ەلەم تسيفرلىق رەۆوليۋتسييا دەۋٸرٸنە قادام باستى. قازاقستان بۇل جاھاندىق تەحنولوگييالىق بەسەكەدە ەنجار باقىلاۋشى بولىپ قالا ما, ەلدە بەلسەندٸ ويىنشى بولا الا ما? وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن TALDAU TALKS پودكاسىنىڭ ارنايى شىعارىلىمىندا قازاقستان سەناتىنىڭ تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسييالار جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترٸ جاسلان مەديەۆ, "قازپوشتا" اق باسقارما تٶراعاسى ەسەل جاناسوۆا جەنە ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ IT-كومپانييا inDrive باسشىسى ارسەن تومسكيي تالقىلادى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆ بٷگٸندە, شىنىمەن دە, ەرەكشە كەزەڭدە ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعانىمىزدى ايتىپ, جاساندى ينتەللەكت, سۋپەركومپيۋتەرلەر مەن ستارتاپ دەگەن سٶزدەر بولاشاقتىڭ تاقىرىبى ەمەس, بٷگٸنگٸ كٷندەلٸكتٸ شىندىققا اينالعانىن جەتكٸزدٸ.
"تسيفرلىق رەۆوليۋتسييا – بۇل كەزەكتٸ تەحنولوگييالىق جەتٸستٸك قانا ەمەس, ادامزاتتىڭ جاڭا بٸر دامۋ تسيكلىنىڭ باستالۋى. وسى ٷدەرٸستە قازاقستان ەنجار باقىلاۋشى ەمەس, بەلسەندٸ ويىنشى بولۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸن. بٸرنەشە جىل بۇرىن بٸز جاساندى ينتەللەكتتٸ الىستاعى بٸر پەرسپەكتيۆا رەتٸندە كٶردٸك. بٸراق قازٸر كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, ول بارلىق سالاعا قارقىندى ەنٸپ كەلەدٸ. سوندىقتان بٸز وسى جاھاندىق ترەندتەردەن قالىس قالماۋىمىز كەرەك", - دەدٸ ول.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندى ەۋرازييانىڭ تسيفرلىق حابىنا اينالدىرۋ مٸندەتٸن قويدى.
"بۇل باعىتتا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر, بٸراق ەلٸ دە جاسالۋى تيٸس جۇمىستار كٶپ. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان ەلەكتروندى ٷكٸمەت سالاسىندا ەلەمنٸڭ وزىق وتىز ەلٸنٸڭ قاتارىنا كٸرەدٸ. بٸراق مۇنىمەن توقتاپ قالۋعا بولمايدى. تسيفرلاندىرۋدىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ادامداردىڭ ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتۋ, قىزمەتتەردٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, ەكونوميكانىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن كٶتەرۋ. جاساندى ينتەللەكتتٸڭ پايدا بولۋى تٸپتٸ ينتەرنەتتٸڭ پايدا بولۋىنان دا ماڭىزدىراق ٶزگەرٸستەر ەكەلەدٸ دەپ سانايمىن. ەگەر ينتەرنەت بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتسە, جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ەسەرٸ ودان دا تەرەڭ ەرٸ اۋقىمدى بولماق. مەسەلە تەك تەحنولوگييادا ەمەس, بۇل جالپى ٶركەنيەتتٸك دەڭگەيدەگٸ ترانسفورماتسييا. ول ەكونوميكانى عانا ەمەس, مەدەنيەتٸمٸزدٸ, بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن, تٸپتٸ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسىمىزدى دا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتەدٸ", - دەدٸ ول.
پارلامەنت سەناتىنىڭ تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان وسى ٷدەرٸستەن تىس قالماۋعا تيٸس.
"وسىعان بايلانىستى بٸز تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋىمىز كەرەك, ٶيتكەنٸ ەلٸمٸزدە ەلٸ دە تسيفرلىق تەڭسٸزدٸك مەسەلەسٸ ٶتكٸر تۇر. ەلٸمٸزدە ەلٸ دە جوعارى ساپالى ينتەرنەتكە قول جەتكٸزە الماي وتىرعان اۋىلدار كٶپ. بٸز وسى مەسەلەنٸ تەز ارادا شەشۋٸمٸز قاجەت. جاساندى ينتەللەكتپەن بٸرگە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك كەلەدٸ. بٸز ونى باقىلاۋدا ۇستاۋىمىز كەرەك. جاساندى ينتەللەكت ادامزاتقا قىزمەت ەتۋٸ تيٸس, كەرٸسٸنشە ەمەس. وسى تەحنولوگييالاردىڭ ەتيكالىق جاعىنا دا مەن بەرٸپ, ونى ادامداردىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن قولدانۋ جولدارىن ايقىنداپ الۋ ماڭىزدى", - دەدٸ ول.
مەۋلەن ەشٸمباەۆ جاساندى ينتەللەكت تەك ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قۇرالى ەمەس, ول ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ دە شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ.
"مەديتسينا مەن بٸلٸم بەرۋدە ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتۋٸمٸزگە كٶمەكتەسەدٸ. الىستاعى اۋىل تۇرعىندارى دا ساپالى بٸلٸم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرٸنە قول جەتكٸزۋٸ تيٸس. بۇل دا بٸزدٸڭ ۇلتتىق دامۋ ستراتەگييامىزدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ بولۋى كەرەك. جاساندى ينتەللەكت پەن تەحنولوگييانى دامىتۋ كادر مەسەلەسٸنە دە كەلٸپ تٸرەلەدٸ. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ەلدە كەمٸندە 100 مىڭ IT مامانىن دايىنداۋدى تاپسىردى. قازٸرگٸ تاڭدا وسى باعىتتا ناقتى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ارنايى كۋرستار ارقىلى جاستاردى تسيفرلىق داعدىلارعا ٷيرەتۋٸمٸز كەرەك", - دەدٸ ول.
تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە – قازاقستاندى تالانتتى جاستار ٷشٸن تارتىمدى ەتۋ.
"جاس مامانداردى شەتەلگە جٸبەرمەي, ٶزٸمٸزدە قالدىرۋدىڭ تيٸمدٸ مەحانيزمدەرٸن جاساۋ قاجەت. بۇل تەك جوعارى جالاقىمەن شەكتەلمەۋٸ كەرەك. ەكولوگييا, ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىم, بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى – وسىنىڭ بەرٸ ماڭىزدى رٶل اتقارادى. وسى باعىتتا ٷلكەن جۇمىستار اتقارىلۋى تيٸس. جاساندى ينتەللەكتتٸ ەنگٸزۋدٸڭ باستى شارتى – بٸزگە ٷلكەن يدەيالار كەرەك. تەحنولوگييانىڭ ٶزٸ – قۇرال عانا. ونىڭ ارتىندا ٷلكەن ۇلتتىق يدەيا, ناقتى ماقساتتار تۇرۋى تيٸس. ەلەمدٸك تەجٸريبەدە تسيفرلاندىرۋدى ۇلتتىق دامۋدىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ ەتٸپ العان ەلدەر بار. مىسالى, سينگاپۋر «Smart Nation», يزرايل «Startup Nation» اتاندى. بٸز دە ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق يدەيامىزدى انىقتاپ, سول يدەيا تٶڭٸرەگٸندە بٸرلەسكەن ەرەكەتتەرگە كٶشۋٸمٸز قاجەت.
بٸزدٸڭ الدىمىزدا تۇرعان تاعى بٸر ٷلكەن مٸندەت – جاساندى ينتەللەكتتٸڭ كٶمەگٸمەن ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ عىلىمي جاڭالىقتار جاساۋ. بولاشاقتا جاساندى ينتەللەكت ادامزات ٷشٸن ماڭىزدى تەورييالاردى, جاڭا تۇجىرىمداردى ٶزٸ قالىپتاستىرۋى مٷمكٸن. بۇل بٸزگە قازٸرگٸ زامانعى عىلىمنىڭ شەكاراسىنان شىعۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسىعان دايىن بولۋىمىز كەرەك", - دەدٸ ەشٸمباەۆ.
ول تاعى بٸر ماڭىزدى مٸندەت زاڭنامالىق تۇرعىدا جاساندى ينتەللەكتتٸڭ دامۋىن رەتتەۋ ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
"قازٸرگٸ تاڭدا جاساندى ينتەللەكتتٸڭ دامۋى قۇقىقتىق رەتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. بٸراق ول رەتتەۋ ونىڭ دامۋىن تەجەمەي, كەرٸسٸنشە, ونى قولدايتىن بولۋى كەرەك. بٸز قازٸر زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتٸندە وسى مەسەلەنٸ تەرەڭ زەرتتەپ, جاڭا زاڭنامالىق اكتٸلەر دايىنداپ جاتىرمىز. ەڭ باستىسى, بٸز جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ارتىندا ٷلكەن, عالامدىق دەڭگەيدەگٸ مەسەلەلەردٸ شەشەتٸن ماڭىزدى ماقساتتاردىڭ تۇرعانىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. مىسالى, كليماتتىق ٶزگەرٸستەرمەن كٷرەس, عارىشتى يگەرۋ, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸك پەن تەڭسٸزدٸكتٸ جويۋ سيياقتى ٷلكەن مٸندەتتەر. وسىنداي ماقساتتاردى العا قويۋ ارقىلى جاساندى ينتەللەكتتٸ ادامزات يگٸلٸگٸنە اينالدىرامىز. وسى باعىتتا ناقتى, باتىل شەشٸمدەر مەن قادامدار جاسايتىن ۋاقىت كەلدٸ دەپ سانايمىن. بٸز بٷگٸن قابىلداعان شەشٸمدەرٸمٸزبەن ەرتەڭگٸ قازاقستاننىڭ تسيفرلىق دامۋىنىڭ نەگٸزٸن قالايمىز.
قازاقستاننىڭ تسيفرلىق بولاشاعىن جارقىن ەتۋ ٷشٸن بٸزگە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك پەن بٸرلەسكەن ٸس-ەرەكەت قاجەت. مەملەكەت, بيزنەس جەنە قوعام بٸرٸگٸپ ەرەكەت ەتكەندە عانا ەلٸمٸز تسيفرلىق ەلەمدەگٸ بەسەكەدە كٶشباسشى بولا الادى. سول سەبەپتٸ بۇل مەسەلەگە ەربٸرٸمٸز جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراۋىمىز كەرەك", - دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ ەشٸمباەۆ.
تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسييالار جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترٸ جاسلان مەديەۆ تە وسى باعىتتا پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
"تسيفرلاندىرۋدىڭ قارقىنى قازٸرگٸ زاماندا ٶتە جوعارى. قازاقستان سوڭعى 10 جىل ٸشٸندە تسيفرلىق ترانسفورماتسيياعا ايتارلىقتاي ينۆەستيتسييا سالدى. نەتيجەسٸندە بٷگٸن بٸز ەلەكتروندى ٷكٸمەت بويىنشا ەلەمدەگٸ الدىڭعى قاتارلى ەلدەردٸڭ بٸرٸ سانالامىز. مىسالى, بۇۇ رەيتينگٸندە ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸ دامىتۋ بويىنشا قازاقستان ەلەمدٸك ٷزدٸك 30 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرٸپ وتىر. ال مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ ونلاين ۇسىنۋ ساپاسى جاعىنان توپ-10 ەلدٸڭ قاتارىندامىز. قازٸر مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ 90%-دان استامى ەلەكتروندى فورماتتا قولجەتٸمدٸ.
قازاقستان قازٸر قولما-قولسىز ەكونوميكا (cashless economy) رەتٸندە تانىلىپ وتىر. سەبەبٸ ەلٸمٸزدە ترانزاكتسييالاردىڭ 90%-دان استامى قولما-قولسىز جٷرگٸزٸلەدٸ. مۇندا Kaspi, Halyk, Freedom سيياقتى ٸرٸ فينتەح-كومپانييالاردىڭ رٶلٸ ٶتە جوعارى. سونداي-اق, زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەر دە تسيفرلىق قۇجاتتاردى دەستٷرلٸ قاعاز قۇجاتتارمەن تەڭەستٸرٸپ, ازاماتتارعا ٷلكەن جەڭٸلدٸك جاسادى. قازٸر مەن ٶزٸم جەكە باسىمدى كۋەلاندىراتىن قۇجاتتاردى فيزيكالىق تٷردە ۇستامايمىن. بانكتٸك وپەراتسييالار, كٶلٸك جٷرگٸزۋ نەمەسە ۇشاقپەن ساپار كەزٸندە تسيفرلىق قۇجاتتاردى پايدالانامىن. بۇل – ەلٸمٸزدەگٸ تسيفرلاندىرۋدىڭ ناقتى نەتيجەسٸ", - دەدٸ مەديەۆ.
مينيستردٸڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ باستى مٸندەتٸمٸز – تسيفرلىق تەڭسٸزدٸك مەسەلەسٸن شەشۋ.
"قازٸر اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸندە 4G ينتەرنەت جوق. وسى مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن بٸز بٸرقاتار ناقتى جوبالاردى قولعا الدىق. بٸرٸنشٸدەن, اۋىلدىق جەرلەرگە جوعارى جىلدامدىقتى وپتيكالىق تالشىقتى جەلٸنٸ تارتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدەمٸز. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلدٸ مەكەندەردٸڭ شامامەن 40%-ىنا وپتيكالىق تالشىق تارتىلعان. 2027 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن قوسىمشا 3000-نان استام اۋىلدىق ەلدٸ مەكەنگە ينتەرنەت تارتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
ەكٸنشٸدەن, سپۋتنيكتٸك ينتەرنەت تەحنولوگييالارىن ەنگٸزٸپ جاتىرمىز. مىسالى, OneWeb كومپانيياسىمەن كەلٸسٸمشارت جاساسىپ, بۇل كومپانييانىڭ قىزمەتتەرٸن قازاقستان نارىعىنا شىعاردىق. بۇرىن بۇل قىزمەت تٷرٸ قىمبات بولعانىمەن, ەۋروپالىق وداقپەن كەلٸسٸمنٸڭ نەتيجەسٸندە بٸز بۇل قىزمەتتٸڭ قۇنىن ٷش ەسە تٶمەندەتتٸك. الداعى ۋاقىتتا Starlink كومپانيياسىنىڭ قىزمەتتەرٸن دە ەلگە ەنگٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل اۋىلدىق جەرلەردە ينتەرنەتتٸ قولجەتٸمدٸ ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ", - دەدٸ ول.
بٷگٸندە قازاقستان جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋ ٷشٸن ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى – سۋپەركومپيۋتەردٸ ٸسكە قوسىپ جاتىر.
"بٸز قازٸر قازاقستاندا ٶڭٸردەگٸ ەڭ قۋاتتى سۋپەركومپيۋتەردٸ ورناتتىق. ونىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت جوبالارىن ٸسكە اسىرۋ. بۇل بٸزگە ٶزٸمٸزدٸڭ ٷلكەن قازاقستاندىق تٸلدٸك مودەلدەرٸمٸزدٸ جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ياعني, قازاق تٸلٸنٸڭ تسيفرلىق كەڭٸستٸكتەگٸ ساپالى قولدانىسىن قامتاماسىز ەتٸپ, حالىقارالىق پلاتفورمالاردا لايىقتى دەڭگەيدە كٶرسەتۋٸمٸز قاجەت.
جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋدىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى باعىتى – ادامي كاپيتالدى دامىتۋ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدە كەم دەگەندە 100 مىڭ IT مامانىن دايىنداۋ مٸندەتٸن قويدى. وسى ماقساتتا بٸز بٸرنەشە ناقتى قادام جاساپ جاتىرمىز. جوعارى وقۋ ورىندارى جىل سايىن شامامەن 30-40 مىڭ IT مامانىن دايارلايدى. بٸراق بۇل مامانداردىڭ دەڭگەيٸ نارىقتىڭ تالابىنا ەردايىم سەيكەس كەلە بەرمەيدٸ. سوندىقتان بٸز قوسىمشا ارنايى كۋرستاردى (Tech Orda سيياقتى) اشىپ, IT ماماندارىنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋ ٷشٸن قولداۋ كٶرسەتۋدەمٸز. قازٸر بۇل كۋرستاردى بٸتٸرگەن مامانداردىڭ 90%-ى جوعارى تابىسپەن جۇمىسقا ورنالاسۋدا", - دەدٸ ول.
سونىمەن قاتار, قازاقستاندا «Alem School» باعدارلاماسى بويىنشا جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ماماندار دايارلانىپ جاتىر.
"بۇل باعدارلاما تەگٸن جەنە تەۋلٸك بويى جۇمىس ٸستەيدٸ, وندا جاستار ٶزارا تەجٸريبە الماسۋ ارقىلى بٸلٸم الادى (peer-to-peer). ستۋدەنتتەر 20-دان استام باعدارلامالاۋ تٸلٸن ٷيرەنٸپ, 50-دەن استام ناقتى جوبانى جٷزەگە اسىرادى. وسىلايشا, بٸز قازاقستاندا IT-كادرلاردىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, ەڭبەك نارىعىنداعى بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸكتٸ كٶتەرەمٸز", - دەدٸ شەنەۋنٸك.
جاسلان مەديەۆ قازٸر جاساندى ينتەللەكت مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ قىزمەتٸنە دە ەنگٸزٸلٸپ جاتقانىن ايتتى.
"جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ۇلتتىق پلاتفورماسى قۇرىلىپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر وسى ارقىلى جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن ٶز جۇمىستارىندا پايدالانا الادى. بٸز الداعى جىلدارى كەم دەگەندە 50 AI-جوبانى مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىسىندا ٸسكە قوسۋعا دايىنبىز. ونىڭ ٸشٸندە Egov پورتالىندا, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸندە, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندە, جوعارعى سوت پەن باس پروكۋراتۋرادا جاساندى ينتەللەكتتٸ قولدانۋ جوسپارلانىپ وتىر.
جالپى, جاساندى ينتەللەكت تەك قانا مەملەكەتتٸك قىزمەت كٶرسەتۋ مەن بيزنەس-پروتسەستەردٸ اۆتوماتتاندىرۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەديتسينا, بٸلٸم بەرۋ سالالارىندا ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ول ازاماتتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالادى", - دەدٸ ول.
بولاشاقتا جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ماڭىزى ودان دا ارتا تٷسەدٸ. ەلەمدٸك ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازٸر بٸز تەك جاساندى ينتەللەكتٸڭ باستاپقى كەزەڭٸندە تۇرمىز.
"جاقىن ارادا AGI (Artificial General Intelligence) دەپ اتالاتىن جالپى ينتەللەكت پايدا بولۋى مٷمكٸن. ول ادام ينتەللەكتٸنەن دە كٷشتٸ بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان بٸز بۇعان دايىن بولۋىمىز كەرەك", - دەپ تٷيٸندەدٸ مينيستر.
"قازپوشتا" اق باسقارما تٶراعاسى ەسەل جاناسوۆانىڭ سٶزٸنشە, تسيفرلاندىرۋ سەن نەمەسە ترەند رەتٸندە عانا قابىلدانباۋى كەرەك. ەربٸر تسيفرلىق جوبا ناقتى ەكونوميكالىق نەتيجە بەرۋٸ قاجەت.
"قازپوشتا" – ەلٸمٸزدٸڭ بٷكٸل ٶڭٸرٸن قامتيتىن ٸرٸ كومپانييا. بٸزدەگٸ نەگٸزگٸ شىعىنداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ كٶلٸك پەن قىزمەتكەرلەردٸ باسقارۋعا كەتەدٸ. وسى رەتتە تسيفرلىق تەحنولوگييالار بٸز ٷشٸن ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر بەرٸپ وتىر. مىسالى, تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى قولدانۋدىڭ نەتيجەسٸندە بٸز كٶلٸك شىعىنىن 25-30%-عا دەيٸن قىسقارتتىق. بۇرىن جٷرگٸزۋشٸلەردٸ باقىلاۋ, مارشرۋتتاردى وڭتايلاندىرۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. قازٸر بٸز GPS جٷيەلەرٸن ەنگٸزۋ ارقىلى كٶلٸك شىعىندارىن ناقتى باقىلاپ, سول ارقىلى تيٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرىپ وتىرمىز.
تاعى بٸر ناقتى مىسال – لوگيستيكا سالاسى. بۇرىن قىتايدان كەلگەن تاۋاردى قازاقستانداعى تۇتىنۋشىعا جەتكٸزۋگە 45 كٷنگە دەيٸن ۋاقىت كەتەتٸن ەدٸ. قازٸر بٸز پروتسەستٸ تولىق تسيفرلاندىرىپ, تاۋار جەتكٸزۋ مەرزٸمٸن 12 كٷنگە دەيٸن قىسقارتتىق. ياعني, ەربٸر پوسىلكانىڭ قايدا ەكەنٸن كەز كەلگەن ۋاقىتتا كٶرٸپ وتىرامىز. بۇل بٸز ٷشٸن ٶتە ٷلكەن جەتٸستٸك", - دەدٸ ول.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ لوگيستيكامەن عانا شەكتەلمەيدٸ.
"قازپوشتا" كومپانيياسىنىڭ 20 مىڭعا جۋىق قىزمەتكەرٸ بار. ولاردىڭ جۇمىسى مەن ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى تيٸمدٸ باسقارا الامىز. بٸزدە جۇمىس رەجيمٸنٸڭ 300-دەن استام تٷرٸ بار, تسيفرلىق قۇرالدارمەن ەربٸر قىزمەتكەردٸڭ جۇمىس ٸستەگەن ۋاقىتىن ناقتى باقىلاۋعا بولادى. وسى ارقىلى ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرىپ, قىزمەتكەرلەرگە ناقتى ەرٸ ەدٸلەتتٸ ەڭبەك اقىسىن تٶلەۋگە مٷمكٸندٸك تۋدى.
جالپى, تسيفرلاندىرۋدى ەنگٸزگەندە ەڭ الدىمەن «بۇل نە ٷشٸن قاجەت?» دەگەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋٸمٸز كەرەك. مەسەلەن, تسيفرلاندىرۋ ارقىلى بٸز شىعىنداردى ازايتامىز با, جىلدامدىقتى ارتتىرامىز با, ەلدە قىزمەت ساپاسىن جاقسارتامىز با دەگەن ناقتى ماقسات بولۋى تيٸس. ەگەر وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرمەسەك, تسيفرلاندىرۋدىڭ نەتيجەسٸ دە تٶمەن بولادى", - دەدٸ ول.
ەسەل جاناسوۆا جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋدىڭ باستى تٶرت كومپونەنتٸ بار ەكەنٸن, ولارعا ينفراقۇرىلىم, دەرەكتەر, الگوريتمدەر جەنە قولدانبالى قۇرالدار جاتاتىنىن ايتتى.
"قازاقستان ٷشٸن ينفراقۇرىلىم – ٶتە ماڭىزدى باعىت. بٸزدە كليماتتىق جاعداي داتا-ورتالىقتار (data center) سالۋعا ٶتە قولايلى. ياعني, بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاقتاعى ماڭىزدى ارتىقشىلىقتارىنىڭ بٸرٸ. بولاشاقتا قازاقستان دەرەكتەر ٷشٸن سەنٸمدٸ, قاۋٸپسٸز ەرٸ ەكونوميكالىق تيٸمدٸ ورتالىق بولا الادى. بۇرىن شۆەيتسارييا بانك سالاسىندا سەنٸمدٸ ەل رەتٸندە تانىلسا, قازاقستان بولاشاقتا داتا ورتالىقتارى ارقىلى وسى رٶلدٸ اتقارا الادى.
تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋداعى تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە – كادرلار دايارلاۋ. جاس مامانداردى دايارلاۋ تەك باعدارلامالاۋ تٸلٸمەن شەكتەلمەۋٸ تيٸس. بٸزدٸڭ باستى مٸندەتٸمٸز – جاس مامانداردىڭ تەرەڭ ماتەماتيكالىق جەنە لوگيكالىق ويلاۋ قابٸلەتتەرٸن قالىپتاستىرۋ. مەنٸڭشە, قازٸر ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتىلاتىن بازالىق ماتەماتيكا مەن فيزيكا پەندەرٸنٸڭ ساپاسىن كٶتەرۋ قاجەت. جەكە تەجٸريبەمدە, مىسالى, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸندە بٸزدٸ العاشقى بٸر جىل تەك ديسكرەتتٸ ماتەماتيكا پەنٸن وقىتىپ, لوگيكالىق ويلاۋ قابٸلەتٸن دامىتقان. بۇل ٶتە ماڭىزدى. سوندىقتان ەلٸمٸزدە دە ماتەماتيكا مەن فيزيكانى تەرەڭ وقىتۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن", - دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ ول.
وعان قوسا IT ماماندارىن ەلدە ۇستاپ قالۋ مەسەلەسٸ دە ٶتە ٶزەكتٸ ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
"جاس IT-ماماندارى تەك جوعارى جالاقى ٷشٸن ەمەس, قىزىقتى ەرٸ يننوۆاتسييالىق جوبالار ٷشٸن جۇمىس ٸستەگٸسٸ كەلەدٸ. ولار ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك جاعداي دا ماڭىزدى: جاقسى ەكولوگييا, ىڭعايلى جۇمىس كەستەسٸ, ينفراقۇرىلىمنىڭ بولۋى. سوندىقتان وسى مەسەلەلەردٸ كەشەندٸ تٷردە شەشۋٸمٸز كەرەك", - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
حالىقارالىق inDrive كومپانيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى جەنە باس ديرەكتورى ارسەن تومسكيي جاساندى ينتەللەكت – جاي عانا تەحنولوگييا ەمەس, بۇل ادامزاتتىڭ جاڭا دەڭگەيگە ٶتۋٸ ەكەنٸن ايتتى.
"بٸز قازٸرگە دەيٸنگٸ بارلىق تەحنولوگييالىق جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸڭ شەگٸنە جەتتٸك, ەندٸ جاڭا دەڭگەيگە شىعۋىمىز كەرەك. بٷگٸنگٸ قولدانىلىپ جاتقان جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارى, سونىڭ ٸشٸندە ٷلكەن تٸلدٸك مودەلدەر (ChatGPT, Gemini, DeepSeek), بۇل تەك باسى عانا. الداعى ۋاقىتتا Artificial General Intelligence (AGI) – جالپى جاساندى ينتەللەكت پايدا بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. بۇل – ادام ينتەللەكتٸنەن دە اسىپ تٷسەتٸن, تٸپتٸ ادامزات ٷشٸن مٷلدەم جاڭا شەشٸمدەر قابىلداي الاتىن دەڭگەي. وعان دايىن بولۋىمىز كەرەك.
جاساندى ينتەللەكتتٸڭ كٶمەگٸمەن ادامزات بۇرىن شەشٸلمەگەن كٶپتەگەن پروبلەمالاردى شەشەدٸ دەپ ويلايمىن. مىسالى, مەنٸڭ اقش-تا تۇراتىن دوسىمنىڭ ەيەلٸ اۋىر ناۋقاسقا شالدىققان ەدٸ. ميللياردەر دوسىم ەلەمدەگٸ ەڭ ٷزدٸك مەديتسينا ورتالىقتارىنا جٷگٸندٸ, بٸراق دەرٸگەرلەر دياگنوزدى تابا المادى. اقىر سوڭىندا ول ChatGPT كٶمەگٸنە جٷگٸندٸ. نەبارى ٷش ساعات ٸشٸندە جاساندى ينتەللەكت وعان اۋرۋدىڭ ىقتيمال تٶرت سەبەبٸن انىقتاپ بەردٸ. نەتيجەسٸندە ناقتى دياگنوز قويىلىپ, تيٸستٸ ەم-دوم جٷرگٸزٸلدٸ. بۇل – تاڭعالارلىق وقيعا, بٸراق شىندىق. وسىنداي قۇرالدار بولاشاقتا شالعاي اۋىلدا تۇراتىن ادامعا دا, ميلليونەرگە دە بٸردەي قولجەتٸمدٸ بولۋى مٷمكٸن", - دەدٸ ول.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, inDrive كومپانيياسى جاساندى ينتەللەكتتٸ ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸك مەسەلەسٸن شەشۋدٸڭ قۇرالى دەپ قاراستىرادى.
"ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن تٷكپٸرٸندە ٶمٸر سٷرەتٸن ادام بٸردەي ساپالى مەديتسيناعا, بٸلٸمگە, ەدٸلەتتٸلٸككە قول جەتكٸزۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. بٸز كومپانييامىزدىڭ ميسسيياسىن ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ ازايتۋعا باعىتتادىق. جاساندى ينتەللەكت وسى ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن ەڭ تيٸمدٸ قۇرالدىڭ بٸرٸ بولا الادى. قازاقستاننىڭ تسيفرلىق دامۋىن تالقىلاعان كەزدە تسيفرلىق تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى مەسەلەنٸ دە كٶتەرۋٸمٸز كەرەك. قازٸر ەلەمدەگٸ ٸرٸ IT-كومپانييالار نارىقتاردى تولىعىمەن مونوپولييالاپ جاتىر. ولار ٶز ٶنٸمدەرٸ مەن قىزمەتتەرٸن ەنگٸزۋ ارقىلى ۇلتتىق ەكونوميكالاردان وراسان زور قاراجاتتى سىرتقا الىپ كەتۋدە. مەن مۇنى تسيفرلىق كولونياليزم دەپ اتايمىن. سوندىقتان بٸز تسيفرلىق سۋۆەرەنيتەت مەسەلەسٸن ەرتەرەك قولعا الۋىمىز كەرەك. ٶزٸمٸزدٸڭ جەرگٸلٸكتٸ IT-كومپانييالارىمىزدى قولداپ, ولاردىڭ ۇلتتىق نارىقتا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋٸمٸز قاجەت", - دەدٸ ول.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل مەسەلە قازاقستان ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.
"بٸز كومپانييامىزدىڭ شتاب-پەتەرٸن الماتىعا ورنالاستىردىق. مەن ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلٸندە بولدىم, بٸراق الماتىنىڭ ەلەۋەتٸ ٶتە جوعارى ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. مۇندا ٶتە جاقسى ادامدار تۇرادى, ەدەمٸ تابيعات, دامىعان ينفراقۇرىلىم بار. بٸراق ەكٸ مەسەلە شەشٸلسە, الماتى ودان دا تارتىمدى بولار ەدٸ. بٸرٸنشٸسٸ – ەكولوگييالىق جاعداي, ەكٸنشٸسٸ – كٶلٸك قوزعالىسىنىڭ مەسەلەسٸ. بٸزگە IT-مامانداردى قازاقستاندا ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن وسى مەسەلەلەردٸ شەشۋ كەرەك. سەبەبٸ تالانتتى ادامداردىڭ كٶبٸ ەكولوگييالىق تازا جەردە تۇرعىسى كەلەدٸ.
جالپى, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋ ٷشٸن باستى ەكٸ نەرسە قاجەت دەپ سانايمىن. بٸرٸنشٸسٸ – مىقتى ۇلتتىق يدەيا. ياعني تسيفرلاندىرۋ تەك قۇرال عانا, ونىڭ ارتىندا ناقتى يدەولوگييا تۇرۋى كەرەك. ەلەمدٸك تەجٸريبەدە كەز كەلگەن ەلدٸڭ دامۋى ۇلتتىق يدەيامەن بايلانىستى بولعان. مىسالى, اقش-تىڭ «امەريكالىق ارمانى», يزرايلدٸڭ «Startup Nation» يدەياسى. قازاقستاننىڭ دا وسىنداي ايقىن ەرٸ تارتىمدى ۇلتتىق يدەياسى بولۋى قاجەت", - دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
ارسەن تومسكيي بۇل ٸستە تالانتتى ادامداردى تارتۋىمىز كەرەك ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
"قازٸرگٸ زاماندا نەگٸزگٸ رەسۋرس – تالانتتى ادامدار. بۇرىن ەلدەر بايلىق ٷشٸن التىن مەن دەمدەۋٸشتەرگە تالاسسا, بٷگٸن تالانتتى جاستار ٷشٸن بەسەكە جٷرۋدە. بٸز تالانتتى جاستاردى تارتىپ, ولاردى قازاقستاندا ۇستاپ قالۋدىڭ تيٸمدٸ مەحانيزمدەرٸن جاساعانىمىز ابزال. بۇل تەك جوعارى جالاقىنى قامتاماسىز ەتۋمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. جاستار ٷشٸن قىزىقتى جوبالار, ەركٸن شىعارماشىلىق ورتا, زاماناۋي ينفراقۇرىلىم مەن ەلەۋمەتتٸك جاعداي ماڭىزدى", - دەدٸ ول.
تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە – جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋ ٷشٸن قازاقستاننىڭ گەوگرافييالىق جاعدايىن تيٸمدٸ پايدالانۋ.
"قازاقستان – اۋماعى بويىنشا ەلەمدەگٸ توعىزىنشى مەملەكەت. ەلدٸڭ ٷلكەن اۋماعى كٷن جەنە جەل ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋگە ٷلكەن مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە ٸرٸ دەرەكتەر ورتالىقتارىنا (داتا-ورتالىقتار) ەلەكتر ەنەرگيياسى ٶتە قاجەت. بٸز داتا-ورتالىقتارىن ەلدٸڭ كليماتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرٸپ, تيٸمدٸ ورنالاستىرساق, بۇل بولاشاقتا ەلٸمٸزدٸڭ ارتىقشىلىعىنا اينالادى. مىسالى, تاۋلى ايماقتاردا داتا-ورتالىقتاردى سالساق, ونى سۋىتۋعا كەتەتٸن ەنەرگييا شىعىندارى تٶمەن بولادى. وسى ارقىلى قازاقستان حالىقارالىق IT-كومپانييالار ٷشٸن ٶتە تيٸمدٸ ورىنعا اينالۋى مٷمكٸن.
قازاقستان تسيفرلىق دەۋٸردە كٶشباسشى ەلگە اينالۋى ٷشٸن بٸز باتىل, تەۋەكەلگە بارۋدان قورىقپايتىن ساياسات جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك. تسيفرلىق دامۋ تەۋەكەلدەرسٸز جٷزەگە اسپايدى. ەگەر بٸز قاتەلٸكتەردەن قورىقساق, ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. مىسالى, پرەزيدەنت توقاەۆ ۇسىنعان «كريپتوقالا» جوباسى – ٶتە باتىل يدەيا. بٸزگە وسىنداي يننوۆاتسييالىق جوبالاردى جيٸ جٷزەگە اسىرۋ قاجەت. ولار سەتتٸ بولسا, ونى بٷكٸل ەلگە تاراتۋعا بولادى. مەن قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا سەنەمٸن. بۇل ەلدە تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋدىڭ بارلىق العىشارتى بار. تەك ناقتى ۇلتتىق يدەيانى ايقىنداپ, تالانتتى ادامدارعا قاجەتتٸ جاعداي جاساۋ كەرەك. سوندا عانا قازاقستان تسيفرلىق ەلەمنٸڭ الدىڭعى قاتارلى ەلٸ بولا الادى دەپ ويلايمىن", - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
