«Syrdariia» ýniversitetinde halyqaralyq forým ótti
Joǵary oqý oryndary arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý, kásibi qoǵamdastyqty qalyptastyrý, bilim berý sapasyn qamtamasyz etý máseleleri boiynsha halyqaralyq dialogtyq platforma qurý maqsatyndaǵy forýmda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq birligi jáne júieli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Joldaýynda kóterilgen bastamalar men mindettemeler negizge alyna otyryp, qoǵamdaǵy ózekti máseleler de talqylandy. Sheteldik jáne otandyq ǵalymdar bas qosqan forým jumysyn pedagogika ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademigi Ońalbai Aiashev alǵy sózben ashty. Dóńgelek ústeldi «Syrdariia» ýniversitetiniń prezidenti, damý ǵylymdarynyń filosofiia doktory (PhD), Kembridj ýniversitetiniń túlegi Serik Ońalbaiuly júrgizip otyrdy.
Ulttyq Ǵylym akademiiasynyń prezidenti, akademik Murat Jurynov forýmǵa qatysýshylardy quttyqtaý sózinde «Syrdariia» ýniversiteti elimizdiń eń joǵarǵy dárejedegi oqý orny bolyp, óse berýine tilestestigin bildirdi. «Ult úshin táýelsizdikten artyq eshqandai qundylyq joq. Áli esimde, Máskeýde oqyp júrgenimde Mendeleev atyndaǵy himiia-tehnologiialyq institýtynda menimen birge jataqhanada vetnamdyqtar turdy, kóptegen basqa da sheteldiń azamattary oqydy. Olar: «Sender, qazaq halqy qandai baqyttysyńdar! Senderdiń Respýblikalaryń bar, onyń basshysy bar, bizde ol da joq, biz qolymyzǵa qarý alyp 50 jyl boiy el úshin, táýelsizdik úshin kúresip kele jatyrmyz» degen-di.
UǴA akademigi, pedagogika ǵylymdarynyń doktory, professor Ońalbai Aiashuly kóregen ǵalym retinde «Syrdariia» ýniversitetin qurdy. Biz 1991 jyldan beri bir-birimizdi jaqsy bilemiz. Men 1991 jyly Qaraǵandydan Túrkistanǵa keldim, ýniversitet qurdyq, aldymen, ol ýniversitet A.Iasaýi atyndaǵy Túrkistan memlekettik ýniversiteti dep ataldy, keiin ony aldymyzdaǵy qiyn zamandy oilap Túrkiiamen odaqtasyp, A.Iasaýi atyndaǵy HQTÝ dep 2 jyldan soń qaita qurdyq. 1996 jyly Jetisaida A.Iasaýi atyndaǵy HQTÝ filialyn ashtyq. Sol kezdegi Qazaqstannyń Ózbekstandaǵy elshisi Nájimeden Esqaliev Ózbekstanda 1,5 mln qazaq halqy turatynyn, árqaisysynyń tegi, aty-jónin jazyp dáleldedi. Sodan keiin maǵan kelip, qazaq mektepterinde Ózbekstanda muǵalimder jetispeitinin, Shymkent bólimshesiniń alys jáne munda áleýmettik jaǵdaiy tómen otbasynyń balalary kóp, sondyqtan da Jetisaidan pedagogikalyq mamandyqtar daiyndaityn bólimshe ashý qajettigin aitty. Sodan Jetisaiǵa kelip ýniversitettiń bir bóligin ashtyq, odan keiin 1998 jyly Ońalbai Aiashev qaitadan, mamandyqtardy keńeitip, naǵyz ýniversitetke ainaldyrdy. Mine, sodan beri «Syrdariia» ýniversiteti ósip, damyp, qalyptasyp kele jatyr. Búgingi tańda joǵary deńgeide mamandar daiyndaityn ýniversitet bolyp otyr. Osynyń bári Táýelsizdiktiń jemisi. Sondyqtan da Táýelsizdigimiz máńgilik bolsyn, ol úshin bizdiń halqymyzdyń bilimi de, ǵylymy da joǵary, patriottyq sezimdegi jastary kóp bolýy kerek. Bizdiń Táýelsizdigimizdi qorǵaityn solar, sondyqtan bul ýniversitettiń mańyzy zor. Myna shekarada Ózbekstanǵa jaqyn jerde ornalasýynyń ózi de úlken mánge ie», dedi Murat Jurynov.
Ulybritaniia, Kembridj ýniversitetiniń professory, PhD Siddhart Saksena da óziniń júrekjardy pikirin jetkizdi. «Syrdariia» ýniversiteti men Kembridj ýniversiteti arasyndaǵy kóp jylǵy seriktestik ári qarai jalǵasyn tabatynyna senim bildirdi.
«Osy 30 jyl ishinde Qazaqstan Eýraziialyq bilim berý keńistigine kirgeli otandyq JOO stýdentteri men oqytýshylarynyń jáne Kembridj ýniversitetiniń stýdentteri men oqytýshylarynyń akademiialyq utqyrlyǵy belsendi damydy, bir-birimizden kóp nárse úirene otyryp, tájiribe almastyq. Qazirgi tańda biz Eýraziia keńistigindegi qarym-qatynastar damýyndaǵy jańa kezeńdi baiqap otyrmyz, osy sátti sizdermen birge atap ótý men úshin qýanysh jáne seriktestigimizdiń ári qarai qarqyndy damýyna múmkindik beredi dep oilaimyn. Aiashev myrza – jahandaný jaǵdaiyndaǵy bilim berýdiń tiimdiligin arttyrý, naryqtyq ekonomikaǵa kóshý, institýtsionaldy basqarý jáne bilim berý qyzmetiniń bolashaqtaǵy múmkindikteri men máselelerin boljai bilgen jan. Bolashaq óskeleń urpaqty týyndaityn qiyndyqtar men qadamdarǵa qalai daiyndaimyz? Árine, bul bizdiń alǵa qarai jyljýymyzǵa dáneker bolmaq. Bul – ýniversitettiń alǵa qoiǵan maqsaty. Sandyq tehnologiialar zamanynda bizge ne qajet ekenin oilaýymyz qajet. Ekijaqty qarym-qatynastaǵy belsendilikti birge jalǵastyrýymyz kerek. Bul qarym-qatynasty damytýǵa qýana kelisemiz, al bul kezdesý – osy sáttiń bastamasy. Bolashaqta ári qarai jan jaqty damýlaryńyzǵa tilektespin!», dedi Siddhart Saksena.
Forýmǵa qatysýshylardy quttyqtap, óz tilegin jetkizgen Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogikalyq ýniversitetiniń basqarma tóraǵasy-rektor, tarih ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent Gúljan Súgirbaeva Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵynda maqtanyshpen aitatyn tarihi oqiǵalar jetkilikti ekenin atap ótti.
«Eń aldymen, táýelsiz eldiń barlyq atribýttary – ulttyq qaýipsizdik, memlekettik basqarý jáne biliktiń búkil tarmaqtarynyń ózara áreket etý júiesi bar ulttyq memlekettilik qalyptasty. Shekara aiqyndalyp, shegendeldi. Qazaqstanda demokratiialyq institýttar quryldy. Sóz ben baspasóz bostandyǵy, sailaý men sailaný quqyǵy, partiialar men qoǵamdyq birlestikter qurý quqyǵy, din bostandyǵy siiaqty azamattyq qoǵamnyń myzǵymas qundylyqtary konstitýtsiialyq normaǵa ainaldy. Uly dalanyń erkin ósken urpaqtarynyń tarihi atamekeni, táýelsiz Qazaq eli turaqtylyq simvolyna, al elordamyz búginde halyqaralyq qatynastardyń da, yntymaq pen birliktiń de astanasyna ainaldy. Elimizdiń shyn otanshyldaryn, memleketshilderin tárbieleýimiz qajet. Ol úshin zaman aǵymyna sanaly túrde beiimdelýge qabiletti bolýymyz kerek. Jańa jaǵdaida jańǵyrýǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýymyzdyń eń basty qaǵidasy. Elbasy N.Nazarbaev aityp ótkendei: «Ómir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kónbegender tarihtyń shańyna kómilip qala beredi. Ult úshin uly esimderdi ardaqtaý – perzenttik paryzymyz. Biyl qazaq mádenietin jańǵyrtýǵa úlken úles qosqan memleket jáne qoǵam qairatkeri, etnograf, tarihshy, akademik Ózbekáli Jánibekovtiń týǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Bul mereitoidyń Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq mereitoiymen tuspa-tus kelýi jáne dál bul qos merekeniń «Syrdariia» ýniversitetinde atalyp ótilýiniń erekshe máni bar dep senemiz», dedi G.Súgirbaeva.
Ulybritaniia, Saffolk ýniversitetiniń professory, doktor Dababrata Choýdhýri da forým jumysynyń mańyzyna toqtaldy. Sondai-aq forým barysynda Senat depýtaty Aigúl Qapbarova, Májilis depýtaty Qudaibergen Erjan, Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Sáken Qalqamanov, pedagogika ǵylymdarynyń doktory, professor, Óner jáne Petrov akademiiasy ǵylymdarynyń akademigi, JB FMBBM Omby filialy «Halyq óneri joǵary mektebi (akademiia)» direktory Qaiyrtai Ámirǵazin tushymdy oilarymen bólisti, ýniversitet basshylyǵy men ujymyna jáne stýdent-jastaryna tolaǵai shyǵarmashylyq tabystar tiledi.
Qazaqstandyq jáne sheteldik joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdary qatysqan forýmnyń birinshi kúni «Syrdariia» ýniversitetiniń virtýaldy zalynda «Táýelsiz Qazaqstan: zamanaýi bilim áleýeti men jetistikter» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiia ótti. Oǵan Resei Federatsiiasy, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Qazaqstan, Túrkiia Respýblikalarynan ǵalymdar, JOO rektorlary qatysyp, ǵylymi baiandamalar jasady. Ǵalymdar elimiz úshin Táýelsizdiktiń qadir-qasietine, máni men tarihi mańyzy, qazaq halqynyń táýelsizdikke jetý jolyndaǵy erlik kúresine, búgingi ulttyq ideia – «Máńgilik el» qundylyqtary men taǵylymyna toqtalyp, elimizdegi qazirgi bilim berý júiesiniń qalyptasýyn, kezeńderi men jetistikterin jan-jaqty talqylady. Al sektsiialyq jumystarda ǵalymdar bilim berý júiesin jańǵyrtý jáne kadrlardy daiarlaý, tsifrlandyrý, eńbek naryǵynda tiimdi ekojúieni qalyptastyrý máselelerin, sondai-aq irgeli jáne qoldanbaly ǵylymi zertteýlerdi júrgizýde halyqaralyq tájiribelerdi qoldanyp stýdentter men professor-oqytýshylardy ǵylymi-zertteý jumystarǵa tartý, saiasi jańǵyrtý jáne adam quqyqtaryn qorǵaý máselelerin ortaǵa saldy. Aita ketelik, konferentsiiaǵa jalpy 183-ten astam maqala kelip túsken, onyń ishinde Ulybritaniia, Resei, Túrkiia, Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne basqa da sheteldik joǵary oqý oryndary bar.
Halyqaralyq forým óz jumysyn qyzyqty, mazmundy, maǵynaly ashyq dialogtyq platformada dóńgelek ústel, jarqyn júzdesý otyrystarmen jalǵastyrdy. Ekinshi kúni kórnekti memleket qairatkeri, belgili etnograf, ǵalym Ózbekáli Jánibekovtiń 90 jyldyǵyna orai uiymdastyrylǵan «Ult qairatkeri, ulttyq rýhtyń uranshysy» atty vebinar ótti. Vebinarǵa elimizge belgili qoǵam qairatkeri, UǴA akademigi Myrzatai Joldasbekov, p.ǵ.d., professor, UǴA akademigi Ońalbai Aiashev, f.ǵ.d., professor, synshy, teoretik ǵalym Qulbek Ergóbek, ózbekálitanýshy ǵalym, t.ǵ.k., dotsent Baian Adyrbek, Ózbekáli Jánibekov atyndaǵy qoǵamdyq qordyń prezidenti Ázel Jánibek jáne «Áziret Sultan» memlekettik tarihi-mádeni qoryq-mýzeiiniń ǵylymi-zertteý bóliminiń basshysy Berik Baibolov qatysty.
Basqosý barysynda qoǵam qairatkeriniń mádeniet, rýhaniiat salasyna sińirgen ushan-teńiz eńbegi men tolaǵai isteri jóninde estelikter aitylyp, baiandamalar oqyldy, tyń málimetter berildi. Ár zamanda eldiń tarihy men mádenietin jańǵyrtatyn, ulttyń bai murasyn keleshek urpaqqa jetkize biletin alyp tulǵalar bolady. Solardyń biri ári biregeii – qazaqtyń taý tulǵasy Ózbekáli Jánibekov. Baiandamashylar onyń ataq-abyroi qýmaǵanyn, keńestik ideologiiaǵa qaramastan, Alash ziialylarynyń aqtalýyna atsalysqanyn atap ótti. Eldiń Naýryz meiramymen qaita qaýyshýyna úles qosty. Taiqazandy qaitaryp, Qoja Ahmet Iasaýi kesenesin qalpyna keltirý jumystaryna bastamashy boldy. Mýzei ashty. Ana tilin damytý baǵdarlamasynyń memlekettik tujyrymdamasyn jasaýǵa qatysty. Ó.Jánibekov týraly esteliginde M.Joldasbekov: «Meni qasynan qaldyrmaityn, el aralap birge júrdik. Qazaqtyń oi-sanasy týraly aitqandy jaqsy kóretin. Sóilep ketse, keýdesi keńsarai edi. Ózi tarihshy, etnograf boldy. Birtalai kitaptar jazdy. Jany taza adam edi», dep Ózaǵamen birge jumys istegen kezderin erekshe yqylaspen eske aldy.
Sondai-aq forým aiasynda ótken «Alash ideiasy jáne Táýelsizdik: sabaqtastyǵy men taǵylymy» atty halyqaralyq dóńgelek ústelge Qyrǵyz elinen qatysqan spiker Z.Karpekov «Turar Rysqulov jáne Iýsýp Abdrahmanov: dostyq pen baýyrlastyq sabaqtary» degen taqyrypta baiandama jasady. Onda qazaqtyń birtýar uly, belgili memleket qairatkeri Turar Rysqulov pen qyrǵyz halqynyń qairatkeri Júsip Abdrahmanov arasyndaǵy shynaiy dostyq qarym-qatynas, jalpy qazaq pen qyrǵyz halyqtarynyń tarihtyń syn saǵattarynda bir-birine jasaǵan týysqandyq kómegi sóz boldy.
Al ózbekstandyq tarihshy B.Pasilovtyń «Túrkistan avtonomiiasy jáne Alash» atty baiandamasynda Túrkistan avtonomiiasy qurylýynyń tarihi mańyzy, onyń Alash qairatkerlerimen qarym-qatynasy jáne jalpy túrki birligi máseleleri aityldy. «Mustafa Shoqai táýelsiz ulttyq memleket týraly» atty baiandama jasaǵan Á.Bákir uly qairatkerdiń ult múddesi men túrki birligi jolyndaǵy kúresin baiandap berdi. Spiker sonymen birge táýelsizdik týraly óz oilaryn da ortaǵa saldy. Professor A.Qudaibergenova «Qazaqstandaǵy HH ǵ. 20-30 jyldardaǵy asharshylyq pen bosqynshylyq tarihyna jańa kózqaras» degen taqyrypta baiandama jasap, ótken ǵasyrdaǵy tarihymyzdyń eń qasiretti betterin, qoldan jasalǵan goloshekindik asharshylyq pen bosqynshylyq problemalaryn keń kólemde baiandady. Al spiker A.Moldadosova qazirgi tańdaǵy orta mektepterde Alash qozǵalysy tarihynyń oqytylýyn jáne onyń jetistikteri men kemshilikterin sóz etti.
«Tsifrly ekonomika jáne biznes» taqyrybynda ótken halyqaralyq dóńgelek ústel barysynda da mańyzdy máseleler kóterildi. Forýmnyń úshinshi kúni jas ǵalymdarǵa arnaldy. Bul kúni «Talanttar fabrikasy» atty daryndy jastardyń respýblikalyq jas sýretshiler men qolóner sheberleri kórmesi uiymdastyryldy jáne ROBOSMART-2021 chempionaty ótti. Óskeleń urpaqtyń adamgershilik-patriottyq sezimderin oiatý, elin, jerin súiýge tárbieleý, stýdentterdi ulttyq qundylyqtarǵa jáne mádenietimizge baýlý, ólkeniń ásem tabiǵatyn janymen sezinetin jastardyń shyǵarmashylyǵyn shyńdaý, sondai-aq jastardyń IT saýattylyǵyn damytý, ári keńinen nasihattaý maqsatynda uiymdastyrylǵan kórmege ýniversitet jáne aýdan mektepteri ustazdary men oqýshylary qatysyp, óz qolóner buiymdaryn usyndy. Al ROBOSMART-2021 chempionaty úsh sanat boiynsha júrgizildi. «Kegelring kvadro», «Robsýmo», «Shyǵarmashylyq» sanattary boiynsha oqýshylar baq synady. Otandyq jáne sheteldik jas ǵalymdar qatysqan Syrdariya Science Contest halyqaralyq jastar onlain-sletinde de óte ózekti máseleler kóterildi. Al forýmnyń tórtinshi kúni tilshi ǵalym, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademigi, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylym akademiiasynyń vitse-prezidenti Kárimbek Qurmanaliev stýdenttermen kezdesip, tálim-tárbie bererlik keńesin aitty. Ǵalym, sonymen qatar jańadan baspadan shyqqan «Til jáne tulǵa» atty ǵylymi-tanymdyq portretter kitabymen tanystyrdy. Kezdesýge qatysýshylar ǵalymnyń osy eńbegi boiynsha ózderiniń kókeiinde júrgen suraqtaryn qoiyp, oi-pikir almasty.
Halyqaralyq forýmdy qorytyndylaǵan «Syrdariia» ýniversitetiniń prezidenti Serik Ońalbaiuly alys-jaqyn shetelderden kelgen belgili ǵalymdar men ziialy qaýym ókilderine sheksiz rizashylyǵyn bildirdi. Ýniversitet ujymy Qazaqstan JOO professor-oqytýshylary men stýdentterine, Túrkistan halqyna Úndeý joldady. «Qasietti Jidelibaisynda, Myrzashóldiń tórinde, altyn alqapty maqtanyń otany Maqtaaralda, jarty ǵasyrlyq tarihy bar Jetisai qalasynda ornalasqan «Syrdariia» ýniversiteti zamanaýi suranysqa ie, básekelestikke qabiletti, joǵary bilikti mamandar daiarlaýda. Bul oqý ordasy – kúngeilik jastardyń bilim kúmbezi. Ýniversitettiń nebári shirek ǵasyrda jetken jetistigi, bilim júiesine elimizdiń ekonomikalyq, áleýmettik, mádeni damýyna qosqan úlesi orasan. Biz qaladan shalǵaida ornalasqan eldi mekenderdiń jastary men Ózbekstan Respýblikasynda turyp jatqan qandas baýyrlarymyzdy bilimge tartyp el bolashaǵyn daiyndap jatqanymyzdy nyq senimmen aita alamyz, sebebi bizdiń túlekterimiz maqtaly aimaqtyń elitasyn quraidy jáne elimizdiń damý baǵytynyń qalyptasýyna atsalysady. Bul bizdiń mańyzdy nátijemiz. «Syrdariia» ýniversiteti – Táýelsizdiktiń jemisi» delingen úndeýde.
Aita ketelik, «Syrdariia» ýniversitetiniń infraqurylymy Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna birneshe áleýmettik mańyzy bar nysandarmen tolyqty. Táýelsizdikke tartý retinde forým aiasynda Syrdariya Sport balalar sport kesheni ashyldy. Joba quny 404 mln teńge, bir ýaqytta 160 adam jattyǵa alady. Biznestiń «Jol kartasy – 2020» memlekettik baǵdarlamasy aiasynda salynyp jatqan nysan qurylysy 2019 jyly qyrkúiek aiynda bastaldy. Jeltoqsanda tolyq qoldanysqa berilmek. Arnaiy sport kesheniniń ashylý saltanatyna qatysqan qoǵam qairatkeri, UWW Asia prezidenti Dáýlet Turlyhanov, ýniversitet ujymy men óńirdiń barsha turǵynyn aitýly oqiǵamen quttyqtap, jańa nysannyń jastardy tárbieleý jáne dene shynyqtyrý isindegi mańyzyn atap ótti. Zamanaýi quraldarmen jabdyqtalǵan nysanda voleibol, fýtbol, boks, kúres jáne ózge de sport túrlerimen ainalysýǵa, balalar men jasóspirimderdiń sportpen ainalysyp, shynyǵyp, shymyr bolýyna bar jaǵdai jasalady. Ýniversitet aldynda oqytýdyń ádis-tásilderin únemi jańartyp otyrý jáne jańa tehnologiialardy meńgerý, ony tiimdi qoldana bilý mindeti tur. Osy rette Jetisai qalalyq Syrdariya mektep-litseii óz jumysyn bastaǵaly otyr. Mektep-litseide bilim alý úshin barlyq jaǵdai jasalady. Aǵylshyn tilinde fizika-matematika baǵytynda bilim beretin mektep-litseii balanyń jeke bas erekshelikteriniń damýyna jol ashý, shyǵarmashylyq tulǵa qalyptastyrý, jańa zamanǵa beiimdelgen jasóspirimdi, óz jumysyn shyǵarmashylyqpen uiymdastyra biletin muǵalimderdi daiyndaý, jańa tipti mekteptiń úlgisin qurý maqsatyn aldyna qoiǵan. Búginde daryndy balalardy qoldaý jáne damytý maqsatynda ashylatyn mektep-litsei zaman talabyna sai jabdyqtalýda.
Ǵalymjan ELShIBAI
Derekkózi «Egemen Qazaqstan» gazeti
