قازاقستانداعى قارجى پيراميدالارى: كەشە, بٷگٸن, ەرتەڭ
قارجى پيراميدالارىنىڭ پروبلەماسى قازاقستان تۇرعىندارى ٷشٸن جاڭالىق ەمەس. كٶپتەگەن تمد ەلدەرٸ سيياقتى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارى دا الاياقتىق سحەمالارىمەن سوناۋ 1990 جىلدارى تانىسقان بولاتىن. العاشقى قازاق پيراميداسى «سماعۇلوۆ جەنە ك» دەپ اتالدى. باستاپقىدا نۇرلان سماعۇلوۆ ەسٸمدٸ ازامات (Astana Group قۇرىلتايشىسى نۇرلان ەركەبۇلانۇلى سماعۇلوۆپەن شاتاستىرماۋ كەرەك) زاڭدى بيزنەسپەن اينالىسقان, بٸراق قارجىلىق قيىندىقتار ونى الاياقتىققا يتەرمەلەيدٸ. نەتيجەسٸندە رەسەيلٸك ممم سحەماسى بويىنشا ەرەكەت ەتكەن كەسٸپكەر 35 مىڭ سالىمشىنى الداپ كەتتٸ. قازاقستانداعى پيراميدالىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ جاڭا شارىقتاۋ شەگٸ 2010-2013 جىلدارى بولدى, سول كەزدە ەل ازاماتتارى سەرگەي ماۆروديدٸڭ MMM-2011 دەپوزيتتەرٸن قوسقاندا شامامەن 767 ميلليون تەڭگە (5 ميلليون دوللار) جوعالتتى.
ۋاقىت ٶتە كەلە الاياقتار جۇرتتى الداۋ ەدٸستەرٸن ٶزگەرتتٸ, ولار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن مەسسەندجەرلەردٸ كٶبٸرەك پايدالانا باستادى. 2019 جىلدىڭ كٷزٸنەن باستاپ قازاقستاننىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرٸندە Garant 24 Lombard, Profitable Loan جەنە ت.ب. قارجى كەڭسەلەرٸ تۋرالى جارقىراعان جارنامالار پايدا بولدى. كومپانييالار قازاقستاندىقتاردان كٶلٸكتەر مەن پەتەرلەردٸ نارىقتىق باعادان 20 پايىزعا جوعارى باعامەن بٶلٸپ تٶلەگەن. الايدا, مەمٸلە زاڭدى تٷردە تٸركەلگەننەن كەيٸن «ساتىپ الۋشىلار» ٸز-تٷزسٸز جوعالىپ كەتكەن.
سونىمەن قاتار, Garant 24 Lombard جىلدىق 30-40 پايىز دەپوزيتتەردٸ قابىلدادى. 2020 جىلدىڭ اقپان ايىندا What'sApp مەسسەندجەرٸندە «قازان» نەمەسە «قارا كاسسير» دەپ اتالاتىن ينتەرنەت-ويىن كەڭٸنەن تارادى. ۇيىمداستىرۋشىلار ارنايى ەسەپشوتقا اقشا اۋدارۋدى جەنە ٶزدەرٸمەن بٸرگە تاعى ەكٸ قاتىسۋشىنى الىپ كەلۋدٸ ۇسىنىپ, جٷز مىڭ تەڭگەدەن استام اقشا الۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
كٶپتەگەن قارجىلىق پيراميدالاردىڭ ايرىقشا ەرەكشەلٸگٸ ولاردىڭ ترانسۇلتتىق سيپاتى بولىپ تابىلادى. مەسەلەن, 2018 جىلى الماتى قالالىق ٸشكٸ ٸستەر دەپارتامەنتٸنٸڭ سۇراۋى بويىنشا پاۆەل كرىموۆ مەسكەۋدٸڭ شەرەمەتەۆو ەۋەجايىندا ۇستالدى. ول نەگٸزٸن قالاعان Questra World جەنە Atlantic Global Asset Management سيياقتى پيراميدالىق سحەمالار بەلارۋس, ۋكراينا, رەسەي جەنە قازاقستاندا كەڭٸنەن جۇمىس ٸستەدٸ. دەل وسىنداي جاعداي زەرگەرلٸك ساۋدا اتىن جامىلعان B2B Jewelry كومپانيياسىندا دا ورىن الدى, پيراميدا 2019 جىلى ۋكراينا اۋماعىندا پايدا بولعان ەكەن. بٸراق تەز ارادا رەسەي مەن قازاقستاندا فيليالدارىن اشىپ ٷلگەرگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پاندەمييا كەزٸندە پيراميدالار بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ جاڭا شىڭىنا جەتتٸ. 2021 جىلى ولاردىڭ ەڭ ٸرٸلەرٸ ACD Technology جەنە L-Capital بولدى, ەكەۋٸ دە الماتى قالاسىندا قۇرىلعان.
سونىمەن قاتار, قازاقستاندىقتار رەسەيدە, اقش-تا, اۆسترييادا, گەرمانييادا, ۆەنگرييادا, قىرعىزستاندا جەنە باسقا دا ەلدەردە جۇمىس ٸستەگەن فينيكوداعى اكتسييالار مەن كريپتوۆاليۋتا دەپوزيتتەرٸنەن شامامەن 6 ميلليارد تەڭگە جوعالتتى.
بارعان سايىن الاياقتار سوڭعى جىلدارى تانىمال بولعان ينۆەستيتسييالارمەن, ايىرباستاۋ وپەراتسييالارىمەن جەنە تاۋ-كەن ٶندٸرۋمەن بايلانىستى جٷيەنٸ تاڭداي باستادى. الماتى قالالىق پوليتسييا دەپارتامەنتٸنٸڭ اسا ماڭىزدى ٸستەر جٶنٸندەگٸ اعا تەرگەۋشٸسٸ ەركەبۇلان قويشىباەۆتىڭ ايتۋىنشا: «قازٸر كريپتوۆاليۋتاعا ينۆەستيتسييا سالۋدى جارنامالاۋ ٷردٸسٸ بار. الاياقتار ينۆەستيتسييالىق سايت جاساپ, زاڭدى تٷردە كريپتوۆاليۋتالاردى, شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ اكتسييالارىن ساۋدالايدى دەپ حابارلايدى... ولار 10 جىل بويى كريپتوۆاليۋتاعا ينۆەستيتسييا سالىپ, ٷلكەن پايدا تاۋىپ جٷرگەن جوعارى ساناتتى مامانداردى جۇمىسقا ورنالاستىراتىنىن جازادى... جەنە ولار ٶز كومپانيياسىنا ينۆەستيتسييا سالۋعا شاقىرادى».
2022 جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ 30 مىڭنان استام قازاقستاندىق پيراميدالاردىڭ جاڭا قۇربانى بولىپ, 54 ميلليارد تەڭگەدەن استام شىعىنعا ۇشىراعانىن حابارلادى. ماۋسىم ايىندا رەفورمالار جٶنٸندەگٸ جوعارعى كەڭەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 27 ميلليارد تەڭگەگە الدانعان تاعى 17 مىڭ قۇرباننىڭ انىقتالعانىن مەلٸمدەدٸ. بۇل ساندار بۇرىننان تەرگەلگەن ٸستەردٸڭ نەتيجەلەرٸ بويىنشا عانا بەلگٸلٸ ەكەنٸن تٷسٸنۋ ماڭىزدى. كٶپتەگەن پيراميدالار ەلٸ كٷنگە دەيٸن «كٶلەڭكەدە» قالىپ وتىر جەنە ولاردىڭ قۇرباندارىنىڭ سانى تۋرالى دا كٶپ دەرەك ەشتەڭە بەلگٸسٸز كٷيٸندە.
سونىمەن قاتار, پيراميدانىڭ نەگٸزٸن سالۋشىلار جاۋاپقا تارتىلسا دا, ولار كەلتٸرگەن زالالدى قالپىنا كەلتٸرۋ كٶپ جاعدايدا مٷمكٸن ەمەس. سونىمەن, B2B Jewelry جاعدايىندا دا تەك 197 قازاقستاندىق اقشاسىن قايتارعان. جارييالانعان قارجىلىق مونيتورينگ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, بۇل پيراميدا سحەماسىنا كەمٸندە 10 000 ادام ينۆەستيتسييا سالعان.
«قازاقستان بيلٸگٸ پيراميدالارمەن قالاي كٷرەسٸپ جاتىر?» دەگەن ساۋال دا قازٸرگٸ كەزدە ٶتە ٶزەكتٸ. العاشىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قارجىلىق پيراميدالار الاياقتىق بابى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان. زاڭداعى ولقىلىق 2014 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پيراميدالىق سحەمالاردى ۇيىمداستىرۋدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتاتىن زاڭعا قول قويعان كەزدە تولتىرىلدى. ٶزگەرٸستەر كٶپ جاعىنان «ممم-2011» جەنە باسقا دا وسىعان ۇقساس ۇيىمداردىڭ پايدا بولۋىنا «تٷرتكٸ بولدى». بۇل رەتتە قازاقستاندىق ۆەدومستۆولار بۇل جاعدايعا دەيەكسٸز ەرەكەت جاسادى. وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى پوليتسيياسى 2012 جىلى پيراميدالارعا جاڭا ەرٸكتٸلەردٸ شاقىرعان سالىمشىلاردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋدى ۇسىندى.
جاڭا قىلمىستىق زاڭ قابىلدانعاننان كەيٸن كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ الاياقتىق سحەمالاردى اشۋداعى بەلسەندٸلٸگٸ ارتتى. 2017 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا پيراميدالار ۇيىمداستىرۋ بابى بويىنشا 74 قىلمىستىق ٸس قوزعالسا, 2018 جىلى – 103, 2020 جىلى 180 قىلمىستىق ٸس تٸركەلدٸ. سونىمەن قاتار, پروكۋرورلاردىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلى (پاندەمييانىڭ شارىقتاۋ شەگٸندە) اشىلعان قىلمىستار ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 7 ەسەگە ٶسكەنٸ بەلگٸلٸ بولدى.
2022 جىلدىڭ مامىر ايىندا ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ پيراميدالار قىزمەتٸنٸڭ فاكتٸلەرٸ بويىنشا 163 جاڭا قۇجاتتىڭ تٸركەلگەنٸن جارييا ەتتٸ.
سونىمەن قاتار, 2020 جىلعا دەيٸن قازاقستاندا پيراميدالىق سحەمالارعا پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ ٸس جٷزٸندە بولعان جوق. جاڭا ۇيىمداردى قۇرۋ كەزٸندە الاياقتار ەشقانداي كەدەرگٸلەرگە تاپ بولماعان ەدٸ. جاعدايداعى بەتبۇرىس تەك پاندەمييا اياسىندا باستالدى. 2020 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلٸگٸ جانىنداعى قارجىلىق مونيتورينگ كوميتەتٸ (قمك) جاۋاپتى قىزمەتتەردٸ كٷدٸكتٸ وپەراتسييالار تۋرالى حابارلاۋعا مٸندەتتەدٸ.
بۇل رەتتە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸندە ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قۇرىلدى, ونىڭ قۇرامىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكٸنٸڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ جەنە ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ دە كٸردٸ. سونداي-اق اقپارات جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ دە مٷددەلٸ بولدى. سونىمەن قاتار, 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا قارجى مونيتورينگٸ اگەنتتٸگٸ بولىپ قايتا قۇرىلدى.
ۆەدومستۆوارالىق ٷيلەستٸرۋدٸڭ ارقاسىندا پيراميدا بەلگٸلەرٸ بار كومپانييالاردىڭ تٸزٸمٸ قولجەتٸمدٸ بولدى. 2021 جىلدىڭ قازان ايىندا اگەنتتٸك «ليتسەنزييالانباعان قىزمەت بەلگٸلەرٸ بار ۇيىمداردىڭ» تٸزٸلٸمٸن جارييالادى. ونىڭ قۇرامىنا 121 ۇيىم, ونىڭ ٸشٸندە 56 پيراميدا كٸردٸ. بۇل تٸزٸم تەز ارادا تولىقتىرىلاتىنى حابارلاندى, بٸراق قازٸرگٸ ۋاقىتتا تٸزٸلٸمنٸڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى (قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك ورگاندارىنىڭ بٸرىڭعاي پورتالىنىڭ سايتىندا) قولجەتٸمدٸ ەمەس. سونىمەن قاتار, جاۋاپتى بٶلٸمشەلەر ينتەرنەتتەگٸ پيراميدالىق جارنامالاردى بەلسەندٸ تٷردە بۇعاتتاۋدا. 2022 جىلدىڭ تامىزىنا دەيٸن قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارى جالعان قىزمەتتەردٸ جارنامالاۋعا ارنالعان 3000-عا جۋىق رەسۋرستاردى انىقتادى.
2022 جىلدىڭ 12 شٸلدەسٸندە قاسىم-جومارت توقاەۆ پيراميدالىق جارنامانى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتاتىن زاڭعا قول قويدى. 2014 جىلعى زاڭ بويىنشا وعان تەك ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلگەن-دٸ. شٸلدەدەن كەيٸن جارناما پيراميدالارى ٷشٸن شابۋىلداۋشىلار 2 جىلدان 4 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مٷمكٸن, ەرينە قىلمىستىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى.
نەگٸزٸ, پيراميدالاردى اۋىزدىقتاۋ مٷمكٸن بە? سوڭعى ەكٸ جىلدا قازاقستاندا پيراميدالىق سحەمالارمەن كٷرەسۋ جٷيەسٸ ايتارلىقتاي ٶزگەردٸ. قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتٸگٸنٸڭ ٶكٸلٸ ەلٸبەك ەبدٸلوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاۋاپتى دەپارتامەنتتەردٸڭ جۇمىسى «ساپالى تٷردە قايتا قۇرىلدى». ال, تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ پيراميدالارعا قارسى بەلسەندٸ كٷرەسٸ, قۇقىق قورعاۋ جەنە قارجى بٶلٸمدەرٸن ٷيلەستٸرۋ جەنە زاڭداردى قاتايتۋ ەلٸ دە كٷتكەندەي نەتيجە بەرگەن جوق. قىلمىستىق ٸستەر سانىنىڭ جىل سايىنعى ٶسۋٸ «بيلٸك» جۇمىسىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار پيراميدالاردىڭ ٶز تاۋاشالارىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, ساقتاي العانىنىڭ جاناما بەلگٸسٸ بولىپ تابىلادى.
اگەنتتٸك تٸزٸلٸمٸنٸڭ پايدا بولۋى (بٸراق, جاڭا قىلمىستىق ٸستەردٸڭ پايدا بولۋىنا قاراماستان, مەملەكەتتٸك ۆەدومستۆولاردىڭ سايتتارىندا بۇل تٸزٸمنٸڭ جاڭارتىلعان نۇسقالارى جوق) جەنە باسقا دا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى قازاقستاندىقتاردى كٷمەندٸ ينۆەستيتسييالاردان قورعامايدى. بٸرقاتار ساراپشىلار بۇعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ جوقتىعى «كٸنەلٸ» دەپ سانايدى.
«قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپٸلدٸك بەرۋ قورىنداعى مەملەكەت تاراپىنان كەپٸلدەندٸرٸلگەن كٸرٸستٸ الىپ قاراساڭىز, ول ورتاشا جىلدىق 12-13 پايىزدى قۇرايدى. قارجى پيراميدالارى, كەرٸسٸنشە, كەپٸلدٸك بەرٸلگەنٸن العا تارتا وتىرىپ, قىسقا مەرزٸمدٸ جوعارى تابىس ۇسىنادى. ال بۇل جاعدايلاردى بٸلمەستٸكتەن ساتىپ الاتىندار دا, سانالى تٷردە تەۋەكەلگە باراتىندار دا بار. ولار كٸرٸس الۋعا ۋاقىت تابۋدى جوسپارلاپ وتىر, سودان كەيٸن پيراميدادان شىعۋدى جوسپارلايدى. بٸراق ٸس جٷزٸندە ول جۇمىس ٸستەمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ەدەتتە قارجىلىق پيراميدالاردىڭ جەكە اكتيۆتەرٸ بولمايدى», - دەدٸ قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتٸگٸنٸڭ ٶكٸلٸ دميتريي اكماەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, اقشانى سوت ارقىلى قايتارۋ ٸس جٷزٸندە مٷمكٸن ەمەس, ٶيتكەنٸ پيراميدالىق سحەمالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ قازاقستاندىق يۋريسديكتسييادان تىس جەردە (مىسالى, كيپردە) تٸركەلگەن.
بۇل «ەلەۋمەتتٸك زۇلىمدىقتى» «جەڭۋگە» مٷمكٸندٸك بەرمەيتٸن تاعى بٸر سالماقتى سەبەپ بار. پيراميدالاردىڭ تارالۋى, ەدەتتە, ەلەۋمەتتٸك قيىندىقتاردىڭ بەلگٸسٸ بولىپ تابىلادى. وسى سەبەپتەن تمد-دا 1990 جىلدارى ممم تيپتٸ كەڭسەلەر سونشالىقتى كەڭ تارادى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ پيراميدالار قازاقستان حالقىنا اۋىر قارىزدىق جٷكتەمە جاعدايىندا جۇمىس ٸستەۋدە. 2021 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 545 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ (ياعني حالىقتىڭ 4,2 پايىزىنا جۋىعى) 3 ايدان استام نەسيە بەرەشەگٸ بار ەكەنٸن ايتقان بولاتىن. مۇنداي جاعدايدا «وڭاي اقشا» تابۋعا دەگەن ۇمتىلىس تابيعي دٷنيە ەكەنٸن ەسكەرۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار, ەلدٸڭ ورتاشا تابىسى ەلٸ كٷنگە تٶمەن كٷيٸندە قالىپ وتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, قاراپايىم قازاقستاندىقتار تابىسىنىڭ جارتىسىنان كٶبٸن ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸنٸڭ شاماسىنا (ازىق-تٷلٸك, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر, بايلانىس جەنە كٶلٸك جەنە ت.ب.) جۇمسايدى. سونىمەن قاتار, تابىستىڭ 30 پايىزى دەرلٸك نەسيەلەردٸ ٶتەۋگە كەتەدٸ, ال ٷي شارۋاشىلىعىنىڭ شىعىندارى تەك ٶسۋدە. بۇل پيراميدالاردىڭ جەتٸستٸگٸ تەك «اشكٶزدٸكتٸڭ» نەمەسە «قارجىلىق ساۋاتسىزدىقتىڭ» سالدارى ەمەس ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. بۇل ٶز شەشٸمٸن كٷتٸپ وتىرعان قازاقستاندىق قوعامنىڭ جٷيەلٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەرٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. مۇنداي جاعدايلاردا الاياقتار ەرقاشان ٶزدەرٸ ٷشٸن تۇتىنۋشىلاردى تابا بەرەدٸ.
