Qazirgi tańda terrorizm men ekstremizm taqyryby elimizdegi aqparat alańy men qoǵam nazarynan tys qalǵan siiaqty kórinedi. Biraq bul másele joiyldy deýge áli erte, qaýip-qater áli de bar, biraq qazir ol birshama azaidy degen derek qanshalyqty ras? Ǵalamtor keńistiginde radikaldy ideialardyń taralýy búgingi kúni eleýli qaýipterdiń qataryna jata ma?
Qazaqstandyq saiasattanýshy Islam Kýraevtiń paiymynsha, terrorizm men ekstremizm taqyryby búkil álemde qai kezde de ózekti ekenin túsingen jón. Biz tek kópshiliktiń nazaryn aýdarýǵa baǵyttalǵan, BAQ-tyń paraǵyna ilingen áreketterdi ǵana kórip júrgen bolýymyz ábden múmkin.
– Biraq mundai oqiǵalardyń ózi búkil álem qaýymdastyǵy úshin ózekti bola bastady. Al Siriia men Irakta DAISh-tiń qatysýymen (Qazaqstanda jáne birqatar basqa memleketterde tyiym salynǵan) oryn alǵan oqiǵalar belsendi túrde kóbeigen shaqta, bul negizgi aqparattyq kún tártibinen túspek emes. Álemdik BAQ kóbine dindarlar men lańkesterdiń arasynda teńdik belgisin qozǵap jatady. Alaida, osy ýaqytqa deiin bul taqyryptaǵy negizgi ideologiia adamdardyń basynda qaldy. Lańkestik uiashyqtar nemese qaýip-qater - sol nemese basqa dindi ustanatyn adamdarmen bailanysty degen tendentsiia bar. Qaýipter men syn-qaterlerge mundai prizma arqyly qaraý óte qate bolar edi, – deidi saiasattanýshy.
Quqyq qorǵaý organdary radikaldarmen kúresý turǵysynan alǵanda, azdy-kópti jumys istep jatyr, biraq aqparattyq-túsindirý jumystarynda aitarlyqtai problemalary bar.
– Búkil Ortalyq Aziianyń qaýipsizdigi men tynyshtyǵyn sóz etkende, aýǵan faktoryn eskerý kerek. Eger biz ony súzgiden ótkizetin bolsaq, onda Qazaqstan eń qaýipsiz aimaqtar sanatyna jatady. Óitkeni, biz Aýǵanstanmen bailanys núkteleri bar, qandai da bir terroristik jáne ekstremistik aǵymdardyń yqpalyna kóbirek ushyraǵan memlekettermen shektespeimiz. Men Qyrǵyzstan men Túrkimenstandy, osy jaǵynan alǵanda, eń qaýipti elder dep atar edim. Lańkestermen kúresýge daiyn elder – Ózbekstan men Tájikstan. Qazaqstan, ádette, beitarap sipattaǵy ustanymda qalady, - deidi Islam Kýraev.
Sondai-aq, qazir eń úlken qaýip adamdardy jumysqa tartýmen ainalysatyn úgitshiler ekenin túsiný kerek. Biraq másele onlain-ýaǵyzshylardyń ózinde emes, internet keńistiginde buǵan qarsy jumystyń joqtyǵynda. Ádette, radikaldar dindi ideologiialyq tuǵyrnama retinde paidalanady, bul salada memlekettik saiasat endi ǵana qiyndyqtardy seze bastady.
Memleketke jasalǵan kez kelgen shabýyl qazirdiń ózinde shyǵynǵa alyp barady. Biraq ony áskeri qaqtyǵystar aiasynda qarastyratyn bolsaq, onda, árine, memleket utylmaidy. Ol halyqaralyq jáne ishki qoldaýǵa ie. Taǵy da túsinýimiz kerek dúnie - bizde elde eshqandai ideologiialyq baza joq, Ortalyq Aziianyń basqa elderindegidei bir taqyryptyq baǵytta toptastyrylǵan mamandar da az. Biz áli de qoǵamdyq kelisim turǵysynan eki pikirdemiz. Al terrorizmge qarsy kúresti damytý máselesinde qoǵamdy bailanys núktelerine yntalandyrýdyń mańyzy zor. Bizde ázirge olai emes. Baqytymyzǵa orai, álde ókinishke qarai, Keńes ókimeti burynǵy odaqtas respýblikalardaǵy halyqtyń bytyrańqy bolýyn qamtamasyz etýge tyrysty.
– Árine, 2020 jylǵy kovid terrorizm men ekstremizmge qarsy is-qimyl sharalaryn kún tártibinen ysyryp tastady, – deidi óz kezeginde qyrǵyz saiasattanýshysy, Ortalyq Aziia boiynsha maman jáne «Oi Ordo» saraptamalyq bastamalar ortalyǵynyń direktory Igor Shestakov.
– Bul saladaǵy mamandardyń ironiialyq pikirler aitýy kezdeisoqtyq emes, olardyń aitýynsha, kovid paida bolǵan kezde terrorizm joiyldy. Árine, aimaqtyq qaýipsizdikke tóngen qaýip-qaterler men syn-qaterler kemigen joq. Bul týraly naqty aitý qiyn, biraq BAQ-taǵy ártúrli aqparatqa jáne zertteý toptarynyń boljamdaryna sáikes, Ortalyq Aziia aýmaǵyndaǵy belsendi sodyrlardyń sany 30 myńnan asýy múmkin. Bul derekter shartty túrde alynǵan, óitkeni bizdiń aimaqtaǵy jaǵdaidy turaqsyzdandyrýǵa daiyn adamdardyń naqty sanyn eshkim bilmeidi. Sonymen qatar, toptardyń Aýǵanstanda, Siriiada jáne Irakta bazalary bar, júktelgen mindetterine bailanysty olar únemi qonys aýdaryp otyrady. Taǵy da aita keteiik, bizdiń aimaqtyń kúshtik qurylymdarynyń baǵalaýynsha, Ortalyq Aziianyń 5000-ǵa jýyq týmasy Siriiada DAISh jáne basqa da terroristik uiymdardyń quramynda soǵysyp júrýi múmkin. Onyń ústine, Siriia men Aýǵanstan – lańkester men ekstremisterdi turaqty túrde daiyndalatyn poligondar.
Sarapshylardyń sózine qaraǵanda, lańkesterdiń mindetteri men maqsattary eshqaida ketken joq. Radikaldar Ortalyq Aziiada, eń aldymen bizdiń aimaqtyń barlyq elderindegi zaiyrly basqarý rejimderin joiatyn ózinshe halifat qurýdy qalaidy.
Internet keńistigine keletin bolsaq, DAISh-te tek sodyrlar ǵana emes, sonymen qatar IT-tehnologiiany meńgergen aitarlyqtai ozyq mamandar da bar. Óitkeni, DAISh-tiń qyzmeti atyshýly lańkestik áreketterdi jasaýmen ǵana emes, dálirek aitsaq, álemdik mańyzy bar uiymnyń imidjin qalyptastyrý jumystarymen de belsendi tanyldy. Olar áleýmettik jelilerdi keńinen paidalandy. Al sol Siriiaǵa Ortalyq Aziia elderinen adam jaldaý sol Feisbýk, Twitter jáne Instagramsiiaqty jastar belsendi qoldanatyn platformalar arqyly júzege asyryldy. Sonymen qatar, jumysqa qabyldaý kásibi deńgeide qolǵa alyndy.
– Ókinishke qarai, buǵan qarsy turýǵa memlekettik organdardyń shamasy bola bermeidi. Iá, olardyń mekenjailardy qadaǵalaý qiyn emes, biraq ideologiialyq jumys báribir qarsy áreket etýi kerek. Eń idealdy nusqa: profilaktikalyq jumys sarapshylar qaýymdastyǵyn, BAQ ókilderin paidalana otyryp, ideologiialyq deńgeide júrgizilýi tiis. Biraq ol úshin memlekettiń naqty baǵdarlamasy, tiisti quraldary bolýy shart, – dep túsindirdi Igor Shestakov.
Demek, aldyn alý turǵysynan jaǵdai kóp nárseni sheshpeidi. Kúshtik qurylymdaryn úilestirý máselesine keletin bolsaq, ekijaqty kelisimder, UQShU, ShYU, TMD aiasyndaǵy ózara is-qimyldar bar. Alaida, ázirge, sarapshylar atap ótkendei, másele is júzinde bolyp jatqan úilestirýdiń joqtyǵynda emes, aimaq elderiniń osy syn-qaterlerge tiimdi qarsy turý úshin materialdyq-tehnikalyq quraldarynyń joqtyǵynda. Kóbinese sodyrlar tehnikalyq jaǵynan quqyq qorǵaý organdaryna qaraǵanda áldeqaida jaqsy jaraqtalǵan. Árine, bul jaǵdaidy ózgertý kerek.
– Bizdiń birde-bir memleket terrorizmnen qarsy sharalarmen qorǵalmaǵan. Muny biz búkil álemnen kórip otyrmyz. Shabýyldar memlekettik basqarý jaǵynan aitarlyqtai kúshti memleketterde – Germaniiada, Frantsiiada, AQSh-ta boldy. Taǵy bir aita ketetin jait, Aýǵanstanmen tikelei shekaralas memleketter – Tájikstan, Ózbekstan, Túrkimenstan qaýip-qater men synaqtardyń «aldyńǵy qatarynda» tur. Biraq, meniń oiymsha, jalpy alǵanda, aimaqta mundai qaýipsizdik joq, – deidi sarapshy.
Jalpy, radikaldy dini baǵyttaǵy destrýktivti kúshterge monitoring júrgizilýde. Al jol berýge bolmaityn dúnie – Aýǵanstan men Liviiadaǵy oqiǵalardyń qaitalanýy. Sondyqtan Ortalyq Aziia elderi zaiyrly rejimderdi saqtap qalý úshin bar kúsh-jigerin salýy kerek jáne qazirgi kezdegi qaýip-qaterlerge laiyqty qarsy turýǵa kúsh salǵany abzal.
«Nur-Múbarak» Egipet islam mádenieti ýniversitetiniń professory, Geosaiasi zertteýler institýtynyń direktory Asylbek Izbairovtyń aitýynsha, destrýktivti kúshterge tótep berýdiń birden-bir joly - jastardyń rýhani tárbiesin oilaǵan jón. Bul - óte mańyzdy másele, ony nazardan tys qaldyrýǵa bolmaidy. Áitpese, ulttyq salt-dástúrlerimizden aiyrylyp qalýymyz múmkin.
Rasynda, búgingi tańda geomádeni biregeilik pen rýhani egemendikti qalyptastyrý úshin, aitalyq, qandai da bir saiasi ambitsiialar men talaptardan ada Ortalyq Aziia teologiia mektebiniń dástúrleri men ilimderinsiz is júzinde alǵa basý múmkin emes. Onyń qoǵamdy úilestirý, senimin tereńdetý jáne zaiyrly memleket, qazirgi qoǵam, ulttyq mádenietter men dini sana arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýda tereń áleýeti bar.
– Álemdegi qazirgi geosaiasi oqiǵalar men qaqtyǵystar tabiǵi túrde jańa qundylyq - ideologiialyq baǵdarlardy qalyptastyratyn geomádeni jáne saiasi institýttar qurylymynyń buzylýyna ákeledi. Osyǵan bailanysty bolashaq mádeni-saiasi tártiptiń jańa tujyrymdamalary, paradigmalary men erejeleri jasalady dep kútilýde. Joǵaryda aitqanymdai, qazir kóptegen elder ózderiniń geomádeni biregeiligi men rýhani egemendigine alańdaidy. Osyǵan bailanysty, Ortalyq Aziia teologiia mektebiniń dástúrleri men ilimderi, ásirese, «múddeleri boiynsha» ártúrli segmentterge bólingen Qazaqstannyń dini órisiniń mozaikalyq sipatyn jeńýde mańyzdy ról atqarady, – dedi Asylbek Izbairov.
