Referendýmǵa qatysý – ár adamynyń azamattyq boryshy
Bul Referendým – halyq biliginiń aiqyn úlgisi, árbir qazaqstandyqtyń óz azamattyq ustanymyn bildirý arqyly Jańa Qazaqstandy qurýǵa tikelei úles qosýynyń jarqyn kórinisi. Memleket Basshysynyń Jańa Qazaqstandy, Ekinshi Respýblika qurý ideiasynyń Referendým ótkizýden bastaý alýy óte qýanyshty jaǵdai ári tarihi oqiǵa. Óitkeni bul 27 jyldan keiin ótkizilip otyrǵan ekinshi Referendým. Buǵan deiingi Konstitýtsiiaǵa ózgerister Parlamentte talqylanyp, engizilip kelgen. Ótkizilgeli otyrǵan Referendýmnyń tarihi mán-mańyzy ol tutastai ulttyń taǵdyryna qatysty máselelerdi halyqtyń talqysyna shyǵarý, onyń memlekettik bilikke tikelei qatysýyn qamtamasyz ete otyryp, demokratiia negizderin ornyqtyrý bolyp tabylady.
Búginde oblysta El Prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Referendým ótkizý jónindegi barshamyzdyń aldymyzǵa qoiyp otyrǵan mindetin júzege asyrý maqsatynda «Qazaqstan máslihattary depýtattarynyń birlestigi» respýblikalyq qoǵamdyq birlestiginiń bastamasymen Qoǵamdyq shtab qurylyp, oǵan tóraǵalyq etý maǵan júkteldi. Atalǵan qoǵamdyq shtabqa úkimettik emes uiymdar, ziialy qaýym, buqaralyq aqparat quraldary jáne saiasi partiialar («Amanat», «Aqjol», «Aýyl») ókilderi, qoǵam qairatkerleri, jas mamandar, oblystyq máslihattyń depýtattary, memlekettik organdardyń ókilderi, joǵary oqý oryndarynyń rektorlary, etno-mádeni birlestikterdiń jáne bilim salasynyń ókilderi, blogerler engizildi. Barlyǵy 58 adam.
Osy oraida, oblystyq qoǵamdyq shtab tóraǵasy retinde Konstitýtsiiaǵa engiziletin ózgerister týraly túsindirip ótýdi jón sanap otyrmyn.
Aita keteiin, Túrkistan óńirinde 914 sailaý ýchaskesi, 1 mln 163 myń sailaýshy bar. Sailaýshylarǵa Konstitýtsiialyq reformalar týraly túsindirý Shtab jumysynyń negizgi baǵyty bolyp tabylady.
Qazirgi Ata Zańymyzda 98 bap bar. Referendýmda sonyń 33 babyna túzetýler engiziledi. Bul Konstitýtsiianyń 3/1 bóligi ózgeredi degen sóz. Konstitýtsiialyq reforma negizinen barlyq memlekettik modeldi keshendi túrde ózgertýge baǵyttalǵan. Bul jóninde Prezident qazaqstandyqtarǵa arnaǵan Joldaýynda: «Túzetýler «sýperprezidenttik» basqarý úlgisinen yqpaldy Parlamenti jáne esep beretin Úkimeti bar Prezidenttik respýblikaǵa túbegeili kóshýdi kózdeidi», - degen bolatyn. Memleket basshysynyń aitýynsha, Konstitýtsiialyq reforma biliktiń ókildi tarmaǵyn aitarlyqtai kúsheitedi. Úilesimdi jáne teńgerimdi júieni nyǵaitady. Parlamenttiń jáne barlyq deńgeidegi máslihattardyń yqpalyn arttyrady.
Sonymen qatar, halyqtyń el basqarý isine aralasýy keńeitilip, azamattardyń quqyn qorǵaý tetikteri kúsheitiletin bolady.
Nátijesinde bilik tarmaqtary arasyndaǵy ózara qarym-qatynastardyń ońtaily balansy qalyptastyrylyp, memleket pen qoǵamnyń arasynda tiimdi dialog ornatylady.
Osy tusta, sýperprezidenttik basqarýdan túbegeili bas tartyp prezidenttik respýblika modeline ótý maqsatynda kelesi ózgeristerdi engizý, iaǵni Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti óz ókilettiligi kezeńinde saiasi partiiaǵa múshe bolmaý, Prezidenttiń jaqyn týystarynyń saiasi memlekettik qyzmet atqarýǵa, kvazimemlekettik sektor sýbektilerinde basshy bolýǵa quqyǵyn alyp tastaý, Tuńǵysh Prezidenttiń prezidenttik laýazymǵa sheksiz usynylý quqyǵyn alyp tastaý, Tuńǵysh Prezidenttiń ókilettiligine qatysty barlyq normany alyp tastaý, Tuńǵysh Prezidenttiń ózgerissiz qalǵan Táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaýshy degen mártebesin alyp tastaý (Konstitýtsiiada «Elbasy» jáne «Tuńǵysh Prezident» termini joq), Prezidenttiń oblystar, respýblikalyq mańyzy bar qalalar jáne astana ákimderi aktileriniń kúshin joiý ne qoldanylýyn tolyq nemese ishinara toqtata turý jónindegi ókilettikterin alyp tastaý jáne Prezidenttiń Senattyń 15 depýtatyn emes, 10 depýtatyn taǵaiyndaý, al onyń 5-eýi Qazaqstan halqy Assambleiasynyń usynysy boiynsha taǵaiyndaý, Prezident oblystardyń, respýblikalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń ákimderin óńir(qala) máslihattarynyń barlyq depýtattarynyń kelisimin ala otyryp balamaly negizde (keminde eki kandidatýra usyný arqyly) taǵaiyndaý, Prezidenttiń aýdan, qala, aýyldyq okrýg ákimderin qyzmetten bosatý jónindegi ókilettigin alyp tastaý kózdelýde.
Sondai-aq, biliktiń birqatar ókilettiligin qaita bólý boiynsha Prezident oblystardyń, respýblikalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń ákimderin óńir (qala) máslihattarynyń barlyq depýtattarynyń kelisimin ala otyryp balamaly negizde (keminde eki kandidatýra usyný arqyly) jáne Konstitýtsiialyq Sot tóraǵasyn, Joǵary Sot Keńesi Tóraǵasyn Prezident Parlament Senatynyń kelisimi boiynsha taǵaiyndaidy.
«Memlekettik hatshy» institýty «Memlekettik keńesshi» institýty bolyp qaita qurylady, ol ishki saiasat máselesi boiynsha usynystar men usynymdar beredi.
Al, Parlamenttiń róli men mártebesine toqtalsaq, Májilis buryn zań jobalaryn qaraityn jáne maquldaityn bolsa, endi zańdardy qabyldaityn bolady. Onyń quramy endi 107 depýtattan emes, 98 depýtattan jasaqtalady. Qazaqstan Halqy Assambleiasynyń Májilistegi kvotasy joiylady.
Senat buryn zań qabyldasa, endi zańdardy maquldaidy nemese maquldamaidy.
Májilis depýtattary aralas sailaý júiesi negizinde jasaqtalady: onyń birinshisi, birtutas jalpy ulttyq sailaý okrýginiń aýmaǵy boiynsha proportsionaldy ókildik júiesimen, ekinshisi bir mandatty aýmaqtyq sailaý okrýgteri boiynsha sailanady.
Respýblikalyq biýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komiteti Joǵary aýditorlyq palata bolyp qaita qurylady. Joǵary aýditorlyq palatanyń tóraǵasy Májiliste jylyna eki ret esep beredi.
Sailaýshylardyń bir mandatty aýmaqtyq sailaý okrýgi boiynsha sailanǵan Májilis depýtattarynyń mandatyn keri qaitaryp alý múmkindigi paida bolady.
Prezident Senattyń 15 depýtatyn emes, 10 depýtatyn taǵaiyndaidy. Al onyń 5-eýi Qazaqstan halqy Assambleiasynyń usynysy boiynsha taǵaiyndalady.
Konstitýtsiialyq zańdar Parlament Palatalarynyń birlesken otyrysynda, keminde eki oqylymda qabyldanady.
Halyqtyń ómirimen densaýlyǵyna, konstitýtsiialyq qurylysqa, qoǵamdyq tártipti qorǵaýǵa, eldiń ekonomikalyq qaýipsizdigine qater tóndiretin jaǵdailarǵa jedel den qoiý maqsatynda Respýblika Úkimetiniń zań shyǵarý bastamasy tártibimen engizilgen zań jobalary Palatalardyń birlesken otyrysynda Parlamenttiń dereý qaraýyna jatady. Atalǵan zań jobalary qaralyp jatqanda respýblika Úkimeti zań kúshi bar ýaqytsha normativtik quqyqtyq aktiler qabyldaýǵa quqyly.
Halyqtyń el basqarý isine aralasýyn keńeitý maqsatynda Jer jáne onyń qoinaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúniesi, basqa da tabiǵi resýrstar halyqqa tiesili. Halyq atynan menshik quqyǵyn memleket júzege asyrady.
Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly zańǵa konstitýtsiialyq mártebe jáne oǵan Konstitýtsiialyq kepildikter beriledi. Adam quqyqtary jónindegi ýákil Konstitýtsiialyq sotqa júginýge quqyly.
Qylmystyq nemese ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaýǵa kináli dep tanylǵan sot aktisiniń negizinde ǵana májbúrli eńbekke jol beriledi.
Sondai-aq, ólim jazasyna tyiym salynady.
Jalpy, bul ózgerister halyqtyń kóp jylǵy talap-tilekterinen týyndap otyrǵany anyq. Óz kezeginde, bul reformalar halqymyzǵa memleketti basqarý isinde keń múmkindikterge ie bolýǵa jol ashyp otyr. Sondyqtan elimiz úshin taǵdyrsheshti sheshimder qabyldanyp jatqan shaqta Memleket Basshysy barshamyzdyń aldymyzǵa qoiyp otyrǵan mindetterdi abyroimen atqaryp, Jańa Qazaqstanymyzdyń, Ekinshi Respýblikamyzdyń negizin qalaýǵa, Ata Zańymyzǵa ózgerister engizý arqyly memlekettiligimizdiń modelin keshendi transformatsiialaýǵa aianbai atsalysaiyq! Jańa Qazaqstandy birge órkendeteiik!
Qairat BALABIEV, Referendýmǵa qoldaý kórsetý maqsatynda qurylǵan Túrkistan oblystyq Qoǵamdyq shtab tóraǵasy, Túrkistan oblystyq máslihat hatshysy
