Ekonomikalyq ósim — óte mańyzdy faktor, degenmen ol halyqtyń ómir súrý sapasyn tolyq kólemde kórsete almaidy. Dál osy sebepten, azamattardyń ál-aýqatynyń birneshe mańyzdy aspektilerin birden eskeretin jáne ártúrli elderdiń jetistikterin salystyrýǵa múmkindik beretin adam damýy indeksi negizgi halyqaralyq baǵdarlardyń biri sanalady. Qazaqstannyń aǵymdaǵy reitingte qandai pozitsiialardy ielenip otyrǵanyn jáne mundai nátijelerdiń neni bildiretinin Ranking.kz zertteýshileri qarastyryp kórdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Aldymen anyqtamadan bastaiyq. Adam damýynyń indeksi (Human Development Index, HDI) — ártúrli elderdegi keshendi kórsetkishterdi salystyrý úshin BUU Damý baǵdarlamasy (BUUDB) ázirlegen jiyntyq kórsetkish. Ol úsh negizgi baǵytty eskeredi: uzaq ári salaýatty ómir súrý, bilimge qoljetimdilik jáne ekonomikalyq turǵydan laiyqty ómir súrý deńgeii. Bul úshtik adam ómiriniń basty aspektilerin — ál-aýqat pen uzaq ómir súrýden bastap, ózin-ózi damytý múmkindigine deiin qamtýǵa múmkindik beredi.
Indeksti esepteý úshin týǵan kezdegi kútiletin ómir súrý uzaqtyǵy, kútiletin jáne ortasha bilim alý uzaqtyǵy, sondai-aq satyp alý qabiletiniń pariteti boiynsha jan basyna shaqqandaǵy jalpy ulttyq tabys (SQP boiynsha JUT) qoldanylady. Indeks máni 0-den 1-ge deiingi aralyqta qubylady. HDI mánine bailanysty elder tórt topqa bólinedi: adamnyń damý deńgeii óte joǵary (0,800 jáne odan joǵary), joǵary (0,700–0,799), ortasha (0,550–0,699) jáne tómen (0,550-den az) elder. Birden atap óteiik: Qazaqstan adamnyń damý deńgeii óte joǵary elderdiń múmkin bolatyn eń úzdik sanatyna jatady.
BUUDB-nyń 2023 jylǵy málimetterge negizdelgen 2025 jylǵa arnalǵan baiandamasy «Tańdaý máselesi: jasandy intellekt dáýirindegi adamdar men múmkindikter» (A Matter of Choice: People and Possibilities in the Age of AI) dep ataldy. Onyń avtorlary jasandy intellektiniń adam múmkindikterine áserin qarastyryp, tehnologiialyq transformatsiianyń saldary memleketter men qoǵam qabyldaityn sheshimderge bailanysty bolatynyn basa aitady. JI adam múmkindikterin keńeite alady, biraq tehnologiialarǵa qoljetimdilik teń bolmaǵan jaǵdaida, ol elder men áleýmettik toptar arasyndaǵy bar alshaqtyqty odan ári tereńdetýi múmkin.
Sonymen birge, BUUDB jahandyq progrestiń aitarlyqtai báseńdegenin atap ótedi. 2023 jyly ortasha álemdik HDI máni 0,756-ny qurady. Daǵdarysty 2020 jáne 2021 jyldardy esepke almaǵanda, 2024 jyly indekstiń boljamdy ósimi 1990 jyldan bergi eń tómengi deńgeide boldy. Bul rette mańyzdy sátti atap ótken jón: 2023 jyldyń qorytyndylary kórsetkendei, álemdegi progrestiń jalpy báseńdeýine qaramastan, Qazaqstan HDI boiynsha turaqty oń dinamikany saqtap, ortasha álemdik (sondai-aq ortasha óńirlik) kórsetkishten basyp ozýyn jalǵastyrdy.
Qazaqstan TMD men Ortalyq Aziia elderi arasynda senimdi túrde kósh bastap tur
Endi naqty tsifrlarǵa kósheiik. 2023 jylǵy kórsetkishterge negizdelgen 2025 jylǵy baiandama derekteri boiynsha Qazaqstan 193 el men aýmaq arasynda 60-orynda tur. QR Adamnyń damý indeksi (HDI) 0,837-ni qurady, bul joǵaryda atap ótkenimizdei, adam damýynyń óte joǵary deńgeiine sáikes keledi.
TMD* men Ortalyq Aziia elderi arasynda bul — eń úzdik nátije. Kelesi oryndarǵa Resei (0,832 jáne 64-oryn), Belarýs (0,824 jáne 65-oryn), sondai-aq Armeniia (0,811 jáne 69-oryn) jaiǵasty. Tórt memlekettiń barlyǵy da adam damýynyń deńgeii óte joǵary elder tobyna kiredi.
Qazaqstanda kútiletin ómir súrý uzaqtyǵy 74,4 jasqa jetti. Uqsas kórsetkish Belarýste de tirkelgen, al Reseide bul kórsetkish 73,2 jasty qurady.
Qazaqstanda kútiletin bilim alý uzaqtyǵy 14 jyldy, al bilim alýdyń ortasha uzaqtyǵy 12,5 jyldy qurady. Aita ketý kerek: qazaqstandyq bilim berý salasy túrli álemdik reitingterde rasymen de myqty pozitsiialardy kórsetip keledi. Mysaly, jaqynda shyqqan QS Best Student Cities 2027 derekterine sai qos elordamyz — Almaty men Astana óz pozitsiialaryn jaqsartyp, reitingte tiisinshe 78-oryndy (+13) jáne 119-oryndy (+8) ielendi. Bul QR-nyń stýdenttik qalalardyń tartymdylyǵy boiynsha Ortalyq Aziiadaǵy kóshbasshylyǵyn taǵy bir márte dáleldedi. Negizgi artyqshylyqtar retinde myqty ýniversitetter men joǵary bilimniń qoljetimdiligi atap ótildi.
Qazaqstanda SQP boiynsha JUT 30,9 myń AQSh dollaryn qurady. Qarastyrylyp otyrǵan elder arasynda budan joǵary kórsetkish tek Reseide tirkeldi: 39,2 myń AQSh dollary. Belarýste bul kórsetkish 26,7 myń AQSh dollaryn, Armeniiada 20,2 myń AQSh dollaryn qurady.
Adam damýynyń deńgeii joǵary elder tobyna Ázerbaijan (indeksi 0,789), Moldova (0,785), Ýkraina (0,779), Túrkimenstan (0,764), Ózbekstan (0,740) jáne Qyrǵyzstan (0,720) kirdi.
Tájikstan 0,691 indeksimen 128-orynǵa turaqtap, qarastyrylyp otyrǵan elderdiń ishinde adam damýynyń deńgeii ortasha jalǵyz memleket boldy. Kelesi sanattyń 0,700 deńgeiinde belgilengen tómengi shegine deiin elge 0,009 tarmaq jetpei qaldy.
Qazaqstan ortasha álemdik jáne óńirlik deńgeiden asyp tústi
2023 jyly álem boiynsha HDI-diń ortasha máni 0,756-ny, al Eýropa men QR quramyna kiretin Ortalyq Aziia makroóńiri boiynsha 0,818-di qurady. Qazaqstannyń kórsetkishi ortasha álemdik deńgeiden 0,081 tarmaqqa, al makroóńirlik ortasha kórsetkishten 0,019 tarmaqqa joǵary boldy.
1990–2023 jyldar aralyǵynda QR adam damýynyń indeksi 0,148 tarmaqqa nemese 21,5%-ǵa artty. Eýropa men Ortalyq Aziianyń ortasha kórsetkishi 0,144 tarmaqqa, al álemdik kórsetkish 0,148 tarmaqqa ósti. Bul rette Qazaqstan bastapqyda-aq joǵary deńgeidi saqtap, kezeń sońyna qarai ortasha óńirlik kórsetkishke qatysty kóshbasshylyǵyn nyǵaita tústi.
Indekstiń sál tómendeýi pandemiia kezeńinde baiqaldy. «Koronalyq daǵdarys» oryn alǵan 2021 jyly ol 0,816-ǵa deiin tómendedi. Degenmen, 2022 jyldyń ózinde-aq bul kórsetkish 0,831-ge deiin ósip, daǵdarysqa deiingi deńgeiden asyp tústi, al 2023 jyly qarastyrylyp otyrǵan kezeńdegi eń joǵary mánge — 0,837-ge jetti.
Tsifrlyq transformatsiia — ári qarai damýdyń basty faktory
Bir qyzyqty jaitty atap ótken jón. Biz qarastyryp otyrǵan BUUDB baiandamasynyń taqyryby QR memlekettik saiasatynyń negizgi baǵyttarynyń birimen tikelei bailanysty. Eske sala keteiik: prezident Qasym-Jomart Toqaev «Jasandy intellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeili tsifrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýynda úsh jyl ishinde Qazaqstandy tolyqqandy tsifrlyq elge ainaldyrý mindetin qoiǵan bolatyn.
Bul mindetti júzege asyrý úshin institýtsionaldyq jáne zańnamalyq sharalar belgilendi. Olardyń qatarynda arnaiy Jasandy intellekt jáne tsifrlyq damý ministrligin qurý, Tsifrlyq kodeksti daiyndaý, Digital Qazaqstan biryńǵai tujyrymdamasyn qalyptastyrý, sondai-aq bolashaqtyń jańa «aqyldy» megapolisi — Alatau City qalasyn turǵyzý bar. Jasandy intellekt memlekettik basqarý, salyqtyq ákimshilendirý, densaýlyq saqtaý, kólik, qurylys, jer jáne sý resýrstaryn basqarý salalaryna qazirdiń ózinde engizilip jatyr.
Mundai tásil BUUDB-nyń adam damýy týraly baiandamasynyń negizgi tezisine tolyq sáikes keledi: jasandy intellektiniń adam damýyna tigizetin áseri institýttardyń sapasymen, tehnologiialardyń qoljetimdiligimen jáne memlekettiń bul tehnologiialardy adam múmkindikterin keńeitýge baǵyttai alý qabiletimen aiqyndalady. Qazaqstan úshin odan ári tsifrlandyrý, ásirese, tehnologiialyq ózgerister bilim berýdi, densaýlyq saqtaýdy jáne ómir súrý deńgeiin arttyrýmen qatar júrýi tiis ekenin eskersek, HDI boiynsha joǵary pozitsiialardy saqtap qalýdyń jáne jaqsartýdyń basty faktorlarynyń birine ainalýy múmkin.
