– Semei qalasynyń Alashorda ulttyq-territoriialyq avtonomiiasynyń astanasy bolyp tańdalýynyń qandai tarihi-saiasi sebepteri boldy?
– Jalpy Semei qalasy HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda qazaqtyń mádeni qaita órleýiniń birden bir oshaǵy boldy. Ony osy kezge deiin sábet dáýirindegi ekpinmen tek Abaidyń atymen ǵana bailanystyryp kelemiz.
Al, shyndyǵynda, Semei qalasy bir Abai ǵana emes, sol kezdegi qazaqtan shyqqan ziialy azamattardyń kóp jinalǵan jáne qazaqtyń mádenietin qaita órkendetý úshin, qazaqtyń etek-jeńin jiyp, memlekettigin qaita kóterý úshin qyzmet etken azamattardyń kópshiligi jinalǵan qala bolatyn.
Semei qalasynyń sol kezdegi aldyńǵy qatarly qazaq ziialylarynyń ortalyǵy deitin sebebim, sol tusta onda Jaqyp Aqbaev, Aidarhan Turlybaev…, Álekeń (Á. Bókeihan), Ahań (A. Baitursynuly) turdy, keiin Mirjaqyp kelip qosyldy.
Sosyn Abaidyń inileri, balalary turdy. Bylaisha aitqanda, qazaq dalasyndaǵy ult azattyq qozǵalysynyń mańdaialdy kósemderi Semei oblysynda, Semei ainalasynda ómir súrdi.
Qysqasy, Semei qalasy 1917 jylǵa deiin-aq qazaqtyń mádeni, aǵartý jáne saiasi ortalyǵy bolýǵa laiyq bolatyn. Sondyqtan Alashorda ulttyq úkimeti qurylǵan dál sol kezde Semei qalasynan artyq astana tabylmas edi.
– Qaraótkeldi astana qylamyz degen jospar da bolǵan sekildi edi ǵoi…
– Ol keiin, 1924-1925 jyldary Orynbor qalasynan astanany eldiń ishine qarai kóshirý máselesi týǵan kezde astanany myna Saryarqanyń tósi Aqmola qalasyna kóshirý týraly aitqan pikiri bar. Bul – astana eldiń ortasynda turýy kerek degen túsinikten týǵan ǵoi.
Alash qalasynyń ózine keletin bolsaq, Alash qalasy – jańa Qazaqstannyń tuńǵysh astanasy. Ol – sábettik Qazaqstan emes!
Eger qazaqtyń memlekettiligi 1822 jyly úzildi dep qarastyrsaq, olai deitinimiz, 1822 jyly «Orynbor jáne Sibir qazaqtary týraly» ereje qabyldanǵan, sol ereje boiynsha qazaqtyń handyq institýty joiylǵan, ózderińiz biletindei, handyq institýt – memlekettik biliktiń tetigi, tetikti joiý – qazaq memlekettigin joiý degen sóz.
Sondyqtan 1822 jyly joiylǵan memlekettigimiz, 1917 jyly 13 jeltoqsanda qaita jańǵyrdy.
Sol sebepti jańa úlgidegi Qazaq memleketiniń tuńǵysh astanasy – Orynbor da, Almaty men Qyzylorda da emes, Alash qalasy bolýy tiis! 1917 jyldyń jeltoqsanynan 1920 jyldyń qazan aiyna deiin Qazaq eliniń astanasy bolǵan Semei qalasy Alash qalasy dep qaita atalyp, qazirgi Qazaqstannyń tuńǵysh astanasy retinde tarihqa oiyp turyp jazylýy kerek! Meniń túsinigim – osy.
– Ulttyń tarihi sanasyn jańǵyrtýǵa talpynys jasalyp jatqan búgingi kúnde mundai igi usynysty resmi biliktiń alqasyna nege salmaimyz?
– Semei qalasyn Alash dep ataý týraly usynys bar. Bul oida júrgen bir jospar.
Semei qalasyn Alash dep ózgertý, qazirgi Qazaq eliniń tuńǵysh astanasy retinde tarihqa jazyp qaldyrý jóninde usynys bildirmekpiz. Bul usynys erte me, kesh pe, áiteýir, júzege asatyny aqiqat. Oǵan ózim esh kúmán keltirmeimin.
Búgin múmkin ózgertýge qarsylyqtar bolatyn shyǵar, ondaidy kórip te, sezip te júrmiz. Biraq erteń de kún bar.
Semei degen attyń orystyń «semipalatinsk» degen sózinen shyqqandyǵyn jurt jaqsy biledi. Endeshe, qazaq memlekettigin qaita jańǵyrtqan arystarymyzdyń ózi «Alash qalasy» dep atap ketken qalanyń tarihi ataýyn nege qaitarmaimyz?!
– Alash qalasy astana bolyp turǵanda qazaq balasy tamsana eske alarlyq qandai iri tarihi sheshimder shyǵarylyp, saiasi qadamdar jasaldy?
– 1918 jyldyń kókteminde Alashorda ulttyq úkimeti Alash qalasyna kóship keldi. Ol kezde Semei qalasynyń qazaqtar basym turatyn Ertis ózeniniń sol jaǵalaýy Alash dep atalǵan.
Alash qalasynda Alashorda ulttyq úkimeti 1918 jyldyń jazynda iske kirisedi.
Sóitip 1918 jyldyń 21-24 maýsym aralyǵynda alǵashqy zańnamalyq qaýlylar: alash áskerin, iaǵni alash armiiasyn qurý, qazaqtyń biler sotyn qalpyna keltirý, qazaq jerine zemstvo, iaǵni, jergilikti ózin-ózi basqarý tetikterin engizý, sosyn qazaq ishinen shyqqan, sol kezdiń sózimen aitsaq, «sumyrailar», iaǵni, qazaq bolshevikterin sottaý sekildi qaýlylar qabyldaidy.
Sonda qazaq kommýnistteriniń arasynda kimder boldy deisiz ǵoi? Patsha zamanynda neshe túrli alaiaqtyq jasaǵan, halyq arasynda qarajúzdi bolǵan kisiler qabyldandy.
Olardyń arasynda bir emes, birneshe ret dinin ózgertken, birde shoqynyp, birde musylmandyqty qabyldaǵan Álibi Jangeldin-Stepanov, Kólbai Toǵysov bar. Biraq, arasynda shyn peiilimen bolshevikterdiń dalbasasyna, ideologiialyq qýlyǵyna senip qalǵan adamdar da boldy. Olar – Sáken Seifýllin, Turar Rysqulov jáne basqalar. Mine, sol kezde qazaq kommýnisterin jazalaý týraly arnaiy úkim shyǵarylǵan.
Sonymen qatar, memlekettik institýttardy qalyptastyrý, halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, qazaq jeriniń túkpir-túkpirinde alash organdaryn, iaǵni, memlekettik organdardy qurý týraly qaýlylar qabyldanǵan.
Sóitip, Alash qalasy óziniń astanalyq mártebesin, astanalyq quzyryn júzege asyra bastady. Qysqasy, qaitadan qalpyna kelgen qazaq memleketi óziniń memlekettik is-sharalaryn búgingi Semei, sol kezdegi Alash qalasynda júzege asyrdy.
– Semei qalasy saiasi-rýhani ortalyq retindegi tarihi missiiasyn tolyq oryndady deisiz ǵoi…
–1905-1907 jylǵy birinshi orys tóńkerisi kezinde azattyq ańsaǵan qazaqtyń sanasy silkinip, jańa bir biikke kóterilgen kezi edi. 1913 jyldyń 2 aqpanynda Orynbor qalasynda jaryq kórgen «Qazaq» gazeti sonaý 1905 jyldyń jeltoqsanynan bastap Semei qalasynda shyǵýy kerek bolatyn. Sol úshin 1905 jyly 5 jeltoqsanda Orazai Faizýlla gazet baspashysy, Ahań bas redaktory retinde ruqsat alǵan.
ÁLIHAN – QAZAQ BASPASÓZINIŃ QAMQORShYSY
– Qazaqqa ulttyq baspasózdiń asa zárýligi odan áldeqaida buryn sezilgen. Endeshe, 1905 jyly shyǵýǵa tiisti gazettiń segiz jylǵa keshigýiniń sebebi nede?
– Onyń sebebi, birinshi orys tóńkerisi jeńilis tapqannan keiin Álekeńdi Samaraǵa, Ahańdy Orynbor qalasyna aidaǵany bar. Túrmeden shyqqanda ekeýine de «siz sol kezdegi dala ólkesinen basqa kez kelgen oblysty tańdap, sonda kóshýińizge bolady» degen usynys jasalǵan. Ahań óziniń sábet dáýirinde jazǵan túsiniktemesinde «Men Semei túrmesinen shyqqannan keiin Orynbordy tańdap aldym» deidi.
Osyǵan bailanysty bizdiń ǵalymdar jańsaq pikir aityp júr, ol «Ahań kezinde Orynborda muǵalimder seminariiasynda oqyǵan, sondyqtan ózine tanys qalany tańdady» degenge saiady. Joq!
Bul jerde Álekeń men Ahańnyń ózara kelisimi boldy. Birinshiden, Orynbor men Samaranyń arasy onsha qashyq emes, Óskemen men Semeidiń arasyndai ǵana. Ekinshiden, jáne eń qyzyǵy, ol patsha ókimetiniń kózin aldaý bolatyn. Sebebi, Samara ol kezde Reseidiń ishki gýberniiasy, al Orynbor dala ólkesine qaraityn. Bilmegenge ekeýi alys siiaqty bolyp kórinedi.
Biraq, bir-birine jaqyn. Álekeń kez-kelgen ýaqytta Samaradan Orynborǵa jetip kelip otyrǵan. Mysaly, Mirjaqyp Dýlatulynyń «Qazaq» gazetinde shyqqan «Qazaq baspahanasy» atty maqalasynda1914 jyldyń kúzinde Ahańdy «Qazaqta» patsha úkimetine qarsy bir maqala jariialadyń dep túrmege japqany, sonda Álekeńniń Samaradan kelip, Ahańdy túrmeden bosatyp alǵany jazylǵan. Aitaiyn degenim, Álekeńniń Samardan kez-kelgen kezde Orynborǵa kelýge múmkindigi bolǵan, ol tipti jii qatynap turǵan.
AHAŃDY TÚRMEDEN ÁLDENEShE RET BOSATQAN
– Ahańnyń qazaqtyń rýhani ustazy ekenine daý joq. Biraq, ol kisini ulttyń saiasi kósemi retinde qarastyratyn jazarmandar da bar ǵoi…
– Qazaq kósemi Ahań dep osy kúnge deiin talasatyndar bar ekeni ras. Ondai bolsa, Ahań nege Álekeńe zor iltipat bildirip, qalai edi, úiilgen ólekseni órge súiregen óziń ediń dep óleń arnady?
– Sizdiń aityp otyrǵanyńyz: «Qyraǵy qiia jazbas suńqarym-ai, Qajymas qashyq jolǵa tulparym-ai. Úiilgen ólekseni órge súirep, Shyǵarmaq qyr basyna ińkárim-ai», – dep bastalatyn óleń emes pe?
– Iia, osy óleńniń aty «Dosyma hat» qoi, jańylmasam. Men jaqynda Álekeń men Ahańnyń dostyǵy týraly maqala bastadym. Shyny kerek, sonaý bastan Ahańa qamqor bolyp kelgen Álekeń edi. 1905 jyly Qarqaraly mitingisi bolǵanda, Ahańdy túrmege otyrǵyza jazdaǵan.
Sonda Álekeń Sankt-Peterbýrg gazetterine maqala jariialap, sosyn Zemgorsoiýzǵa telegramma jiberip, Ahańdy qutqaryp qalady. Sosyn 1914 jyly Ahańdy Álekeńniń Samaradan kelip, qamaýdan bosatyp alǵanyn Mirjaqyp jazdy emes pe? Ony estigen B. Qarataev «Vyborg úndeýine qol qoiǵan, I Dýmada qazaqty masqara qylǵan Á. Bókeihanov Samaradan kelip, Ahmetti bosatyp alypty, bul netken sumdyq, olardyń ústinen nege baqylaý ornatpaisyńdar» dep, ashynyp turyp Dala gýbernatoryna hat jazady ǵoi.
– Odan qaldy, 1934 jyly Ahańdy Astrahanda jatqan jerinen bosatyp alǵan kim? Álihan. Áitpese, ol jaqtan Gorkiidiń áielin ortaǵa salyp, «Qyzyl krest» komitetine kim hat jaza alady?
Ahań óziniń áriptesteriniń barlyǵymen kim arqyly habarlasyp otyrǵan? Tek Álihan arqyly. Ahańnyń sonda jatyp jazǵan hattaryn oqyp kórseńiz, oǵan kózińiz jetedi.
– Máskeýde Zemgorsoiýz degen jumys jasaǵan. Onyń quramynda saiasi partiialar kóp bolǵan, mysaly Kadet partiiasy, keiin Halyqshyldar partiiasy sodan shyqqan. 1905 jyly Áleke I Dýmaǵa sailanar aldynda Zemgorsoiýzdiń sezdine qatysady.
Sonda ol, qazaqtyń óz dalasynda tili, ádebieti qýdalaýǵa tap bolyp otyr, kerek deseńiz, Ivan Krylovtyń 46 mysalyn kitapqa basyp shyǵara almai júrgenimizge 1,5 jyl boldy deidi.
Álekeń Ahań aýdarǵan 46 mysal men Abaidyń tuńǵysh shyǵarmalar jinaǵyn 1905 jyly Semeiden shyǵaramyn dep, jumystanyp, aqyry túrmege túsip qalady.
Keiin Dýma tarap, aidaýǵa ketedi. Sodan eregesip, biraz ýaqyttan keiin álgi eki jinaqty otarshyl imperiianyń qaq tórinen, iaǵni astanasy – Sankt-Peterbýrgten shyǵarady.
EÝRAZIIaLYQ IDEIa – JAŃA IDEIa EMES
– Sońǵy kezde jańadan qalyptasyp kele jatqan qazaqtyń ultshyl jastary L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetin Álihan Bókeihan atyndaǵy Alash ulttyq ýniversiteti dep ózgertý jáne EUÝ-diń bas ǵimaratynyń aldyndaǵy gúlzarda turǵan Pýshkin músininiń ornyna Álihan Bókeihannyń eskertkishin qoiý kerek degen usynys aityp júr. Siz bul usynysqa qalai qaraisyz?
– Halqymyzdyń osy kúnge deiin júrip ótken jolynda qandai taǵdyrdy basynan keshirse de, nendei saiasat júrgizilip, qandai bilik ústemdik etse de, munyń bári – bizdiń tarihymyz. Ony joiyp jiberý mádenietsizdik bolar edi.
Mysaly, Eýropadaǵy Germaniiany alaiyq, ol bir kezderi nemis fashisteriniń otany edi. Nemister ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde óz jerlerinde qaza bolǵan Sovet áskeri bar, basqa áskerler bar, solardyń qabirlerin túgel qadirlep saqtaidy. Bul – mádeniettiliktiń belgisi.
Jaraidy, Pýshkin bizdiń jerimizde týmady delik, bizdiń jerimizge aiaq baspaǵan da bolar. Biraq, bizdiń ziialylar sol Pýshkinniń shyǵarmalarynan tálim-tárbie alǵan. Ol otarshyldyq saiasatty jaqtaǵan joq. Pýshkin, Tolstoilardy qazaq ziialylary qatty qadirlegen. Olardy kemel oidyń, keremet shyǵarmashylyqtyń ókilderi dep tanyǵan.
Al, Eýraziia ulttyq ýniversitetine Álihan Bókeihannyń atyn berý jónindegi usynysty men qos qolymdy kóterip qoldaimyn.
Óitkeni, Álekeńniń saiasatyna búgingi kózben qarasaq, ol eýraziialyq saiasat bolatyn. Sebebi, qazaqtyń jeri degenimiz – bul bir ǵana Aziia emes, jerimizdiń bir sheti Eýropany da alyp jatyr. Al, Álekeń ishimizdegi orysty nemese sol siiaqty basqa da kelimsekterdi qýyp shyǵý degen ideia kótergen emes.
Tek 1917 jyly Alashorda avtonomiiasyn jariialar aldynda jazǵan bir maqalasynda «Qazaqtyń eń qunarly jerleri – kazaktar men orystar otyrǵan jer. Ol jerde azdaǵan qazaqtar da bar. Biz qazaqtardy el ishine kóshirip alsaq, bul aqymaqtyq bolady. Jerimizden aiyrylyp qalamyz. Kerisinshe, ol jerlerdi orystarmen birge qosyp alaiyq. Oǵan orystar qarsy emes», – degeni bar.
Álekeń zamannyń jaǵdaiyn tolyq paiymdap, endi bolashaq qazaq memleketi bir ultty, bir dindi memleket bolmaitynyna ábden kózi jetken. Sondyqtan, Eýraziialyq ideia bizdiń elimiz úshin jańa ideia emes.
Álekeń jerimizdegi kelimsekterdi qosyp alaiyq degendi, solarǵa erip orys nemese kazak bolaiyq dep emes, olardy ózimizge sińirip alaiyq degen maǵynada aitqan.
– Biraq, halqymyz qazir ózin memleket qurýshy ult retinde tolyq sezine almai otyrǵan sekildi. Qazaqstandyqpyz degen uǵymnyń alǵa shyǵýy da sodan emes pe?
– Iia, shynymen de, elimizde «biz qazaqstandyqpyz» deitin ultsyzdyqqa moiynsunǵan uǵym qalyptasty. Joq! Biz Qazaqstandyq emespiz.
Biz – qazaqpyz. Osy memleketke Qazaqstan degen ataý bergen halyq – bizbiz. Memleket qurýshy ultpyz. Sondyqtan, munda turǵan halyqtar qazaqstandyq emes, olar QAZAQ HALQY, QAZAQ QOǴAMY bolýy kerek.
Tipti, qazaqtildi jýrnalisterdiń reportajyn tyńdap otyrsań, «Qazaqstandyq boksshy Serik Sápiev ringke shyqty», – deidi. Netken sumdyq!
Eger Qazaqstanda búgingi qazaqtyń úles salmaǵy 65 paiyzdan asyp otyrsa, nege biz qazaqstandyq bolamyz?!
Kez kelgen shet jurtty qarańyz, mysaly, aǵylshyn tilinde júrgizilip jatqan kommentatordyń sózin tyńdasańyz: «Qazaq shabandozy Aleksandr Vinokýrov kele jatyr», – deidi. Orystarda da solai. Orys kanaldarynan Gennadii Golovkinniń jekpe-jekterin kórip pe edińizder? Sonda «Qazaq boksshysy Gennadii Golovkin álem chempiony ataǵyn qorǵap qaldy» dep jatady. Kerek deseńiz, onyń ózi parlamentte sóilegen sózinde «men – qazaqpyn» degen joq pa? Sondyqtan, biz – Qazaqstandyq emes, qazaqpyz. Ózimizdi qazaq memleketi, qazaq qoǵamy dep ataýǵa nege qorqamyz!?
– Muny sanadaǵy bodandyqtyń kesiri deimiz be, ne deimiz?
– Qazaqta: «Kúshik kúninde talanǵan tóbet qasqyr almaidy» degen sóz bar. Iá, biz kezinde Sovet úkimetiniń tusynda, kommýnisterdiń saiasatynda orystarǵa talanǵan tóbet shyǵarmyz, múmkin.
Biraq búgin búkil álem moiyndaǵan, birikken ulttar uiymyna múshe, álemniń aldyńǵy qatarly elderimen terezesi teń, táýelsiz memleketpiz. Endeshe, biz kimge jaltaqtaýymyz kerek?!
Shynyn aitqanda, biz áli quldyq sezimnen arylǵan joqpyz. Áli bilikke jaltaqtaimyz da otyramyz. Biz bilikke táýeldi emes, bilik bizge táýeldi bolýy kerek. Bilikti sailaǵan kim? Bizbiz. Sol úshin biz bilikke óz degenimizdi, óz qalaýymyzdy júrgize bilýimiz kerek. Ata zańymyzda jazylǵan, biz demokratiialyq zaiyrly memleketpiz dep.
Demokratiia – halyqtyń biligi degen sóz. Al halyq – siz ben biz. Bilikke óz talabymyzdy aityp, Eýraziia ulttyq ýniversitetine Gýmilevtiń emes, Álihan Bókeihannyń atyn qoiǵyzýǵa tolyq haqymyz bar.
Áńgimelesken, Erbol Alshynbai
