Ulttyq statistika biýrosy «2021 jylǵy halyq sanaǵynyń» taqyryptyq jinaqtaryn jariialai bastady.
Ulttyq statistika biýrosy stat.gov.kz resmi saitynda «2021 jylǵy halyq sanaǵynyń» sońǵy qorytyndylaryn jariialai bastady. Taqyryptyq jinaqtar taldaýshylar úshin qundy derekkóz bolyp, barlyq qajetti derekterdi egjei-tegjeili zertteýge múmkindik beredi.
Saitta kelesi baǵyttar boiynsha barlyǵy 9 jinaq jariialanady:
- «Qazaqstan Respýblikasynyń halqy» (1-2 tom)
- «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy Ulttyq quram, Dini nanym jáne tilderdi meńgerý»
- «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy bilim berý»
- «Qazaqstan Respýblikasy halqynyń ómir súrý quraldarynyń kiristeri men kózderi»
- «Halyqtyń kóshi-qony»
- «Qazaqstan Respýblikasynda halyqtyń jumyspen qamtylýy» (1-2 tom)
- «Neke jáne otbasy»
- «Qazaqstan Respýblikasynyń úi sharýashylyqtary»
- «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy halyqtyń turǵyn úi sipattamalary»
Aita keteiik, Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy oblystary boiynsha derekter sanaq ótken ýaqytqa, iaǵni olar bólingenge deiin berilgen. Bul rette jańadan qurylǵan oblystardaǵy halyq sany sanaq derekterin eskere otyryp qaita eseptelgen jáne stat.gov.kz saitynda jariialanǵan.
Esterińizge sala keteiik, 2021 jylǵy jeltoqsanda Biýro aldyn ala qorytyndylardy, 2022 jyldyń shildesinde qysqasha qorytyndylardy usyndy. Jinaqtar túrindegi túpkilikti qorytyndylar Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń qaýlysymen bekitilgen Ulttyq sanaq júrgizý jónindegi is-sharalar josparyna sáikes jariialanyp otyr, ondaǵy jariialaý merzimi – 2023 jylǵy IV toqsan. Aita keteiik, sanaq derekterin óńdeý saýalnama derekterindegi keisterdi ashý, dýblderdi, qate derekterdi joiý, onlain sanaq pen planshet derekqorlaryn biriktirý, sondai-aq 2009 jylǵy sanaq derekterimen, aǵymdaǵy statistikamen jáne memlekettik organdardyń ákimshilik derekterimen salystyrý jáne taldaý boiynsha jumystyń muqiiat atqarylýyn qajet etti.
Búgin Biýro oqyrmandar úshin «Qazaqstan halqy» jinaǵynyń birinshi jáne ekinshi tomy boiynsha taldaýshylar atap ótken negizgi qorytyndylardy usynady.
2009 jyldan beri halyq sany 20% ósti
2009 jylǵy sanaqtan beri Qazaqstan halqy 20% ósti. Tiisinshe, 2021 jylǵy 1 qyrkúiektegi sanaq qorytyndysy boiynsha halyq sany 19 186 015 adamdy qurady.
Úsh óńirde halyq sany 2 mln adamnan asty – Almaty (2 146 576) men Túrkistan oblystary (2 054 021) jáne Almaty qalasy (2 030 285).
Bul rette sanaq arasyndaǵy kezeńde halyqtyń eń kóp ósýi Astana qalasynda – 2 ese (613 myńnan 1 234 myń adamǵa deiin), Shymkent qalasynda 1,5 ese (730 myńnan 1 112,4 myń adamǵa deiin) jáne Mańǵystaý oblysynda (485 myńnan 735 myń adamǵa deiin) baiqaldy.
Ýrbanizatsiianyń álemdik trendi Qazaqstanda da baiqalady
Sanaq qorytyndysy boiynsha qala turǵyndarynyń úlesi 5 paiyzdyq tarmaqqa ósti, 56,1%-dan 61,2% deiin. Tiisinshe, aýyl halqynyń úlesi 43,9%-dan 38,8% deiin azaidy.
Qala halqynyń sany 2,7 mln-nan astam adamǵa artty. Ótken 12 jyl ishinde qala halqynyń eń joǵary ósimi elimizdiń 6 óńirinde – Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Mańǵystaý, Túrkistan oblystarynda baiqaldy.
Eń ýrbanizatsiialanǵan aimaq – Qaraǵandy oblysy, onda halyqtyń 80% qala turǵyndary (1 mln-nan astam adam).
Respýblikalyq mańyzy bar qalalar boiynsha, sanaq kezinde Astanada 1,23 mln adam turdy, elorda halqy 12 jylda 2 ese ósti. Almatyda halyq sany 2,03 mln adamdy qurady, megapolis turǵyndarynyń sany 580,6 myń adamǵa artty. Shymkent qalasynyń halqy 1,1 mln turǵyndy qurap, 381,6 myń adamǵa ósti.
Aita keteiik, eki sanaq aralyǵyndaǵy kezeńde atalǵan qalalardyń árqaisysynda qosymsha bir-bir aýdannan quryldy.
Halqy 50 myńnan 99,9 myń adamǵa deiingi qalalar sany 8-den 14 birlikke deiin ósti.
Genderlik qurylym ózgerissiz qaldy
Qazaqstandaǵy áielder sany erler sanynan burynǵydai basym. 2021 jylǵy sanaq qorytyndysy boiynsha olardyń sany jarty millionǵa (536,3 myń adamǵa) artyq boldy. Paiyzben aitsaq, erler úlesi – 48,6% (9 324 840 adam), áielderdiki – 51,4% (9 861 175 adam). Aldyńǵy sanaqpen salystyrǵanda erler sany 1,6 mln, áielder sany 1,5 mln artty, Qazaqstanda 1000 áielge 946 erden keledi.
Demografiia erekshelikterine bailanysty 36 jasqa deiingi er adamdar sany áielderge qaraǵanda kóp, sodan keiin ǵana olardyń sany araqatynasqa salǵanda azaia bastaidy (36 jastan asqan áielder sany 736 myń adamǵa kóp). Bul rette erler men áielderdiń araqatynasy tek eki óńirde – Qyzylorda jáne Túrkistan oblystarynda kóp, onda 1000 áielge sáikesinshe 1006 jáne 1027 er adamnan keledi.
Aldyńǵy sanaqqa qaraǵanda 15-19 jas jáne 20-24 jas aralyǵyndaǵy áielder men erlerdiń sany azaiǵanyna nazar aýdarýǵa bolady. Bul 2009 jylǵy halyq sanaǵy kezinde 20-24 jas aralyǵyndaǵy topta týýdyń eń joǵary kezeńinde – 1980 jyldardyń ekinshi jartysynda týylǵan urpaqtyń bolýymen bailanysty.
Al 2021 jyly bul jas tobyn 1990-shy jyldardyń aiaǵy men 2000-shy jyldardyń basynda dúniege kelgen týý kórsetkishi tómen bolǵan urpaq almastyrdy. Sol siiaqty 15-19 jas sanaty boiynsha 2002-2006 jyly týylǵan urpaq 1990-shy jyldardyń birinshi jartysyndaǵy urpaqqa qaraǵanda az.
2009 jylǵy sanaqpen salystyrǵanda 55-59, 60-64 jáne 65-69 jastaǵy er adamdar sany sáikesinshe 50,2%, 117% jáne 69,5% aitarlyqtai ósti. Osy jastaǵy áielder sany da 2009-ǵa qaraǵanda sáikesinshe 38%, 105,9% jáne 58,3% ósken. Atalǵan jas tobyndaǵy halyqtyń ósýi ortasha ómir súrý uzaqtyǵynyń artýymen, ómir súrý jaǵdailarynyń jaqsarýymen bailanysty.
Qazaqstandyqtar – jas ult
Qazaqstandyqtardyń ortasha jasy salystyrmaly túrde jas bolyp keledi. 2009 jylǵy sanaqpen salystyrǵanda ortasha jas 31-den 32 jasqa deiin ósti.
Sanaq aralyǵyndaǵy kezeńde 0-den 15 jasqa deiingi balalar sany aitarlyqtai ósti. Eger olardyń úlesi 2009 jyly sol kezdegi halyqtyń jalpy sanynyń 24,1% (3,9 mln adam) qurasa, sońǵy sanaq qorytyndysy boiynsha olardyń úlesi 29,4% (5,6 mln adam) boldy.
65 jastan asqan egde jastaǵy halyqtyń úlesi de ósti. 2009-ben salystyrǵanda 2021 jyly olardyń úlesi 7,1%-dan 8,2% deiin ósti (1,6 mln adam).
Sonymen qatar, sanaq qorytyndysy boiynsha Qazaqstanda 101 jastan asqan 200-den astam qart adam turǵan.
Aita keteiik, óńirler arasynda balalar sany boiynsha Túrkistan oblysy, 90 jastan asqan qariialar sany boiynsha ShQO kósh bastap tur.
