بٸر قاراعاندا قازاقستانداعى تاۋارلىق بيرجالار نارىعى بەلسەندٸ دامىپ جاتقانداي كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. الايدا تەرەڭٸرەك ٷڭٸلسەك, قولجەتٸمدٸلٸك, بەسەكەلەستٸك جەنە تەڭ جاعداي جاساۋ مەسەلەلەرٸ ەلٸ دە شەشٸمٸن تاپپاعانى انىق بايقالادى. بۇل ماقالادا مەن قازٸرگٸ جاعدايعا بايلانىستى ٶز بايقاۋلارىممەن بٶلٸسٸپ, بيرجالىق ساۋدانىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ مٷددەسٸنە جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸ جايىندا ۇسىنىستارىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ.
بٸرلەستٸك بەينەسٸندەگٸ مونوپولييا ما?
بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە بار بولعانى 7–8 عانا بەلسەندٸ تاۋار بيرجاسى جۇمىس ٸستەيدٸ. الايدا مەملەكەتتٸك رەتتەۋ جٷيەسٸندە ٸس جٷزٸندە تەك بٸر عانا سالالىق ۇيىم — «قازاقستاننىڭ بيرجالار قاۋىمداستىعى» زتب مويىندالۋدا.
بۇل قاۋىمداستىق «ەتس» بيرجاسى تاراپىنان قۇرىلعان جەنە باقىلاۋعا الىنعان. مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋعا ٷنەمٸ وسى ۇيىمنىڭ ٶكٸلدەرٸ عانا شاقىرىلىپ كەلەدٸ. كٶپ جاعدايدا «رەسمي» سالالىق ۇستانىمدار دەل وسى قۇرىلىم ارقىلى قالىپتاستىرىلادى, بۇل ٶز كەزەگٸندە تەڭ قۇقىقتى قاتىسۋ پرينتسيپٸنە قايشى كەلەدٸ.
مىسالى, 2021 جىلى بەسەكەلەستٸكتٸ قورعاۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸنٸڭ عيماراتىندا تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن جاعدايلىق ورتالىق اشىلدى. بٸزدە بار اقپارات بويىنشا, بۇل ورتالىقتى قارجىلاندىرۋ بەلگٸلٸ بٸر تاۋار بيرجاسىنىڭ قاراجاتىنا جٷزەگە اسىرىلعان. سول كەزدە-اق: «مەملەكەت ناقتى بٸر الاڭدى قولداپ, باسقا قاتىسۋشىلاردى شىنايى ديالوگتان شەتتەتٸپ جاتىر ما?» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندادى.
باسقا بيرجالاردىڭ قر ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸمەن تٸكەلەي بايلانىس ورناتۋعا تالپىنىستارى جٷيەلٸ تٷردە ەسكەرۋسٸز قالىپ وتىر. جۋىردا جارييالانعان سۇحباتتا «كاسپيي» تاۋار بيرجاسى» اق ٶكٸلدەرٸ سوڭعى بٸر جارىم جىلدان استام ۋاقىت بويى ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بويىنشا جۇمىس كەزدەسۋلەرٸن ٶتكٸزۋگە تىرىسقانىمەن, ەشقانداي نەتيجە جوق ەكەنٸن ايتتى. بۇل — ينستيتۋتسيونالدىق ديالوگتىڭ جوقتىعى مەن شەشٸم قابىلداۋ ٷدەرٸستەرٸنٸڭ جابىقتىعىن كٶرسەتەدٸ.
تٸلدٸك تەڭسٸزدٸك – جٷيەلٸك ديسبالانستىڭ كٶرسەتكٸشٸ
قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىلۋىنا قاتىستى جاعداي تەڭسٸزدٸكتٸڭ ايقىن مىسالدارىنىڭ بٸرٸ بولىپ وتىر. بٸزدٸڭ دەرەكتەرٸمٸزگە سەيكەس, بٷگٸندە تەك «كاسپيي» بيرجاسى عانا ساۋدانىڭ بارلىق كەزەڭدەرٸن مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قالعان پلاتفورمالار – قۇجاتتارىنىڭ كەيبٸرٸن قازاق تٸلٸندە جارييالاعانىمەن, ورىس تٸلٸن بٸلمەيتٸن ازاماتتارعا ساۋداعا تولىققاندى قاتىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. بۇل — ازاماتتاردىڭ ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارعا تەڭ قولجەتٸمدٸلٸك قۇقىعىن بۇزادى ەرٸ «تٸلدەر تۋرالى» زاڭناماعا قايشى.
سونىمەن قاتار, ساندىق پلاتفورمالاردا تٸل نورمالارىنىڭ ساقتالۋىن باعالايتىن بٸردە-بٸر جٷيە جوق. رەتتەۋشٸ ورگاندار جٷيەنٸڭ قاي تٸلدە ەزٸرلەنگەنٸن, قازاقشا تەرمينولوگييانىڭ قولدانىلۋىن نەمەسە نارىق ويىنشىلارىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتٸپ جاتقانىن قاداعالامايدى.
ەگەر پلاتفورمانىڭ نەگٸزٸ شەتەلدٸك شەشٸمدەرگە (مىسالى, Xetra, Plaza) سٷيەنسە, ولاردى مەملەكەتتٸك تٸلگە اۋدارۋ تەحنيكالىق جاعىنان كٷردەلٸ ەرٸ قىمباتقا تٷسەدٸ — بۇل مەسەلەمەن ەشكٸم شىنداپ اينالىسىپ جاتقان جوق.
نە ٶزگەرۋٸ كەرەك?
بٸز تاۋار بيرجالارى نارىعىن رەتتەۋگە دەگەن كٶزقاراستى شۇعىل تٷردە قايتا قاراۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸز. ناقتى ۇسىنىستارىمىز تٶمەندەگٸدەي:
- مەملەكەتپەن ديالوگ جٷرگٸزۋدە بارلىق سالالىق بٸرلەستٸكتەردٸڭ تەڭ قۇقىقتى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ;
- ساۋدا پلاتفورمالارىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تٸلدەر تۋرالى» زاڭ تالاپتارىنىڭ ساقتالۋى بويىنشا مەملەكەتتٸك اۋديتتەن ٶتكٸزۋ;
- قازاق تٸلٸندەگٸ رەسمي ەكونوميكالىق جەنە قارجىلىق تەرمينولوگييانى ەزٸرلەپ, ەنگٸزۋ;
- بارلىق بيرجالىق IT-جٷيەلەردٸڭ ينتەرفەيستەرٸندە, لوگيكاسىندا جەنە قۇجاتتارىندا تٸلدٸك تەڭدٸك تالاپتارىن قامتاماسىز ەتۋ;
- ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸ مەن باسقا دا ۋەكٸلەتتٸ ورگاندارمەن بارلىق بيرجالار ٶكٸلدەرٸنٸڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەرٸن ۇيىمداستىرۋ.
بيرجالىق ساۋدا – بۇل جاي عانا باعا, تاۋار مەن رەسٸمدەر تۋرالى ەمەس. بۇل — تەڭ مٷمكٸندٸكتەر, سەنٸم جەنە ەربٸر ازاماتتىڭ ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ٶمٸرٸنە قاتىسۋ قۇقىعىن قۇرمەتتەۋ.
قازٸرگٸ تاڭدا ديالوگ بٸرجاقتى سيپاتتا جٷرٸپ جاتىر – مۇنداي جاعدايدا شىنايى بەسەكەلەستٸك پەن دامۋ تۋرالى ايتۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل جاعدايدى ٶزگەرتۋ كەرەك.
"وتان" قر تاۋار بيرجالارى جەنە ەلەكتروندىق ساۋدا الاڭدارى وداعى" زاڭدى تۇلعالار بٸرلەستٸگٸ كەسٸبي قاۋىمداستىقتىڭ دا, بٷگٸنگە دەيٸن نازاردان تىس قالىپ كەلە جاتقان نارىق ويىنشىلارىنىڭ دا ٷنٸن بٸرٸكتٸرەتٸن اشىق الاڭ بولۋعا دايىن. بٸز ەدٸل جەنە اشىق بيرجالىق نارىقتى قازاقستاندا تەك بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەرمەن عانا قۇرۋعا بولاتىنىنا سەنەمٸز.
بۋلات شايمانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋار بيرجالارى مەن ەلەكتروندىق ساۋدا الاڭدارىنىڭ «وتان» زتب تٶراعاسى
