qoldaný josparlanyp otyr.
Jalpy, jasandy intellekt tek qana memlekettik qyzmet kórsetý men biznes-protsesterdi avtomattandyrýǵa ǵana emes, sonymen qatar meditsina, bilim berý salalarynda úlken jetistikterge jetýge múmkindik beredi. Ol azamattardyń ómir súrý sapasyn arttyryp, eldegi áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaidy jaqsartýdyń mańyzdy quralyna ainalady", - dedi ol.
Bolashaqta jasandy intellekttiń mańyzy odan da arta túsedi. Álemdik sarapshylardyń aitýynsha, qazir biz tek jasandy intellektiń bastapqy kezeńinde turmyz.
"Jaqyn arada AGI (Artificial General Intelligence) dep atalatyn jalpy intellekt paida bolýy múmkin. Ol adam intellektinen de kúshti bolýy yqtimal. Sondyqtan biz buǵan daiyn bolýymyz kerek", - dep túiindedi ministr.
"Qazposhta" AQ basqarma tóraǵasy Ásel Janasovanyń sózinshe, tsifrlandyrý sán nemese trend retinde ǵana qabyldanbaýy kerek. Árbir tsifrlyq joba naqty ekonomikalyq nátije berýi qajet.
"Qazposhta" – elimizdiń búkil óńirin qamtityn iri kompaniia. Bizdegi negizgi shyǵyndardyń basym bóligi kólik pen qyzmetkerlerdi basqarýǵa ketedi. Osy rette tsifrlyq tehnologiialar biz úshin úlken múmkindikter berip otyr. Mysaly, tsifrlyq tehnologiialardy qoldanýdyń nátijesinde biz kólik shyǵynyn 25-30%-ǵa deiin qysqarttyq. Buryn júrgizýshilerdi baqylaý, marshrýttardy ońtailandyrý múmkin emes edi. Qazir biz GPS júielerin engizý arqyly kólik shyǵyndaryn naqty baqylap, sol arqyly tiimdilikti arttyryp otyrmyz.
Taǵy bir naqty mysal – logistika salasy. Buryn Qytaidan kelgen taýardy Qazaqstandaǵy tutynýshyǵa jetkizýge 45 kúnge deiin ýaqyt ketetin edi. Qazir biz protsesti tolyq tsifrlandyryp, taýar jetkizý merzimin 12 kúnge deiin qysqarttyq. Iaǵni, árbir posylkanyń qaida ekenin kez kelgen ýaqytta kórip otyramyz. Bul biz úshin óte úlken jetistik", - dedi ol.
Onyń pikirinshe, tsifrlyq tehnologiialardyń múmkindikteri logistikamen ǵana shektelmeidi.
"Qazposhta" kompaniiasynyń 20 myńǵa jýyq qyzmetkeri bar. Olardyń jumysy men eńbek ónimdiligin tsifrlandyrý arqyly tiimdi basqara alamyz. Bizde jumys rejiminiń 300-den astam túri bar, tsifrlyq quraldarmen árbir qyzmetkerdiń jumys istegen ýaqytyn naqty baqylaýǵa bolady. Osy arqyly ónimdilikti arttyryp, qyzmetkerlerge naqty ári ádiletti eńbek aqysyn tóleýge múmkindik týdy.
Jalpy, tsifrlandyrýdy engizgende eń aldymen «bul ne úshin qajet?» degen suraqqa naqty jaýap berýimiz kerek. Máselen, tsifrlandyrý arqyly biz shyǵyndardy azaitamyz ba, jyldamdyqty arttyramyz ba, álde qyzmet sapasyn jaqsartamyz ba degen naqty maqsat bolýy tiis. Eger osy suraqtarǵa naqty jaýap bermesek, tsifrlandyrýdyń nátijesi de tómen bolady", - dedi ol.
Ásel Janasova jasandy intellektti damytýdyń basty tórt komponenti bar ekenin, olarǵa infraqurylym, derekter, algoritmder jáne qoldanbaly quraldar jatatynyn aitty.
"Qazaqstan úshin infraqurylym – óte mańyzdy baǵyt. Bizde klimattyq jaǵdai data-ortalyqtar (data center) salýǵa óte qolaily. Iaǵni, bul – elimizdiń bolashaqtaǵy mańyzdy artyqshylyqtarynyń biri. Bolashaqta Qazaqstan derekter úshin senimdi, qaýipsiz ári ekonomikalyq tiimdi ortalyq bola alady. Buryn Shveitsariia bank salasynda senimdi el retinde tanylsa, Qazaqstan bolashaqta data ortalyqtary arqyly osy róldi atqara alady.
Tsifrlandyrý men jasandy intellektti damytýdaǵy taǵy bir mańyzdy másele – kadrlar daiarlaý. Jas mamandardy daiarlaý tek baǵdarlamalaý tilimen shektelmeýi tiis. Bizdiń basty mindetimiz – jas mamandardyń tereń matematikalyq jáne logikalyq oilaý qabiletterin qalyptastyrý. Menińshe, qazir ýniversitetterde oqytylatyn bazalyq matematika men fizika pánderiniń sapasyn kóterý qajet. Jeke tájiribemde, mysaly, Kembridj ýniversitetinde bizdi alǵashqy bir jyl tek diskretti matematika pánin oqytyp, logikalyq oilaý qabiletin damytqan. Bul óte mańyzdy. Sondyqtan elimizde de matematika men fizikany tereń oqytý mańyzdy dep sanaimyn", - degen pikir bildirdi ol.
Oǵan qosa IT mamandaryn elde ustap qalý máselesi de óte ózekti ekenin jetkizdi.
"Jas IT-mamandary tek joǵary jalaqy úshin emes, qyzyqty ári innovatsiialyq jobalar úshin jumys istegisi keledi. Olar úshin áleýmettik jaǵdai da mańyzdy: jaqsy ekologiia, yńǵaily jumys kestesi, infraqurylymnyń bolýy. Sondyqtan osy máselelerdi keshendi túrde sheshýimiz kerek", - dep túiindedi ol.
Halyqaralyq inDrive kompaniiasynyń negizin qalaýshy jáne bas direktory Arsen Tomskii jasandy intellekt – jai ǵana tehnologiia emes, bul adamzattyń jańa deńgeige ótýi ekenin aitty.
"Biz qazirge deiingi barlyq tehnologiialyq jetistikterimizdiń shegine jettik, endi jańa deńgeige shyǵýymyz kerek. Búgingi qoldanylyp jatqan jasandy intellekt quraldary, sonyń ishinde úlken tildik modelder (ChatGPT, Gemini, DeepSeek), bul tek basy ǵana. Aldaǵy ýaqytta Artificial General Intelligence (AGI) – jalpy jasandy intellekt paida bolady dep boljanyp otyr. Bul – adam intellektinen de asyp túsetin, tipti adamzat úshin múldem jańa sheshimder qabyldai alatyn deńgei. Oǵan daiyn bolýymyz kerek.
Jasandy intellekttiń kómegimen adamzat buryn sheshilmegen kóptegen problemalardy sheshedi dep oilaimyn. Mysaly, meniń AQSh-ta turatyn dosymnyń áieli aýyr naýqasqa shaldyqqan edi. Milliarder dosym álemdegi eń úzdik meditsina ortalyqtaryna júgindi, biraq dárigerler diagnozdy taba almady. Aqyr sońynda ol ChatGPT kómegine júgindi. Nebary úsh saǵat ishinde jasandy intellekt oǵan aýrýdyń yqtimal tórt sebebin anyqtap berdi. Nátijesinde naqty diagnoz qoiylyp, tiisti em-dom júrgizildi. Bul – tańǵalarlyq oqiǵa, biraq shyndyq. Osyndai quraldar bolashaqta shalǵai aýylda turatyn adamǵa da, millionerge de birdei qoljetimdi bolýy múmkin", - dedi ol.
Onyń pikirinshe, inDrive kompaniiasy jasandy intellektti áleýmettik ádiletsizdik máselesin sheshýdiń quraly dep qarastyrady.
"Álemniń kez kelgen túkpirinde ómir súretin adam birdei sapaly meditsinaǵa, bilimge, ádilettilikke qol jetkizýi kerek dep esepteimin. Biz kompaniiamyzdyń missiiasyn ádiletsizdikti azaitýǵa baǵyttadyq. Jasandy intellekt osy maqsatqa jetý úshin eń tiimdi quraldyń biri bola alady. Qazaqstannyń tsifrlyq damýyn talqylaǵan kezde tsifrlyq táýelsizdik týraly máseleni de kóterýimiz kerek. Qazir álemdegi iri IT-kompaniialar naryqtardy tolyǵymen monopoliialap jatyr. Olar óz ónimderi men qyzmetterin engizý arqyly ulttyq ekonomikalardan orasan zor qarajatty syrtqa alyp ketýde. Men muny tsifrlyq kolonializm dep ataimyn. Sondyqtan biz tsifrlyq sýverenitet máselesin erterek qolǵa alýymyz kerek. Ózimizdiń jergilikti IT-kompaniialarymyzdy qoldap, olardyń ulttyq naryqta básekege qabiletti bolýyn qamtamasyz etýimiz qajet", - dedi ol.
Onyń pikirinshe, bul másele Qazaqstan úshin óte mańyzdy.
"Biz kompaniiamyzdyń shtab-páterin Almatyǵa ornalastyrdyq. Men álemniń kóptegen elinde boldym, biraq Almatynyń áleýeti óte joǵary ekenine kózim jetti. Munda óte jaqsy adamdar turady, ádemi tabiǵat, damyǵan infraqurylym bar. Biraq eki másele sheshilse, Almaty odan da tartymdy bolar edi. Birinshisi – ekologiialyq jaǵdai, ekinshisi – kólik qozǵalysynyń máselesi. Bizge IT-mamandardy Qazaqstanda ustap turý úshin osy máselelerdi sheshý kerek. Sebebi talantty adamdardyń kóbi ekologiialyq taza jerde turǵysy keledi.
Jalpy, tsifrlandyrý men jasandy intellektti damytý úshin basty eki nárse qajet dep sanaimyn. Birinshisi – myqty ulttyq ideia. Iaǵni tsifrlandyrý tek qural ǵana, onyń artynda naqty ideologiia turýy kerek. Álemdik tájiribede kez kelgen eldiń damýy ulttyq ideiamen bailanysty bolǵan. Mysaly, AQSh-tyń «amerikalyq armany», Izraildiń «Startup Nation» ideiasy. Qazaqstannyń da osyndai aiqyn ári tartymdy ulttyq ideiasy bolýy qajet", - dep túsindirdi ol.
Arsen Tomskii bul iste talantty adamdardy tartýymyz kerek ekenin málimdedi.
"Qazirgi zamanda negizgi resýrs – talantty adamdar. Buryn elder bailyq úshin altyn men dámdeýishterge talassa, búgin talantty jastar úshin báseke júrýde. Biz talantty jastardy tartyp, olardy Qazaqstanda ustap qalýdyń tiimdi mehanizmderin jasaǵanymyz abzal. Bul tek joǵary jalaqyny qamtamasyz etýmen ǵana shektelmeidi. Jastar úshin qyzyqty jobalar, erkin shyǵarmashylyq orta, zamanaýi infraqurylym men áleýmettik jaǵdai mańyzdy", - dedi ol.
Taǵy bir mańyzdy másele – jasandy intellektti damytý úshin Qazaqstannyń geografiialyq jaǵdaiyn tiimdi paidalaný.
"Qazaqstan – aýmaǵy boiynsha álemdegi toǵyzynshy memleket. Eldiń úlken aýmaǵy kún jáne jel energiiasyn óndirýge úlken múmkindik beredi. Qazirgi kezde iri derekter ortalyqtaryna (data-ortalyqtar) elektr energiiasy óte qajet. Biz data-ortalyqtaryn eldiń klimattyq erekshelikterin eskerip, tiimdi ornalastyrsaq, bul bolashaqta elimizdiń artyqshylyǵyna ainalady. Mysaly, taýly aimaqtarda data-ortalyqtardy salsaq, ony sýytýǵa ketetin energiia shyǵyndary tómen bolady. Osy arqyly Qazaqstan halyqaralyq IT-kompaniialar úshin óte tiimdi orynǵa ainalýy múmkin.
Qazaqstan tsifrlyq dáýirde kóshbasshy elge ainalýy úshin biz batyl, táýekelge barýdan qoryqpaityn saiasat júrgizýimiz kerek. Tsifrlyq damý táýekeldersiz júzege aspaidy. Eger biz qatelikterden qoryqsaq, eshteńe ózgermeidi. Mysaly, prezident Toqaev usynǵan «kriptoqala» jobasy – óte batyl ideia. Bizge osyndai innovatsiialyq jobalardy jii júzege asyrý qajet. Olar sátti bolsa, ony búkil elge taratýǵa bolady. Men Qazaqstannyń bolashaǵyna senemin. Bul elde tsifrlandyrý men jasandy intellektti damytýdyń barlyq alǵysharty bar. Tek naqty ulttyq ideiany aiqyndap, talantty adamdarǵa qajetti jaǵdai jasaý kerek. Sonda ǵana Qazaqstan tsifrlyq álemniń aldyńǵy qatarly eli bola alady dep oilaimyn", - dep túiindedi ol.
