Astanada qazaqtildi onlain kontent jasaýshylarǵa arnalǵan Qazforum tórtinshi ret ótýde dep habarlaidy dalanewz.kz arasha.kz portalyna silteme jasap.
Jyl saiyn ótip kele jatqan bul forým aty aityp turǵandai, qazaq onlain kontent jasaýshylarynyń, qazaq internet jýrnalistikasynyń, qazaq saittarynyń problemasyn kóterip, ony sheshýdiń joldaryn qarastyrady. Forýmǵa qazaq baspasózin biletini bar, bilmeitini bar, oqityny bar, oqymaityny bar kóp adam qatysyp, túrli taqyryptarda pikir almasady, oi aitady. Jón-aq! Syrt qaraǵanda, Astanadaǵy aq tútek boranmen jaǵalasyp ótip jatqan kóp forýmnyń biri. Alaida, bir biraq bar…
Bir bir-aqty aitpas buryn áýeli qazaq internet jýrnalistikasynyń jalpy ahýalyna óz bilgenimizshe toqtalsaq. Qazaq baspasózi memlekettik jáne memlekettik emes bolyp ekige bólinedi. Qazaq saittary da solai. Buǵan iri saiasi hám qarjylyq toptar men saiasi partiialar qurǵan jáne qarjylandyryp otyrǵan qazaq saittaryn qosyńyz. Taǵy bar. Biliktegi yqpaldy tulǵalardyń panasynda otyrǵan baspasóz de bar. Jalpy kórinis osyndai bolǵan soń, onyń áleýeti de árqalai bolatyny túsinikti.
Aitalyq, memlekettik BAQ qazaq baspasóziniń problemasyna, ony sheshýdiń joldaryna, jarnama naryǵyna bas qatyrmaidy deýge bolady.
Óitkeni ol – memlekettik BAQ. Qarjyny memleket bóledi. Barlyq taraptan ýákiletti organnyń panasynda. Sondyqtan qazaq baspasózi jáne onyń máseleleri degende biz jekemenshik, iaǵni aqparat naryǵyndaǵy azdy-kópti táýelsiz, balamaly baspasózdi aityp otyrmyz. Joǵaryda aitqan forým tap osy qazaq internet keńistigindegi táýelsiz qazaq onlain kontent jasaýshylarynyń máselelerin talqylaidy. Naqtyraq aitqanda, biz solai túsinemiz.
Qazaq halqynyń sany ósken saiyn qazaq tilindegi aqparatqa degen suranys artyp, buryn tek orys tilinde aqparat taratatyn baspasóz qazir qazaq tilindegi qosymshasyn ashty. Biraq ol qosymshanyń kontenti bólek taqyryp. Mundaǵy aitpaǵymyz, qazaq saittaryna arnap jyl saiyn forým ótkizýdiń ar jaǵynda aqparat naryǵynyń qazaq tiline qarai oiysyp kele jatqany. Onyń ústine AQSh sekildi úlken elder geosaiasi turǵydan Qazaqstandaǵy qazaq baspasóziniń damýyna múddeli. Iaǵni, sol arqyly Qazaqstandaǵy orys baspasóziniń yqpalyn azaitý.
Qazaqstanǵa saparynda AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maikl Pompeo Azattyq radiosyna bergen suhbatynda: «Óz tarapymyzdan arnaiy qoldaý kórsetemiz, bizde bul maqsatta jumys isteitin baǵdarlama kóp. AQSh memlekettik departamentiniń jýrnalisterge trening uiymdastyrý jáne baspasóz erkindigin qamtamasyz etý boiynsha qandai úlken jumys atqaryp jatqanyn jýrnalist retinde bilesiz dep oilaimyn».
Pompeo aityp otyrǵan kóp baǵdarlamanyń biri osy – Qazforum. Forýmnyń quryltaishysy – Qazaqstandaǵy AQSh elshiligi. Uiymdastyrýshy – Qazaqstan baspasóz klýby.
Al osy forým qazaq onlain kontent jasaýshylarynyń, iaǵni qazaq saittarynyń ózekti problemasyn shynymen kóterip, onyń sheshilý joldaryn qarastyryp, qazaq internet jýrnalistikasynyń damýyna qandai da bir yqpaly tidi me deitin saýal týady.
Joq álde jái ǵana AQSh elshiliginiń aqshasyna forým jasap, asa uzaq jáne tereń aqparattyq strategiialyq úlken máselelerdi jalpylama sóz etip, arasynda baiaǵydai qazaq baspasózine aqyl aityp, jol kórsetip tarap júr me? Osy tektes saýaldardy biz táýelsiz qazaq saittarynyń bas redaktorlaryna qoiǵan edik.
Eskerte ketetin bir jait, biz qazforum quryltaishysy – Qazaqstandaǵy AQSh elshiligine jáne forýmnyń uiymdastyrýshysy – Qazaqstan baspasóz klýbyna habarlastyq. Eki jaqtyń da forýmǵa qatysty aitqandaryn alda jariialaimyz.
«Forýmdarǵa biz keiipker retinde ǵana qatysamyz»
Dýman Byqai, dalanews.kz saitynyń bas redaktory:
– qazforum qazaq saittarynyń damýyna yqpal etti, etip jatyr dep aita almaimyn. Jalpy BAQ salasyna qatysty kez kelgen forým qazaq tilindegi kontenttiń damýyna sep bolǵan joq. Qazaq mediasy, qazaq saittary óz kúnin ózi kórip júr. Eldegi qazaq baspasózine qatysty kózqaras ózgermei, qos tildi saiasat birtindep memlekettik tilge qarai oiyspaiynsha, bizde eshqandai damý bolmaidy jáne oǵan eshbir forým kómektese almaidy.
Ekinshi másele, qazforum-dy qarjylandyryp otyrǵan AQSh elshiligi eken. Bizdiń redaktsiia buǵan deiin birqatar batystyq uiymdarmen jumys isteýge tyrysty. Solardyń barlyǵynda orys tildi mamandar otyr. Al orys tildi maman otyrǵan jerde qazaq kontentimen qalai jumys isteidi? Olarǵa ózińniń kózqarasyńdy, óz pritsipińdi, ustanymyńdy qalai túsindiresiń? Ol ony qabyldai almaidy. Bálkim AQSh elshiliginiń nieti durys ta shyǵar. Biraq AQSh elshiliginiń, basqa da batystyq uiymdardyń qazaq tildi kontentti damytýǵa degen qarjy-qarajaty orys tildilerdiń qolyna túsip jatyr. Batystyq uiymdardyń bizge bólgen aqshasy aldymen qazaq tildi mamandardyń qolyna túsýi kerek. Sol qarajatty qazaq tildi mamandar úlestirýi kerek. Muny óz tájiribemnen aityp otyrmyn. Eger mundai uiymdar qazaq tildi kontentti damytýǵa shynymen de yqylasty bolsa, qazaq tildi segmentke bólinetin qarajatty naqty bizdiń qolymyzǵa tigizýdiń basqa tetigin qarastyrǵan jón sekildi. Dál qazirgi amaldar aqsha shashýdyń joly tárizdi kórinedi.
Ótkende Toqaevtyń ózi berekesiz basqosýlar, kereksiz konferentsiialar, osyndai forýmdardyń bárin tyiyńdar dep aitty ǵoi. Prezident sóziniń bul forýmǵa da qatysy bar dep oilaimyn.
Taǵy bir másele, mundai forýmdardan keiin qazaq tildi saittardyń, qazaq tildi kontenttiń jaǵdaiy ońalyp jatsa, bálkim biz dál qazir osylai kúiip-pispes edik. Forýmdarǵa biz keiipker retinde ǵana qatysamyz.
Eger AQSh jáne basqa da batystyq uiymdar bizdiń elimizde shynymen de demokratiialyq ózgeris bolǵanyn qalasa, bólingen qarajattyń qazaq tildi uiymdardyń, memlekettik tildegi saittardyń qolyna túskenin qadaǵalaýy kerek. Alaida qazirgi bólinip jatqan qarajat orys tildi uiymdar men saittardyń qolynda ketip jatyr. Ashyǵyn aitý kerek, olar qazirgi Reseidiń saiasatyna qarsy shyqpaidy. Olardyń jobalarynan Resei saiasatynyń iisi ańqyp turady. Al ony baqylap jatqan kim bar?
«Qazaq baspasózine bir-aq nárse – jarnama berýshilerge reiting jasaityn táýelsiz uiym kerek»
Rýslan Erbota, «malim.kz» qoǵamdyq-saiasi saitynyń bas redaktory:
Mundai forýmdarǵa qatysyp kórgem joq. Alda ótetin forýmnyń kún tártibine qoiǵan máselelerdi kórdim. Talqylaýǵa, aqyldasýǵa, pikir almasýǵa turatyn dúnieler.
Qazaq saittary, qazaq baspasózine bir-aq nárse – jarnama berýshilerge reiting jasaityn táýelsiz uiym kerek.Qazaqstandaǵy BAQ bir ǵana reiting agenttiginiń kómegine júginedi. Standartyna sai sertifikaty bir ǵana uiymda bar. Ol tek orys tildi baspasózdiń reitingin jasaidy. Alaida olar qazaq tildi baspasózdiń, saittardyń reitingin jasamaidy. Sondyqtan jarnama tek orys tildi saittarǵa beriledi. Jarnama kelmegennen keiin damý da qiyn, alǵa jyljý da kúrdeli. Qazaq jýrnalistikasy álsiz, jaza almaidy, taqyryp qozǵai almaidy degen sekildi sózder árkez aitylyp jatady. Qarjy bolmasa, jarnama kelý jolyn bógep tastasa qalai kún kóremiz? Bizdiń negizgi másele osy ǵana. Eger qazaq saittarynyń reitingin jasaityndai táýelsiz uiym quratyn kúnge jetsek, sol arqyly jarnama kele bastaityn bolsa, naqty máselelerdiń sheshimin qarastyratyn forýmdar jasaýǵa bolady. Jarnama kelip jatsa, kúsh alyp jatsań, sol kezde túrli-túrli ideialar aityp, bastamalar bastaýǵa eshkim qarsy bolmas.
«Bir de bir forým qazaq saittaryn alǵa jyljytpaidy»
Erbol Serikbai, baribar.kz saitynyń bas redaktory:
– Osy ýaqytqa deiin talai forýmdarǵa qatystym. Kóptegen forýmdar qazaq saittarynyń damýyna anaý aitqandai úlesi bolǵan joq. Biraq jylyna bir ret bolsa da Qazforum qazaq saittarynyń redaktorlaryn jinap, qandai da bir máseleni kóterip, talqylai aitatyn alańǵa ainaldy. Ony eshkim joqqa shyǵara almaidy. Ázirge qazirgi tańda Qazforum-nan basqa bir de bir osyndai alań joq. Meniń túsingenim, forýmda tek talqylaý ǵana bolsa qazaq saittary alǵa jyljymaidy. Birde bir forým qazaq saittaryn alǵa jyljytpaidy. Forým aiasynda sheberlik synyptardy, óz salasynyń mamandaryn tartý arqyly dáris sabaqtardy kóbeitsek, forýmnyń salmaǵy artyǵyraq bolatyn edi. Jaqsy nátijege qol jetkizgen keisterdi sheberdik sabaqtarynda óz saittarymyzda qoldanyp, praktika júzinde óz saitymyzda iske asyryp kórsek degen niet bar. Sondyqtan forýmnyń aiasyn keńeitip, jarty kún forým, jarty kún sheberlik synyptary bolsa durys bolady.
«… mundai forýmdardyń bereri joq»
Juldyz Ábdilda, jýrnalist, mediatrener:
– Qazaq internet jýrnalistikasynyń naqty máselesin talqylaityn platforma álbette, kerek. Biraq talqylaý nátije beretin bolsa jáne sol talqylaýdan qorytyndy shyǵatyn bolsa, onda kóńilge qonady. Al eger jylyna bir ret jinalyp, árkim óziniń problemasyn aitýmen shekteleip jatsa, onda onyń qanshalyqty qajeti bar.
Qazforum degen jiynǵa men bir ret qatysyp kórdim. Burynǵy forýmda nendei máseleler kóterilgeninen habarsyzbyn. Al ózim qatysqan jiynda jaqsy dúnieler aityldy. Biraq odan keiingi bir jyl ishinde sol máseleler qaitadan kótirilip, ia bolmasa bir sharalar qolǵa alyndy ma, alynbady ma bilmeimin. Eger forýmda sóz bolǵan jaittar is júzinde qol alynsa, onda óte jaqsy. Olai bolmasa, mundai sharalardyń qandai paidasy bar. Mysaly, qazir qazaq tilinde aqparat taratatyn onlain medianyń deni «jaǵa ustatý», «tóbe shashty tik turǵyzý», odan qalsa áleýmettik jeli men WhatsApp-tyń deńgeiinen aspaityn aqparattar taratýmen shektelip otyr. Bir-birinen kóshirip basý, bir jańalyqty ári-beri aýdaryp beredi. Jáne qazir kileń «óldi, qyryldy, joiyldy, sumdyq» degen jańalyqtardy target jasaý trendte tur. Eger mundai nárselerdi kelisip, ózara ózgerte almasaq, onda mundai forýmdardyń bereri joq.
«Qazaq saittarynyń máselesin kóteretin platforma kerek»
Nurgeldi Ábdiǵani, Abai.kz portalynyń bas redaktory:
– Qazforum-ǵa jeke men shaqyrtý aldym. Biraq belgili bir sebeptermen oǵan barmaitynymdy aittym. Barmaýyma bir emes birneshe sebep bar. Birinshi, ol maǵan qyzyqsyz. Nege? Jeke meniń sýbektivti pikirim, buǵan deiin «toqsan toǵyz» forým ótken, budan keiin de «toqsan toǵyz» forým ótedi. Biraq nátijesi joq dep esepteimin. Jeke tanystarymnyń arasynan osyndai forýmǵa qatystyq, investitsiia tarttyq, nemese tender aldyq, jarnama aldyq, avtorlar taptyq degen sekildi saittyń shyǵarmashylyq jáne materialdyq jumysyna qatysty paida kórdik degen adamdy estimedim. Bálkim bar da shyǵar. Biraq men estimedim.
Bizde ádette forýmnyń ótý formasy: dańǵazadai bir úlken ǵimaratqa spikerlerdiń barlyǵyn jinap alady, ol spikerlerdiń arasynda dál qazaq tildi aqparat resýrstaryna pikir aityp, belsendi aralasyp júrmegen adamdar kóbirek bolady. Sóitip, ol spikerler qazaq saittarynyń jaǵdaiyn sóz etedi, qazaq saittarynyń kontentin talqylap, aqyr aiaǵynda fýrshetpen tarqasady. Bul qazaq saittarynyń shyǵarmashylyq-materialdyq jaǵdaiyna áser etpeidi dep esepteimin.
Qazaq saittarynyń máselesin kóteretin platforma kerek. Biraq ol táýelsiz bolýy shart. Jalpy qazaq tildi kontenttiń reitingin túzetin, olarǵa kontent saraptama jasaityn qazirgi platformalar kóbine kóp orys tildi platformalar deýge bolady. Qazaq tildi kontentke saraptama jasaý úshin aldymen sol platforma ózi qazaq tildi kontent jasaýǵa aralasyp, ony kúndelikti oqyp otyrýy tiis. Bizde qazir qazaq tildi spikerler saýsaqpen sanarlyq, al orys tildi spikerlerdiń óz aýditoriiasy bar.
«Qazaq onlain media salasynyń damýyna septesetin eshqandai platforma joq»
Qoishybek Múbárak, Qazaqtimes.com saitynyń bas redaktory:
– Bizdiń saittyń qurylyp, jumys istep jatqanyna úsh jyl boldy. Osy jyldar ishinde jobanyń damýyna qazforum da aitylǵan, kóterilgen dúnielerdiń eshbiriniń áseri tigen joq. Bul forým ǵana emes, jalpy qazaq onlain media salasynyń damýyna naqty usynys, baǵyt-baǵdar beretin ázirge eshqandai platforma joq. Al qazaq internet jýrnalistikasyna bireýlerdiń tabys kózine ainalyp ketken forýmdardyń keregi shamaly. Sondyqtan qazaq baspasózi, qazaq internet jýrnalistikasy óz ishinen birigip, ortaq máselelerdi talqylap, onyń sheshimin birge tabatyn platforma qajet-aq.
