Aqparattyq basylymdardy qoiǵanda, Reseidiń memlekettik «Pervyi kanalynda» RF Memlekettik Dýmasynyń Bilim jáne ǵylym jónindegi komitetiniń tóraǵasy ári «Bolshaia igra» baǵdarlamasynyń júrgizýshisi Viacheslav Nikonov «Qazaqstannyń territoriiasy – Reseidiń syiy» degendi ashyq aitty. Mundai shovinistik kózqarastaǵy pikirler kórshiles eldiń qarapaiym turǵynynan bastap, biliktegi sheneýnikteriniń aýzynan shyǵyp júrgenine qulaǵymyz úirendi. Jirinovskiidiń Qazaqstan týraly aitqan sózderine tipti mán bermeitin boldyq. Resei tarapynan aitylǵan mundai arandatýshylyq pikirlerge Qazaqstannyń resmi biligi tuńǵysh ret Nikonov málimdesinen soń, nota joldap qýantqany bar.
Kóbinde kórshiles eldiń tarapynan aitylǵan mundai daýly, arandatýshylyq pikirlerge sanaýly ǵana sheneýnikter men qoǵam belsendileri ashyq pikir bildirip, qarsy argýmentter aityp júr.
Osy oraida Dalanews.kz redaktsiiasy Qazaqstandy Resei propagandasynan qorǵaityn tulǵalardy túgendep kórdi.
Aidos Sarym
Belgili saiasattanýshy, Parlament Májilisiniń depýtaty Aidos Sarym Kreml propagandasyna eki tilde de, saýatty da ashyq pikir bildirip júrgenderdiń biri.
Aidostyń pikirlerin unata qoimaityn Reseidiń memsaittary saiasattanýshyny «natspat» dep aiyptap, Amerikanyń memlekettik departamentinen «qarjy alady», «batysshyl» dep sipattap júr.
Al saiasattanýshynyń ózi qazaqstandyq jýrnalisterge bergen suhbattarynda Reseidiń shovinistik kózqarasyna qarsy immýnitet qalyptastyrý qajettigin jáne mundai úlken máseleler kóterilgen tusta úndemei qalýǵa bolmaityndyǵyn aitady.
SQO-ny saqtap qalý úshin soltústikti qazaqylandyrý máselesin de depýtat jii kóteredi.
«Eń úlken problema SQO orystyń jeri, qazaq degen beishara, ondai el bolmaǵan» degen syndy áńgimeler. Osy tektes pikirler tek qana saiasatkerlerdiń emes, qarapaiym Resei turǵyndarynyń imperialistik kóńil kúiinen, filosofiiasy men dúnietanymynan týyndaidy. Problema osynda. Nikonov qazaqtyń qytyǵyna tieiin dep aitqan joq, olar úshin bul standartty dúniege ainalǵan. Keide osyndai úlken shyndyqtar úshin aitatyn nárseni aityp, jasaityn nárseni jasap qalý kerek», – deidi saiasattanýshy.
Dosym Sátpaev
Saiasattanýshy Dosym Sátpaev ta reseilik membasylymdar úshin «ultshyl». Qazaqstandaǵy orystildi aýditoriia kóp oqityn sarapshy Reseidiń yqpalynan qutylý úshin Eýraziia ekonomikalyq odaǵynan shyǵý qajettigin jii aityp júr.
«Ókinishke qarai, Reseidiń syrtqy saiasatynan ishki saiasi trendi aiqyn kórinedi, men ony «retrospektivti patriotizm» dep ataimyn.
Ol ótkendi ańsaityn kúshti ideologiialyq qospaǵa negizdelgen. Qazaqstan Eýraziia ekonomikalyq odaǵynyń (EEO) múshesi retinde ózine kóp mindetter alǵan. Óz basym respýblikamyz úshin sol joba úlken qatelik boldy dep sanaimyn. Bul iske aspaityn óli joba, biraq Resei ekonomikalyq emes, geosaiasi múddeni alǵa qoiyp, oǵan jan bitirýge tyrysyp jatyr», – dep sanaidy saiasattanýshy.
Arman Shoraev
Arman Shoraev – jer máselesi, til máselesi kezinde Kreml shovinisterine videosálemdeme joldap, olardy ashyq pikirtalasqa shaqyryp júrgen qoǵam belsendisi.
Qazaqtildi jáne orystildi mektepterge qatysty da Shoraev qoǵamda qyzý pikirtalas týdyryp júr.
«Dál qazir Máskeýdiń ortalyǵyndamyn. Qarapaiym ǵana nárseni túsine almai otyrmyn, qurmetti reseilikter! Sizderdiń ini-qaryndastaryńyz úshin bizdiń elde 1500 orys mektebi bar. 1 mektepte 2400 slavian bilim alady dep eseptesek, 3 mln 600 slavian oryssha oqyp jatyr. Endi 900 myń Reseidegi qazaqtardy esepke alyp, matematikalyq proportsiiaǵa salsaq, onda eń az degende 360 qazaq mektebi bolýy shart.
Sizder bundai quqyqty qazaqtan basqa Reseide turyp jatqan tatar, kavkazdarǵa da bermei otyrsyzdar. Qaida sizderdiń kópultty memleket bolǵandaryńyz?
Men sizderdiń úkimetke 360 qazaq mektebin ashýdy surai almaimyn. Alaida óz elimdegi bilikten Qazaqstandaǵy 1500 orys mektebin jabýdy talap ete alamyn.
Árine, sizder ol kezde maǵan «fashist», «ultshyl» dep atylasyzdar. Endi osydan keiin ózderińizdiń kim ekenderińizdi ózderiń aitsańyzdar. Uly orys shovinizmi bolyp qalsańyzdar, sizderdiń bolashaqtaryńyz joq. Memleketterińizde osyndai úlken suraq tur!», – deidi ol.
Muhtar Taijan
Sońǵy kezderi qoǵamdy dúrliktirgen Sber daýy, Jer daýynda qazaqtyń múddesi úshin kúresip, áleýmettik jelilerde óz pikir jazyp, qoǵamdyq rezonans týdyryp júrgenderdiń biri – Muhtar Taijan.
Qoǵam belsendisi qazaqtyń múddesi týraly sóz qozǵaǵannyń bárine «ultshyl» dep aidar taqqan orystildi basylymdardyń ózderin ne sebepti unatpaitynyn da jasyrmai aitady.
«Bir kezderi bizdi jazǵyrǵan edi. «Ultshyl, ultshyldyqtyń jolynda júr» dep. Reseishilder, orysquldar osylai kókigen-tuǵyn. Ultshyl dep aiyptai otyra bizdiń kimge, nege qarsy shyqqanymyzdy ańdaǵysy kelmegen.
Birinshi. Biz Kedendik odaqqa keiinnen Eýraziialyq odaqqa qosylýǵa qarsy shyqtyq. Qarsy sóiledik. Bankrotqa ushyraýy, taýar almasýdyń quldyraýy sonyń aiǵaǵy.
Ekinshi. Biz Resei poligondary men geptilge qarsy shyqtyq. Reseishilder, orysquldar osqyryndy. Bizdi jamanatty qylmaqqa tyrysty.
Úshinshi. Ýkrainany aqtap shyqtyq. Jaqtap shyqtyq.
Tórtinshi. Jeńistiń belgisi dep jeleýletetin – Georgi lentasyna qarsy shyqtyq. Ótirik. Oidan shyǵarylǵan ańyz edi bul.
Besinshi. Jerdi sheteldikterge satýǵa qarsy shyqtyq. Basqan izimizdi ańdyp otyratyn reseishilder, orysquldar taǵysyn taǵylar tasada qaldy bul joly. Jumǵan aýzyn ashqan joq. Qazaqstannyń jeri tek «natspattarǵa» kerek eken, túsingenimiz.
Altynshy. Úshtildilikti engizýge úzildi-kesildi qarsy shyqtyq», – deidi Taijan. Muhtardy da reseilik BAQ «qazaq ultshyldarynyń kóshbasshysy», «memlekettiń Reseige qarsy jobasy» dep sipattaidy.
Qazybek Isa
Belgili jýrnalist, Parlament Májilisiniń depýtaty Qazbek Isa BAQ-ta bolsyn, depýtattyq minberde bolsyn, qazaq tili máselesin jii kóteredi. Sheneýniktiń Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Petropavl, Pavlodar qalalaryn qazaq handarynyń atymen almastyrý týraly usynys bildirip kele jatqanyna biraz ýaqyt boldy.
Sber daýy kezinde de Baǵdat Mýsinge depýtattyq saýalnama joldap, Reseige Úkimet biýdjetin berýge qarsy pikir bildirgenderdiń biri.
«Búkil 19 mln qazaqstandyqtardyń jeke málimeti bar memlekettiń elektrondyq úkimetin túgel shet memleketke - Reseidiń Sberbankine bere salýdy qalai túsindiresiz?!. Bul biyl 30 jyl tolyp otyrǵan Táýelsizdigimizge nuqsan emes pe? Siz «bul kelisimshart emes, memorandým» deisiz, bári memorandýmnan bastalady. Daýyldyń aldyndaǵy jel turatyny sekildi.
Óitkeni bul memorandýmǵa Úkimet basshysy Asqar Mamin qol qoiyp otyr ǵoi. Ózińiz aitqandai, bul qoǵamda úlken qarsylyq týǵyzyp, shý bolýda. Buny sizdiń jaýabyńyz da qanaǵattandyra almady», – dedi depýtat resmi saýalynda.
Berik Ábdiǵali
Máskeý Toqaevtyń tusynda bilikke kelgen biraz azamattan qaýip kútetinin jasyrmaidy.
Solardyń biri – Berik Ábdiǵali. Májilis depýtatynyń memlekettik tilge qatysty batyl usynystary Kreml ideologtarynyń qulaǵyna túrpidei tise kerek.
“Qazaqtandyrý saiasatynyń bastaýynda turǵan birden-bir tulǵa osy kisi. Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý komissiiasynyń belsendi múshesi. Onyń sózderinde Reseige degen yza, yzǵar bar. Reseidi basqynshy, ozbyr, astamshyl memleket retinde dáriptegisi keledi. Túrkistan legionyn aqtaý bastamasynyń basy-qasynda júrgen de dál osy – Berik Ábdiǵali.
Qazaqstandaǵy orystildi aýditoriia ultshyldardyń tegeýrinine tótep bere almaýda. Soǵys kezinde nemisterdiń soiylyn soqqan “natsist” Mustafa Shoqaidy aqtaý naýqany solardyń qolymen júzege asty. Oǵan eskertkish qoiǵany azdai, qazaq ultynyń táýelsizdigi úshin kúresken tulǵa retinde film túsirýde. Bul qalai bolǵany?!”, – deidi reseilik propaganda.
...
Kremlge qarasty aqparat quraldarynyń nazaryna ilikken taǵy bir tulǵa qazirgi Aqparat jáne qoǵamdyq damý vitse-ministri Asqar Omarov.
“Orys mádenietiniń strategiialyq qory” bógde eldiń laýazymdy qyzmette otyrǵan azamatyn ultshyl, “orystandyrý saiasatyn” teris turǵyda kórsetken arandatýshy dep ashyq aiyptaidy. Onyń buǵan deiin “Túrki akademiiasynyń” vitse-prezidenti bolǵanyn, Túrki elderin bir týdyń astyna biriktirýge atsalysqanyn betine salyq qylady.
Reseidiń propagandasynyń tuspaldaýynsha, aqparat salasyna mundai tulǵanyń kelýi Reseimen aradaǵy aqparattyq-ideologiialyq jumystyń turalaýyna alyp keledi. Omarov Máskeýmen at quiryǵyn úzisip, túrki elderimen arada aqparattyq keńistik qalyptastyrýǵa tyrysady.
“Onyń orystar týraly las sóilegenin umyta qoiǵan joqpyz. Qazaqstandaǵy orystildi aýditoriiany diasporaǵa teńep, dárejesin túsirip tastaǵan. Qazaqstandaǵy orystar eshkimnen quqai kórmei, beibit ómir súrgeni úshin alǵys aitýy kerektigin talap etken”, – deidi “Orys mádenietiniń strategiialyq qory”.
...
Atalǵan tizimde elimizdegi qazaq mektepterin, qazaqtildi oqýlyqtar sanyn arttyrýdy qolǵa alǵan Bilim jáne ǵylym ministri Ashat Aimaǵambetov pen «Til patrýlderiniń» pozitsiiasyn qatty synamaýǵa shaqyrǵan prezident kómekshisi Erlan Qarin de bar.
Buǵan deiin Ashat Aimaǵambetovke qatysty reseilik BAQ-tyń propaganda men jalǵan aiyptaýǵa toly materialdaryna sholý jasaǵan bolatynbyz. Reseidiń birqatar iri basylymdary Ashat Aimaǵambetovti, joǵaryda aty atalǵan Aidos Sarym, Erlan Qarindi eshqandai «klanǵa» kirmeidi dei kele, AQSh-tan «qarjy alyp otyrǵan» batysshyl sheneýnikter dep aiyptaidy.
