Bir qaraǵanda Qazaqstandaǵy taýarlyq birjalar naryǵy belsendi damyp jatqandai kórinýi múmkin. Alaida tereńirek úńilsek, qoljetimdilik, básekelestik jáne teń jaǵdai jasaý máseleleri áli de sheshimin tappaǵany anyq baiqalady. Bul maqalada men qazirgi jaǵdaiǵa bailanysty óz baiqaýlarymmen bólisip, birjalyq saýdanyń el ekonomikasynyń barlyq qatysýshylarynyń múddesine jumys isteýi úshin ne isteý kerektigi jaiynda usynystarymdy bildirgim keledi.
Birlestik beinesindegi monopoliia ma?
Búgingi tańda elimizde bar bolǵany 7–8 ǵana belsendi taýar birjasy jumys isteidi. Alaida memlekettik retteý júiesinde is júzinde tek bir ǵana salalyq uiym — «Qazaqstannyń Birjalar Qaýymdastyǵy» ZTB moiyndalýda.
Bul qaýymdastyq «ETS» birjasy tarapynan qurylǵan jáne baqylaýǵa alynǵan. Memlekettik organdarmen negizgi máselelerdi talqylaýǵa únemi osy uiymnyń ókilderi ǵana shaqyrylyp keledi. Kóp jaǵdaida «resmi» salalyq ustanymdar dál osy qurylym arqyly qalyptastyrylady, bul óz kezeginde teń quqyqty qatysý printsipine qaishy keledi.
Mysaly, 2021 jyly Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń ǵimaratynda tehnikalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen jaǵdailyq ortalyq ashyldy. Bizde bar aqparat boiynsha, bul ortalyqty qarjylandyrý belgili bir taýar birjasynyń qarajatyna júzege asyrylǵan. Sol kezde-aq: «Memleket naqty bir alańdy qoldap, basqa qatysýshylardy shynaiy dialogtan shettetip jatyr ma?» degen zańdy suraq týyndady.
Basqa birjalardyń QR Saýda jáne integratsiia ministrligimen tikelei bailanys ornatýǵa talpynystary júieli túrde eskerýsiz qalyp otyr. Jýyrda jariialanǵan suhbatta «Kaspii» taýar birjasy» AQ ókilderi sońǵy bir jarym jyldan astam ýaqyt boiy ózekti máseleler boiynsha jumys kezdesýlerin ótkizýge tyrysqanymen, eshqandai nátije joq ekenin aitty. Bul — institýtsionaldyq dialogtyń joqtyǵy men sheshim qabyldaý úderisteriniń jabyqtyǵyn kórsetedi.
Tildik teńsizdik – júielik disbalanstyń kórsetkishi
Qazaq tiliniń qoldanylýyna qatysty jaǵdai teńsizdiktiń aiqyn mysaldarynyń biri bolyp otyr. Bizdiń derekterimizge sáikes, búginde tek «Kaspii» birjasy ǵana saýdanyń barlyq kezeńderin memlekettik tilde júrgizýge múmkindik beredi. Qalǵan platformalar – qujattarynyń keibirin qazaq tilinde jariialaǵanymen, orys tilin bilmeitin azamattarǵa saýdaǵa tolyqqandy qatysýǵa múmkindik bermeidi. Bul — azamattardyń ekonomikalyq institýttarǵa teń qoljetimdilik quqyǵyn buzady ári «Tilder týraly» zańnamaǵa qaishy.
Sonymen qatar, sandyq platformalarda til normalarynyń saqtalýyn baǵalaityn birde-bir júie joq. Retteýshi organdar júieniń qai tilde ázirlengenin, qazaqsha terminologiianyń qoldanylýyn nemese naryq oiynshylarynyń memlekettik tildegi qoljetimdilikti qamtamasyz etip jatqanyn qadaǵalamaidy.
Eger platformanyń negizi sheteldik sheshimderge (mysaly, Xetra, Plaza) súiense, olardy memlekettik tilge aýdarý tehnikalyq jaǵynan kúrdeli ári qymbatqa túsedi — bul máselemen eshkim shyndap ainalysyp jatqan joq.
Ne ózgerýi kerek?
Biz taýar birjalary naryǵyn retteýge degen kózqarasty shuǵyl túrde qaita qaraý qajet dep esepteimiz. Naqty usynystarymyz tómendegidei:
- Memleketpen dialog júrgizýde barlyq salalyq birlestikterdiń teń quqyqty qatysýyn qamtamasyz etý;
- Saýda platformalaryn «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy tilder týraly» zań talaptarynyń saqtalýy boiynsha memlekettik aýditten ótkizý;
- Qazaq tilindegi resmi ekonomikalyq jáne qarjylyq terminologiiany ázirlep, engizý;
- Barlyq birjalyq IT-júielerdiń interfeisterinde, logikasynda jáne qujattarynda tildik teńdik talaptaryn qamtamasyz etý;
- Saýda jáne integratsiia ministrligi men basqa da ýákiletti organdarmen barlyq birjalar ókilderiniń turaqty kezdesýlerin uiymdastyrý.
Birjalyq saýda – bul jai ǵana baǵa, taýar men rásimder týraly emes. Bul — teń múmkindikter, senim jáne árbir azamattyń eldiń ekonomikalyq ómirine qatysý quqyǵyn qurmetteý.
Qazirgi tańda dialog birjaqty sipatta júrip jatyr – mundai jaǵdaida shynaiy básekelestik pen damý týraly aitý múmkin emes. Bul jaǵdaidy ózgertý kerek.
"Otan" QR Taýar birjalary jáne elektrondyq saýda alańdary odaǵy" zańdy tulǵalar birlestigi kásibi qaýymdastyqtyń da, búginge deiin nazardan tys qalyp kele jatqan naryq oiynshylarynyń da únin biriktiretin ashyq alań bolýǵa daiyn. Biz ádil jáne ashyq birjalyq naryqty Qazaqstanda tek birlesken kúsh-jigermen ǵana qurýǵa bolatynyna senemiz.
Býlat Shaimanov, Qazaqstan Respýblikasy taýar birjalary men elektrondyq saýda alańdarynyń «Otan» ZTB tóraǵasy
