Qazirgi qoǵamda jastardyń radıkaldy nemese ekstremıstik toptardyń yqpalyna túsip ketý qaýpi jıi talqylanyp júr. Odan qalaı saqtanýǵa bolady? Osy taqyryp tóńireginde Dalanews.kz tilshisi dintanýshy Erkinbek Shoqaevpen suhbattasty.
– Qandaı jastar radıkaldy nemese ekstremıstik toptardyń yqpalyna erip ketýge beıim keledi?
– Bul belgili bir deńgeıde tabıǵı qubylys dep aıtýǵa bolady. Sebebi jas kezde adam eliktegish, áserlengish bolady. Jastar jańa ıdeıalarǵa, tyń málimetterge qyzyǵýshylyqpen qaraıdy. Ózi buryn estimegen aqparat aıtylsa, soǵan erekshe nazar aýdarady.
Sondyqtan jastar tek radıkaldy nemese ekstremıstik toptardyń ǵana emes, túrli ıdeologıalardyń yqpalyna erip ketýi múmkin. Mysaly, qazirgi jastardyń arasynda batystyq ómir saltyna elikteý de baıqalady. Keıbiri shetelge qysqa ýaqytqa baryp kelse de, sol jaqtyń ómir súrý úlgisine birden qyzyǵyp, soǵan uqsaýǵa tyrysyp jatady.
Bul – jastyq shaqqa tán qasıet. Iaǵnı jastar jańa qubylystarǵa, jańa ıdeıalarǵa, jańa aqparattarǵa beıim keledi.
Ekinshi mańyzdy másele – adamnyń rýhanı qajettiligi. Ár adamnyń boıynda rýhanı azyqqa degen muqtajdyq bar. Eger bul qajettilik durys jolmen qamtamasyz etilmese, onda túrli radıkaldy nemese destrýktıvti baǵyttaǵy ýaǵyzshylar sol olqylyqty paıdalanyp ketýi múmkin. Olar adamǵa rýhanı qoldaý kórsetip, óz ıdeologıalaryn usynyp, sol arqyly óz yqpalyna tartady.
Taǵy bir mańyzdy faktor – áleýmettik jaǵdaı. Keıbir sektalyq sıpattaǵy toptar adamdardyń áleýmettik nemese materıaldyq turǵydan osal tustaryn paıdalanady. Mysaly, kómek kórsetip, syılyq berip, qoldaý bildirý arqyly senimine kiredi. Osyndaı tásilder arqyly kóptegen jastardyń radıkaldy toptardyń yqpalyna túsip ketkenin baıqaımyz.
– Jastardyń terorızm men ekstremızm ıdeologıasyna aldanyp qalmaýy úshin ata-ana men qoǵam ne isteýi kerek?
– Eń aldymen saýattandyrý qajet. Jastardyń dinı saýatyn durys ashý kerek. Sebebi eskertilgen adam saq bolady. Eger jastar din týraly durys bilim alsa, onda olardyń boıynda rýhanı ımýnıtet qalyptasady.
Sonymen qatar qoǵamda jumyssyzdyq máselesin de nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Qazaqta «jumysy joqtyq – azdyrar» degen sóz bar. Eger jastardyń bos ýaqyty kóp bolsa, olar ártúrli paıdaly nemese zıandy áreketterge aralasyp ketýi múmkin.
Al eger jastardyń ýaqyty paıdaly istermen, bilim alýmen, eńbekpen, sportpen toltyrylǵan bolsa, olardyń teris ıdeologıalarǵa erip ketý yqtımaldyǵy áldeqaıda tómendeıdi. Sonymen birge eńbek etý arqyly áleýmettik jaǵdaıy da jaqsarady. Bul da adamnyń túrli radıkaldy ıdeıalarǵa aldanyp qalmaýyna yqpal etedi.
– Internet pen áleýmettik jeliler arqyly taralatyn radıkaldy úgit-nasıhattyń aldyn alý úshin qandaı sharalar qajet?
– Qazirgi zamanda ınternet pen áleýmettik jelilerdi tolyq shekteý múmkin emes. Árıne, memleket tarapynan keıbir saıttar men paraqshalardy buǵattaý sharalary jasalyp jatyr. Biraq bir paraqsha jabylsa, onyń ornyna birneshe jańa paraqsha ashylyp ketedi.
Qazaqta «ýdy ý qaıtarady» degen sóz bar. Iaǵnı teris úgit-nasıhatqa qarsy durys úgit-nasıhat júrgizý kerek.
Internet pen áleýmettik jelilerde bizdiń nasıhatshylarymyz belsendi bolýy tıis. Olar jastarǵa túsinikti, áserli ári zamanaýı formatta aqparat jetkize bilýi kerek.
Búginde elimizde halyqtyń bilim deńgeıi joǵary, jazý-syzýdy biletin saýatty qoǵam qalyptasqan. Sonymen qatar aqparat kózderi de jetkilikti. Eger jastarǵa durys baǵyttaǵy aqparat, sapaly dárister, túsindirý jumystary júıeli túrde usynylsa, olar ártúrli teris pıǵyldy aqparattardy salystyryp qarap, ózderi durys tańdaý jasaı alady.
