Primeminister.kz saitynyń redaktsiiasy elimizdiń 2024 jylǵa arnalǵan damý qorytyndylary týraly jariialanymdar seriiasyn jalǵastyrady. Memleket basshysy «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomikalyq ósim, qoǵamdyq optimizm» atty halyqqa Joldaýynda ónerkásiptik áleýetti tolyq ashý sharalaryn kúsheitýdi tapsyrdy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Qasym-Jomart Toqaev tereń óńdeý tásilin meńgerýge basymdyq berilgen 17 iri jobanyń tizimin atap ótti. Óz shikizatymyz ben qural-jabdyqtarymyzdy barynsha paidalaný, iri kásiporyndarǵa japsarlas óndirister ashý mańyzdy. Jobalar ekonomikany ártaraptandyrý jáne óńdeý ónerkásibiniń básekege qabilettiligin yntalandyrý baǵdarlamasy sheńberinde irikteldi. Olar metallýrgiia, himiia, munai-himiia, avtokólik, týrizm, aýyl sharýashylyǵy jáne tamaq ónerkásibi siiaqty negizgi salalardy qamtidy.
Basym baǵyttardyń biri – oń nátijelerge qol jetkizilip otyrǵan mashina jasaý salasy. Ári qarai ósý úshin qazirgi qarqyndy saqtaý jáne óndiristi oqshaýlaý deńgeiin dáiekti túrde arttyrý mańyzdy. Uzaqmerzimdi perspektivada avtomobil ónerkásibin memlekettik qoldaý tolyqqandy klaster qurýǵa alyp kelýi tiis.
Taǵy bir mańyzdy mindet – munai-gaz himiiasy salasyn odan ári damytý. Qazirgi ýaqytta polipropilen men polietilen óndiretin iri jobalar júzege asyrylyp keledi. Býtadien, karbamid jáne tereftal qyshqylyn óndirýge arnalǵan bolashaǵy zor jańa jobalar ázirlenýde. Atalǵan bastamalardyń barlyǵy aimaqtardyń ósip-órkendeýine jol ashatyn jańa óndiris oryndaryn ashýǵa baǵyttalýy mańyzdy.
Josparlanǵan jobalardy iske asyrý 25 myńnan astam jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Kútiletin ekonomikalyq tiimdilik eksport kóleminiń 6 trln teńgege artýy jáne importqa táýeldiliktiń 1,5 trln teńgege tómendeýin qamtidy. Barlyq joba turaqty ekonomikalyq ósýdiń mańyzdy qadamy bolatyn joǵary ónimdi jáne innovatsiialyq óndiristerdi damytýdy yntalandyrýǵa, sondai-aq eksport pen importty almastyrýǵa baǵyttalǵan.
2024 jyly quny 1,3 trln teńgege jýyq 180 investitsiialyq jobany engizý josparlanǵan, onyń 164-i óńdeý sektoryna tiesili. Biryńǵai indýstriialandyrý kartasy sheńberindegi nysandar sany boiynsha búginde Qaraǵandy, Qyzylorda jáne Jambyl oblystary, investitsiia kólemi boiynsha Atyraý, Qaraǵandy jáne Batys Qazaqstan oblystary kósh bastap tur.
Óńdeý ónerkásibi: negizgi kórsetkishter
Statistikalyq málimetterge sáikes, óńdeý ónerkásibi kólemi jaǵynan 48%-dyq kórsetkishpen 45% deńgeiindegi shikizat sektorynan asyp tústi. Ondaǵy negizgi ósim birden birneshe sektorda baiqalady:
-
Mashina jasaý: 6,9% ósim, buǵan kompiýterlik jabdyqtar, elektr aspaptary, aýyl sharýashylyǵy jáne temirjol tehnikasy óndirisiniń ulǵaiýy yqpal etti.
-
Qara metallýrgiia: ósim 10,8%-dy qurady. Bul ferroqorytpa, bolat, shoiyn jáne jalpaq prokat óndirisi kóbeiýiniń nátijesi.
-
Tústi metallýrgiia: mys, myrysh, qorǵasyn jáne aliýminii óndirisiniń ósýine bailanysty óndiris kólemi 4,8%-ǵa ósti.
-
Himiia ónerkásibi: 8,4% ósim tirkeldi, polipropilen jáne natrii bihromaty óndirisiniń ulǵaiýy aitarlyqtai úles qosty.
Esepti kezeńde óńdeý ónerkásibiniń jiyntyq kórsetkishi 5%-ǵa jýyq oń dinamika kórsetti. Osylaisha, Memleket basshysynyń ekonomikanyń óńdeýshi sektoryn damytý arqyly elimizdiń ónerkásiptik negizin nyǵaitý jónindegi tapsyrmalary dáiekti júzege asyrylyp jatyr. Sonymen qatar onyń odan ári ósýi maqsatynda salany tiisti baǵamen, qajetti shikizatpen qamtamasyz etý týraly sheshim qabyldandy. Bul aliýminii men mys óńdeýdi birneshe ese arttyrýǵa múmkindik berdi. Bul kabel, aliýminii sym jáne basqa da óndiristiń ósýine de áser etti.
Shikizat eksportyn azaitý úshin óńdeý ónerkásibinde iri jobalardy júzege asyrý boiynsha jumystar belsendi júrgizilip keledi. Máselen, temir rýdasy boiynsha Qostanai oblysynda («SSKÓB» AQ) jáne Pavlodar oblysyndaǵy metallýrgiialyq klaster («Mineral Product International» JShS, ferroqorytpa, ystyq brikettelgen temir jáne bolat ónimderi) ystyq brikettelgen temir óndirý josparlanyp otyr. Mys keni boiynsha Abai oblysynda mys balqytý zaýytyn salý ( «KAZ Minerals Smelting» JShS QAZ Minerals Smelting/NFC), sondai-aq Qazaqmys kásiporyndary (Jezqazǵan jáne Balqash mys balqytý zaýyttary) bazasynda Aidarly jáne Kóksai ken oryndarynan shikizatty qaita óńdeý josparlanǵan.
Geologiia salasyn damytý perspektivalary
Qazaqstan perspektivaly aýmaqtardy zerdeleý jáne geologiia salasyna investitsiia tartý boiynsha sheteldik áriptestermen yntymaqtastyqty belsendi túrde keńeitip keledi. Búgingi tańda mineraldy-shikizat bazasy qatty paidaly qazbalardyń 987 ken ornyn qamtidy jáne olardy barlaý dinamikasy oń kúiinde qalyp otyr.
2024 jylǵy geologiialyq barlaý jumystarynyń nátijeleri boiynsha quramynda mineraldy qory men resýrstary bar 17 ken orny memlekettik tirkeýge alyndy:
-
altyn – qory 107,5 tonna, resýrstary 337,04 tonna,
-
kúmis – qory 1904,5 tonna, resýrstary 172087,2 tonna,
-
mys – qory 4916,7 myń tonna, resýrstary 7796,9 myń tonna,
-
myrysh – qory 2549,6 myń tonna, resýrstary 338,9 myń tonna,
-
temir kenderi – qory 128 mln tonna, resýrstary 162 mln tonna,
-
qorǵasyn – qory 1319,5 myń tonna, resýrstary 64,1 myń tonna,
-
volfram – qory 409,9 myń tonna, resýrstary 743 myń tonna,
-
hrom – resýrstary 464,1 myń tonna,
-
molibden – qory 14 t, resýrstary 39 tonna,
-
marganets – qory 794 myń tonna, resýrstary 1137,3 myń tonna.
Sondai aq biyl alǵash ret memlekettik esepke kómirsýtek shikizatynyń 6 ken orny qoiyldy:
- gaz – 1776,5 mln m3.
Memleket basshysynyń 2023 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda aitylǵan tapsyrmasyn iske asyrý sheńberinde 2026 jyldyń sońyna qarai Qazaqstan aýmaǵyn 2,2 mln sharshy shaqyrymǵa deiin geologiialyq-geofizikalyq zertteýmen qamtýǵa qol jetkizýge baǵyttalǵan jumystar júrgizilýde. 3 jyl ishinde qarjylandyrýdyń jalpy somasy 20 mlrd. teńgeden asady.
Sonymen qatar aýdandardy geologiialyq jete zertteý, geologiialyq-mineragendik kartaǵa túsirý jáne tereń geologiialyq kartaǵa túsirý jumystarynyń nátijeler de bar. Atalǵan jumystar nátijelerine sáikes, baǵaly, tústi jáne qara metaldar boiynsha boljamdy resýrstary bar perspektivaly 60 ýchaske anyqtaldy. Bul ýchaskelerdi barlaýǵa arnalǵan litsenziia sheńberinde odan ári zerdeleý úshin jer qoinaýyn paidalanýǵa berý josparlanyp otyr.
Sirek jer metaldary salasyn damytýǵa baǵyttalǵan jer qoinaýyn memlekettik geologiialyq zertteý sheńberinde 12 ýchaskede izdeý jumystary jalǵasýda.
Búgingi kúni qorlary shamamen 800 myń tonnaǵa baǵalanatyn Kúirektikól ýchaskesiniń perspektivalylyǵy týraly derekter bar, al sirek kezdesetin metaldardyń, onyń ishinde tserii men lantanidterdiń 935,4 myń tonna mólsherindegi boljamdy resýrstary bar.
Sonymen qatar salaǵa investitsiia tartý jáne sirek kezdesetin metaldar áleýetin arttyrý maqsatynda osmii men reniidi qospaǵanda, sirek kezdesetin metaldar balanstyq qorlary týraly derekterdi qupiiasyzdandyrý jumystary júrgizilýde.
Sondai-aq Qazaqstanda kómirsýtekterdiń jańa ken oryndaryn ashý úshin aitarlyqtai perspektivalar bar.
Qazirgi ýaqytta geologtar shamamen 76 mlrd tonna boljamdy shartty otyn resýrstary bar 15 shógindi bassein bóledi. Búgingi tańda munai-gaz óndirýdiń barlyq kólemi igerilgen 5 basseinge tiesili. Olardyń ishindegi eń irisi – Kaspii mańy, ol eldiń resýrstyq bazasynyń shamamen 80%-yn quraidy.
Sonymen qatar qosymsha az zerttelgen 5 shógindi basseinniń aitarlyqtai keleshegi bar. Bular Soltústik Torǵai, Aral, Syrdariia, Shý-Sarysý jáne Ertis mańy shógindi basseinderi. Bul basseinderdiń iske asyrylmaǵan kómirsýtek áleýeti áli de aitarlyqtai.
Aǵymdaǵy jyly geologiialyq-geofizikalyq ádister keshenin, onyń ishinde Aral az zerttelgen basseini sheginde Shyǵys jáne Batys ýchaskelerinde 2D seismikalyq barlaýdy qoldana otyryp, óńirlik zertteýler aiaqtalýda, onyń zertteý alańy 56 myń sharshy km.jumys nátijeleri boiynsha "Batys" ýchaskesiniń boljamdy resýrstary 0,8 mlrd tonnaǵa baǵalanady, alynatyn qorlar 0,3 mlrd tonnaǵa baǵalanady. Bolashaqta osy ýchaskelerdi neǵurlym egjei-tegjeili zertteý úshin izdeý jumystaryn qoiý josparlanyp otyr.
Nátijeler geologiialyq barlaý jumystarynyń joǵary deńgeiin jáne Qazaqstannyń mineraldy-shikizat bazasyn damytýǵa eleýli úlesin kórsetedi. Bul salanyń básekege qabilettiligin jáne onyń odan ári ósýge daiyndyǵyn kórsetedi.
Otandyq óndiristi qoldaý
Ekonomika qurylymyn ózgertý aiasyndaǵy negizgi mindetterdiń biri – otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý. Osy maqsatta Úkimet otandyq óndiris taýarlaryn tutynýdy yntalandyrýǵa baǵyttalǵan ekonomikalyq patriotizm qaǵidatyn engizdi.
Memlekettik satyp alý sheńberinde otandyq taýar óndirýshilerden basym tártippen satyp alynatyn otandyq óndiristiń 4 543 taýaryna alyp qoiý belgilendi. Memlekettik satyp alýlardaǵy qazaqstandyq ónimder tizbesiniń keńeiýi otandyq kásiporyndarmen jasalǵan kelisimsharttar sanynyń 1,4 esege artýyna, al olardyń jalpy somasynyń 40%-ǵa ósýine alyp keldi. Sonymen qatar «Samuryq-Qazyna» qorynyń kompaniialar toby, sondai-aq basqa da iri jer qoinaýyn paidalanýshy sýbektiler otandyq óndirýshilermen jasalǵan uzaqmerzimdi sharttar men ofteik-kelisimsharttar somasy 622,3 mlrd teńgeden 765 mlrd teńgege deiin ulǵaidy.
Munai-gaz salasynda barlyq satyp alýdyń negizgi kólemi (65%) úsh iri operatorǵa (Teńizshevroil, Qarashyǵanaq Petroleým Opereiting, NCOC) tiesili. Osyǵan bailanysty, olardyń barlyq satyp alýlarynyń 75%-yn quraityn 16 taýar toby boiynsha elishilik qundylyqty damytýdyń uzaqmerzimdi baǵdarlamalaryn qaita qaraý jumystary júrgizilýde.
Memleket qarajaty esebinen nysandardy salý kezinde otandyq qurylys materialdary men jabdyqtary barynsha qoldanylady.
Memlekettik qoldaý sharalary jańa biryńǵai tizilimge engizilgen tekserilgen otandyq taýar óndirýshilerge ǵana kórsetiledi.
Iskerlik belsendilikti arttyrý jáne biznes júrgizýge qolaily jaǵdai jasaý jumysy sheńberinde Úkimet «taza paraqtan» qaǵidatyn engizdi. Bul shaǵyn jáne orta biznes (ShOB) sýbektilerine qoiylatyn 10 myńnan astam talaptardy joiýǵa múmkindik berdi. Qabyldanǵan keshendi sharalar nátijesinde el ekonomikasyndaǵy shaǵyn jáne orta biznestiń úlesi 37%-ǵa deiin ósti.
Turǵyn úi qurylysy
Turǵyn úi qurylysy – azamattardyń ómir súrý sapasyna áser etetin mańyzdy aspekt. Osyǵan orai elimizde baǵdarlama qabyldandy, onyń sheńberinde 7 jyl ishinde 111 mln m2 turǵyn úidi paidalanýǵa berý josparlanyp otyr. Osylaisha, 1 mln-ǵa jýyq otbasy baspanaly boldy.
Sonymen qatar 2024 jyly damý jospary túzetildi, nátijesinde 15,5 mln m2 turǵyn úidiń ornyna 18 mln m2 baspana tapsyrylady.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha 2024 jyldyń mamyr aiynda «Otbasy Banki» «Naýryz» jańa turǵyn úi baǵdarlamasyn iske qosty. Onyń aiasynda 188,3 mlrd teńgeden astam somaǵa 7217 myń nesie berildi.
Jyl basynan beri tsifrlandyrý jáne qala qurylysy saraptamasyn engizý arqyly naqty zańsyz qurylysty iske asyrý múmkindigi alynyp tastaldy. Bul shara Memleket basshysy birneshe ret belgilegen naqty qurylys máselesin sheshýge múmkindik berdi. Keshendi sharalar saiabaqtar men áleýmettik nysandarǵa arnalǵan aýmaqtarda kóppáterli úiler salý múmkindigin joiady, bul ekologiialyq tepe-teńdikti saqtaýǵa jáne qalalyq infraqurylymdy jaqsartýǵa yqpal etedi.
