Qazaqstandaǵy qarjy piramidalary: keshe, búgin, erteń
Qarjy piramidalarynyń problemasy Qazaqstan turǵyndary úshin jańalyq emes. Kóptegen TMD elderi siiaqty bizdiń elimizdiń azamattary da alaiaqtyq shemalarymen sonaý 1990 jyldary tanysqan bolatyn. Alǵashqy qazaq piramidasy «Smaǵulov jáne K» dep ataldy. Bastapqyda Nurlan Smaǵulov esimdi azamat (Astana Group quryltaishysy Nurlan Erkebulanuly Smaǵulovpen shatastyrmaý kerek) zańdy biznespen ainalysqan, biraq qarjylyq qiyndyqtar ony alaiaqtyqqa itermeleidi. Nátijesinde reseilik MMM shemasy boiynsha áreket etken kásipker 35 myń salymshyny aldap ketti. Qazaqstandaǵy piramidalyq belsendiliktiń jańa sharyqtaý shegi 2010-2013 jyldary boldy, sol kezde el azamattary Sergei Mavrodidiń MMM-2011 depozitterin qosqanda shamamen 767 million teńge (5 million dollar) joǵaltty.
Ýaqyt óte kele alaiaqtar jurtty aldaý ádisterin ózgertti, olar áleýmettik jeliler men messendjerlerdi kóbirek paidalana bastady. 2019 jyldyń kúzinen bastap Qazaqstannyń áleýmettik jelilerinde Garant 24 Lombard, Profitable Loan jáne t.b. qarjy keńseleri týraly jarqyraǵan jarnamalar paida boldy. Kompaniialar qazaqstandyqtardan kólikter men páterlerdi naryqtyq baǵadan 20 paiyzǵa joǵary baǵamen bólip tólegen. Alaida, mámile zańdy túrde tirkelgennen keiin «satyp alýshylar» iz-túzsiz joǵalyp ketken.
Sonymen qatar, Garant 24 Lombard jyldyq 30-40 paiyz depozitterdi qabyldady. 2020 jyldyń aqpan aiynda What'sApp messendjerinde «Qazan» nemese «Qara kassir» dep atalatyn internet-oiyn keńinen tarady. Uiymdastyrýshylar arnaiy esepshotqa aqsha aýdarýdy jáne ózderimen birge taǵy eki qatysýshyny alyp kelýdi usynyp, júz myń teńgeden astam aqsha alýǵa múmkindik berdi.
Kóptegen qarjylyq piramidalardyń airyqsha ereksheligi olardyń transulttyq sipaty bolyp tabylady. Máselen, 2018 jyly Almaty qalalyq Ishki ister departamentiniń suraýy boiynsha Pavel Krymov Máskeýdiń Sheremetevo áýejaiynda ustaldy. Ol negizin qalaǵan Questra World jáne Atlantic Global Asset Management siiaqty piramidalyq shemalar Belarýs, Ýkraina, Resei jáne Qazaqstanda keńinen jumys istedi. Dál osyndai jaǵdai zergerlik saýda atyn jamylǵan B2B Jewelry kompaniiasynda da oryn aldy, piramida 2019 jyly Ýkraina aýmaǵynda paida bolǵan eken. Biraq tez arada Resei men Qazaqstanda filialdaryn ashyp úlgergen.
Qazaqstan Respýblikasy pandemiia kezinde piramidalar belsendiliginiń jańa shyńyna jetti. 2021 jyly olardyń eń irileri ACD Technology jáne L-Capital boldy, ekeýi de Almaty qalasynda qurylǵan.
Sonymen qatar, qazaqstandyqtar Reseide, AQSh-ta, Avstriiada, Germaniiada, Vengriiada, Qyrǵyzstanda jáne basqa da elderde jumys istegen Finikodaǵy aktsiialar men kriptovaliýta depozitterinen shamamen 6 milliard teńge joǵaltty.
Barǵan saiyn alaiaqtar sońǵy jyldary tanymal bolǵan investitsiialarmen, aiyrbastaý operatsiialarymen jáne taý-ken óndirýmen bailanysty júieni tańdai bastady. Almaty qalalyq politsiia departamentiniń asa mańyzdy ister jónindegi aǵa tergeýshisi Erkebulan Qoishybaevtyń aitýynsha: «Qazir kriptovaliýtaǵa investitsiia salýdy jarnamalaý úrdisi bar. Alaiaqtar investitsiialyq sait jasap, zańdy túrde kriptovaliýtalardy, sheteldik kompaniialardyń aktsiialaryn saýdalaidy dep habarlaidy... Olar 10 jyl boiy kriptovaliýtaǵa investitsiia salyp, úlken paida taýyp júrgen joǵary sanatty mamandardy jumysqa ornalastyratynyn jazady... Jáne olar óz kompaniiasyna investitsiia salýǵa shaqyrady».
2022 jyldyń aqpan aiynda Qazaqstannyń Ishki ister ministrligi 30 myńnan astam qazaqstandyq piramidalardyń jańa qurbany bolyp, 54 milliard teńgeden astam shyǵynǵa ushyraǵanyn habarlady. Maýsym aiynda reformalar jónindegi Joǵarǵy keńes Qazaqstan Respýblikasynda 27 milliard teńgege aldanǵan taǵy 17 myń qurbannyń anyqtalǵanyn málimdedi. Bul sandar burynnan tergelgen isterdiń nátijeleri boiynsha ǵana belgili ekenin túsiný mańyzdy. Kóptegen piramidalar áli kúnge deiin «kóleńkede» qalyp otyr jáne olardyń qurbandarynyń sany týraly da kóp derek eshteńe belgisiz kúiinde.
Sonymen qatar, piramidanyń negizin salýshylar jaýapqa tartylsa da, olar keltirgen zalaldy qalpyna keltirý kóp jaǵdaida múmkin emes. Sonymen, B2B Jewelry jaǵdaiynda da tek 197 qazaqstandyq aqshasyn qaitarǵan. Jariialanǵan qarjylyq monitoring derekterine sáikes, bul piramida shemasyna keminde 10 000 adam investitsiia salǵan.
«Qazaqstan biligi piramidalarmen qalai kúresip jatyr?» degen saýal da qazirgi kezde óte ózekti. Alǵashynda Qazaqstan Respýblikasyndaǵy qarjylyq piramidalar alaiaqtyq baby boiynsha qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan. Zańdaǵy olqylyq 2014 jyly Nursultan Nazarbaev piramidalyq shemalardy uiymdastyrýdy qylmystyq jaýapkershilikke tartatyn zańǵa qol qoiǵan kezde toltyryldy. Ózgerister kóp jaǵynan «MMM-2011» jáne basqa da osyǵan uqsas uiymdardyń paida bolýyna «túrtki boldy». Bul rette qazaqstandyq vedomstvolar bul jaǵdaiǵa dáieksiz áreket jasady. Osylaisha, Qazaqstan Respýblikasynyń qarjy politsiiasy 2012 jyly piramidalarǵa jańa eriktilerdi shaqyrǵan salymshylardy qylmystyq jaýapkershilikke tartýdy usyndy.
Jańa qylmystyq zań qabyldanǵannan keiin kúshtik qurylymdardyń alaiaqtyq shemalardy ashýdaǵy belsendiligi artty. 2017 jyly Qazaqstan Respýblikasynda piramidalar uiymdastyrý baby boiynsha 74 qylmystyq is qozǵalsa, 2018 jyly – 103, 2020 jyly 180 qylmystyq is tirkeldi. Sonymen qatar, prokýrorlardyń aitýynsha, 2020 jyly (pandemiianyń sharyqtaý sheginde) ashylǵan qylmystar onyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 7 esege óskeni belgili boldy.
2022 jyldyń mamyr aiynda Ishki ister ministrligi piramidalar qyzmetiniń faktileri boiynsha 163 jańa qujattyń tirkelgenin jariia etti.
Sonymen qatar, 2020 jylǵa deiin Qazaqstanda piramidalyq shemalarǵa profilaktikalyq baqylaý is júzinde bolǵan joq. Jańa uiymdardy qurý kezinde alaiaqtar eshqandai kedergilerge tap bolmaǵan edi. Jaǵdaidaǵy betburys tek pandemiia aiasynda bastaldy. 2020 jyly Qazaqstan Respýblikasy Qarjy ministrligi janyndaǵy Qarjylyq monitoring komiteti (QMK) jaýapty qyzmetterdi kúdikti operatsiialar týraly habarlaýǵa mindettedi.
Bul rette Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginde vedomstvoaralyq jumys toby quryldy, onyń quramyna Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq Bankiniń, Bas prokýratýranyń jáne Ishki ister ministrliginiń ókilderi de kirdi. Sondai-aq Aqparat jáne áleýmettik damý ministrligi de múddeli boldy. Sonymen qatar, 2021 jyldyń qańtarynda Qarjy monitoringi agenttigi bolyp qaita quryldy.
Vedomstvoaralyq úilestirýdiń arqasynda piramida belgileri bar kompaniialardyń tizimi qoljetimdi boldy. 2021 jyldyń qazan aiynda agenttik «litsenziialanbaǵan qyzmet belgileri bar uiymdardyń» tizilimin jariialady. Onyń quramyna 121 uiym, onyń ishinde 56 piramida kirdi. Bul tizim tez arada tolyqtyrylatyny habarlandy, biraq qazirgi ýaqytta tizilimniń jańartylǵan nusqasy (Qazaqstan Respýblikasy memlekettik organdarynyń biryńǵai portalynyń saitynda) qoljetimdi emes. Sonymen qatar, jaýapty bólimsheler internettegi piramidalyq jarnamalardy belsendi túrde buǵattaýda. 2022 jyldyń tamyzyna deiin qarjylyq baqylaý organdary jalǵan qyzmetterdi jarnamalaýǵa arnalǵan 3000-ǵa jýyq resýrstardy anyqtady.
2022 jyldyń 12 shildesinde Qasym-Jomart Toqaev piramidalyq jarnamany qylmystyq jaýapkershilikke tartatyn zańǵa qol qoidy. 2014 jylǵy zań boiynsha oǵan tek ákimshilik jaýapkershilik júktelgen-di. Shildeden keiin jarnama piramidalary úshin shabýyldaýshylar 2 jyldan 4 jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrylýy múmkin, árine qylmystyń aýyrlyǵyna bailanysty.
Negizi, piramidalardy aýyzdyqtaý múmkin be? Sońǵy eki jylda Qazaqstanda piramidalyq shemalarmen kúresý júiesi aitarlyqtai ózgerdi. Qarjylyq monitoring agenttiginiń ókili Álibek Ábdilovtyń aitýynsha, jaýapty departamentterdiń jumysy «sapaly túrde qaita quryldy». Al, tergeý organdarynyń piramidalarǵa qarsy belsendi kúresi, quqyq qorǵaý jáne qarjy bólimderin úilestirý jáne zańdardy qataitý áli de kútkendei nátije bergen joq. Qylmystyq ister sanynyń jyl saiynǵy ósýi «bilik» jumysynyń kórsetkishi ǵana emes, sonymen qatar piramidalardyń óz taýashalaryn qalpyna keltirip, saqtai alǵanynyń janama belgisi bolyp tabylady.
Agenttik tiziliminiń paida bolýy (biraq, jańa qylmystyq isterdiń paida bolýyna qaramastan, memlekettik vedomstvolardyń saittarynda bul tizimniń jańartylǵan nusqalary joq) jáne basqa da túsindirý jumystary qazaqstandyqtardy kúmándi investitsiialardan qorǵamaidy. Birqatar sarapshylar buǵan Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń qarjylyq saýattylyǵynyń joqtyǵy «kináli» dep sanaidy.
«Qazaqstannyń depozitterge kepildik berý qoryndaǵy memleket tarapynan kepildendirilgen kiristi alyp qarasańyz, ol ortasha jyldyq 12-13 paiyzdy quraidy. Qarjy piramidalary, kerisinshe, kepildik berilgenin alǵa tarta otyryp, qysqa merzimdi joǵary tabys usynady. Al bul jaǵdailardy bilmestikten satyp alatyndar da, sanaly túrde táýekelge baratyndar da bar. Olar kiris alýǵa ýaqyt tabýdy josparlap otyr, sodan keiin piramidadan shyǵýdy josparlaidy. Biraq is júzinde ol jumys istemeidi. Óitkeni, ádette qarjylyq piramidalardyń jeke aktivteri bolmaidy», - dedi Qarjylyq monitoring agenttiginiń ókili Dmitrii Akmaev.
Onyń aitýynsha, aqshany sot arqyly qaitarý is júzinde múmkin emes, óitkeni piramidalyq shemalardyń basym bóligi qazaqstandyq iýrisdiktsiiadan tys jerde (mysaly, Kiprde) tirkelgen.
Bul «áleýmettik zulymdyqty» «jeńýge» múmkindik bermeitin taǵy bir salmaqty sebep bar. Piramidalardyń taralýy, ádette, áleýmettik qiyndyqtardyń belgisi bolyp tabylady. Osy sebepten TMD-da 1990 jyldary MMM tipti keńseler sonshalyqty keń tarady. Búgingi kúni piramidalar Qazaqstan halqyna aýyr qaryzdyq júkteme jaǵdaiynda jumys isteýde. 2021 jyly Prezident Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Respýblikasynda 545 myńǵa jýyq adamnyń (iaǵni halyqtyń 4,2 paiyzyna jýyǵy) 3 aidan astam nesie bereshegi bar ekenin aitqan bolatyn. Mundai jaǵdaida «ońai aqsha» tabýǵa degen umtylys tabiǵi dúnie ekenin eskerý qajet.
Sonymen qatar, eldiń ortasha tabysy áli kúnge tómen kúiinde qalyp otyr. Ulttyq statistika biýrosynyń málimetinshe, qarapaiym qazaqstandyqtar tabysynyń jartysynan kóbin ómir súrý deńgeiiniń shamasyna (azyq-túlik, kommýnaldyq qyzmetter, bailanys jáne kólik jáne t.b.) jumsaidy. Sonymen qatar, tabystyń 30 paiyzy derlik nesielerdi óteýge ketedi, al úi sharýashylyǵynyń shyǵyndary tek ósýde. Bul piramidalardyń jetistigi tek «ashkózdiktiń» nemese «qarjylyq saýatsyzdyqtyń» saldary emes ekenin bildiredi. Bul óz sheshimin kútip otyrǵan qazaqstandyq qoǵamnyń júieli áleýmettik-ekonomikalyq máseleleriniń kórinisi. Mundai jaǵdailarda alaiaqtar árqashan ózderi úshin tutynýshylardy taba beredi.
