ەكونوميكالىق ٶسٸم — ٶتە ماڭىزدى فاكتور, دەگەنمەن ول حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن تولىق كٶلەمدە كٶرسەتە المايدى. دەل وسى سەبەپتەن, ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ بٸرنەشە ماڭىزدى اسپەكتٸلەرٸن بٸردەن ەسكەرەتٸن جەنە ەرتٷرلٸ ەلدەردٸڭ جەتٸستٸكتەرٸن سالىستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ادام دامۋى يندەكسٸ نەگٸزگٸ حالىقارالىق باعدارلاردىڭ بٸرٸ سانالادى. قازاقستاننىڭ اعىمداعى رەيتينگتە قانداي پوزيتسييالاردى يەلەنٸپ وتىرعانىن جەنە مۇنداي نەتيجەلەردٸڭ نەنٸ بٸلدٸرەتٸنٸن Ranking.kz زەرتتەۋشٸلەرٸ قاراستىرىپ كٶردٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
الدىمەن انىقتامادان باستايىق. ادام دامۋىنىڭ يندەكسٸ (Human Development Index, HDI) — ەرتٷرلٸ ەلدەردەگٸ كەشەندٸ كٶرسەتكٸشتەردٸ سالىستىرۋ ٷشٸن بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى (بۇۇدب) ەزٸرلەگەن جيىنتىق كٶرسەتكٸش. ول ٷش نەگٸزگٸ باعىتتى ەسكەرەدٸ: ۇزاق ەرٸ سالاۋاتتى ٶمٸر سٷرۋ, بٸلٸمگە قولجەتٸمدٸلٸك جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان لايىقتى ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ. بۇل ٷشتٸك ادام ٶمٸرٸنٸڭ باستى اسپەكتٸلەرٸن — ەل-اۋقات پەن ۇزاق ٶمٸر سٷرۋدەن باستاپ, ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋ مٷمكٸندٸگٸنە دەيٸن قامتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
يندەكستٸ ەسەپتەۋ ٷشٸن تۋعان كەزدەگٸ كٷتٸلەتٸن ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى, كٷتٸلەتٸن جەنە ورتاشا بٸلٸم الۋ ۇزاقتىعى, سونداي-اق ساتىپ الۋ قابٸلەتٸنٸڭ پاريتەتٸ بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى جالپى ۇلتتىق تابىس (سقپ بويىنشا جۇت) قولدانىلادى. يندەكس مەنٸ 0-دەن 1-گە دەيٸنگٸ ارالىقتا قۇبىلادى. HDI مەنٸنە بايلانىستى ەلدەر تٶرت توپقا بٶلٸنەدٸ: ادامنىڭ دامۋ دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى (0,800 جەنە ودان جوعارى), جوعارى (0,700–0,799), ورتاشا (0,550–0,699) جەنە تٶمەن (0,550-دەن از) ەلدەر. بٸردەن اتاپ ٶتەيٸك: قازاقستان ادامنىڭ دامۋ دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى ەلدەردٸڭ مٷمكٸن بولاتىن ەڭ ٷزدٸك ساناتىنا جاتادى.
بۇۇدب-نىڭ 2023 جىلعى مەلٸمەتتەرگە نەگٸزدەلگەن 2025 جىلعا ارنالعان بايانداماسى «تاڭداۋ مەسەلەسٸ: جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندەگٸ ادامدار مەن مٷمكٸندٸكتەر» (A Matter of Choice: People and Possibilities in the Age of AI) دەپ اتالدى. ونىڭ اۆتورلارى جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ ادام مٷمكٸندٸكتەرٸنە ەسەرٸن قاراستىرىپ, تەحنولوگييالىق ترانسفورماتسييانىڭ سالدارى مەملەكەتتەر مەن قوعام قابىلدايتىن شەشٸمدەرگە بايلانىستى بولاتىنىن باسا ايتادى. جي ادام مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتە الادى, بٸراق تەحنولوگييالارعا قولجەتٸمدٸلٸك تەڭ بولماعان جاعدايدا, ول ەلدەر مەن ەلەۋمەتتٸك توپتار اراسىنداعى بار الشاقتىقتى ودان ەرٸ تەرەڭدەتۋٸ مٷمكٸن.
سونىمەن بٸرگە, بۇۇدب جاھاندىق پروگرەستٸڭ ايتارلىقتاي بەسەڭدەگەنٸن اتاپ ٶتەدٸ. 2023 جىلى ورتاشا ەلەمدٸك HDI مەنٸ 0,756-نى قۇرادى. داعدارىستى 2020 جەنە 2021 جىلداردى ەسەپكە الماعاندا, 2024 جىلى يندەكستٸڭ بولجامدى ٶسٸمٸ 1990 جىلدان بەرگٸ ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيدە بولدى. بۇل رەتتە ماڭىزدى سەتتٸ اتاپ ٶتكەن جٶن: 2023 جىلدىڭ قورىتىندىلارى كٶرسەتكەندەي, ەلەمدەگٸ پروگرەستٸڭ جالپى بەسەڭدەۋٸنە قاراماستان, قازاقستان HDI بويىنشا تۇراقتى وڭ ديناميكانى ساقتاپ, ورتاشا ەلەمدٸك (سونداي-اق ورتاشا ٶڭٸرلٸك) كٶرسەتكٸشتەن باسىپ وزۋىن جالعاستىردى.
قازاقستان تمد مەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىندا سەنٸمدٸ تٷردە كٶش باستاپ تۇر
ەندٸ ناقتى تسيفرلارعا كٶشەيٸك. 2023 جىلعى كٶرسەتكٸشتەرگە نەگٸزدەلگەن 2025 جىلعى بايانداما دەرەكتەرٸ بويىنشا قازاقستان 193 ەل مەن اۋماق اراسىندا 60-ورىندا تۇر. قر ادامنىڭ دامۋ يندەكسٸ (HDI) 0,837-نٸ قۇرادى, بۇل جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي, ادام دامۋىنىڭ ٶتە جوعارى دەڭگەيٸنە سەيكەس كەلەدٸ.
تمد* مەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىندا بۇل — ەڭ ٷزدٸك نەتيجە. كەلەسٸ ورىندارعا رەسەي (0,832 جەنە 64-ورىن), بەلارۋس (0,824 جەنە 65-ورىن), سونداي-اق ارمەنييا (0,811 جەنە 69-ورىن) جايعاستى. تٶرت مەملەكەتتٸڭ بارلىعى دا ادام دامۋىنىڭ دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى ەلدەر توبىنا كٸرەدٸ.
قازاقستاندا كٷتٸلەتٸن ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى 74,4 جاسقا جەتتٸ. ۇقساس كٶرسەتكٸش بەلارۋستە دە تٸركەلگەن, ال رەسەيدە بۇل كٶرسەتكٸش 73,2 جاستى قۇرادى.
قازاقستاندا كٷتٸلەتٸن بٸلٸم الۋ ۇزاقتىعى 14 جىلدى, ال بٸلٸم الۋدىڭ ورتاشا ۇزاقتىعى 12,5 جىلدى قۇرادى. ايتا كەتۋ كەرەك: قازاقستاندىق بٸلٸم بەرۋ سالاسى تٷرلٸ ەلەمدٸك رەيتينگتەردە راسىمەن دە مىقتى پوزيتسييالاردى كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. مىسالى, جاقىندا شىققان QS Best Student Cities 2027 دەرەكتەرٸنە ساي قوس ەلوردامىز — الماتى مەن استانا ٶز پوزيتسييالارىن جاقسارتىپ, رەيتينگتە تيٸسٸنشە 78-ورىندى (+13) جەنە 119-ورىندى (+8) يەلەندٸ. بۇل قر-نىڭ ستۋدەنتتٸك قالالاردىڭ تارتىمدىلىعى بويىنشا ورتالىق ازيياداعى كٶشباسشىلىعىن تاعى بٸر مەرتە دەلەلدەدٸ. نەگٸزگٸ ارتىقشىلىقتار رەتٸندە مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن جوعارى بٸلٸمنٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ اتاپ ٶتٸلدٸ.
قازاقستاندا سقپ بويىنشا جۇت 30,9 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. قاراستىرىلىپ وتىرعان ەلدەر اراسىندا بۇدان جوعارى كٶرسەتكٸش تەك رەسەيدە تٸركەلدٸ: 39,2 مىڭ اقش دوللارى. بەلارۋستە بۇل كٶرسەتكٸش 26,7 مىڭ اقش دوللارىن, ارمەنييادا 20,2 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى.
ادام دامۋىنىڭ دەڭگەيٸ جوعارى ەلدەر توبىنا ەزەربايجان (يندەكسٸ 0,789), مولدوۆا (0,785), ۋكراينا (0,779), تٷركٸمەنستان (0,764), ٶزبەكستان (0,740) جەنە قىرعىزستان (0,720) كٸردٸ.
تەجٸكستان 0,691 يندەكسٸمەن 128-ورىنعا تۇراقتاپ, قاراستىرىلىپ وتىرعان ەلدەردٸڭ ٸشٸندە ادام دامۋىنىڭ دەڭگەيٸ ورتاشا جالعىز مەملەكەت بولدى. كەلەسٸ ساناتتىڭ 0,700 دەڭگەيٸندە بەلگٸلەنگەن تٶمەنگٸ شەگٸنە دەيٸن ەلگە 0,009 تارماق جەتپەي قالدى.
قازاقستان ورتاشا ەلەمدٸك جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدەن اسىپ تٷستٸ
2023 جىلى ەلەم بويىنشا HDI-دٸڭ ورتاشا مەنٸ 0,756-نى, ال ەۋروپا مەن قر قۇرامىنا كٸرەتٸن ورتالىق ازييا ماكروٶڭٸرٸ بويىنشا 0,818-دٸ قۇرادى. قازاقستاننىڭ كٶرسەتكٸشٸ ورتاشا ەلەمدٸك دەڭگەيدەن 0,081 تارماققا, ال ماكروٶڭٸرلٸك ورتاشا كٶرسەتكٸشتەن 0,019 تارماققا جوعارى بولدى.
1990–2023 جىلدار ارالىعىندا قر ادام دامۋىنىڭ يندەكسٸ 0,148 تارماققا نەمەسە 21,5%-عا ارتتى. ەۋروپا مەن ورتالىق ازييانىڭ ورتاشا كٶرسەتكٸشٸ 0,144 تارماققا, ال ەلەمدٸك كٶرسەتكٸش 0,148 تارماققا ٶستٸ. بۇل رەتتە قازاقستان باستاپقىدا-اق جوعارى دەڭگەيدٸ ساقتاپ, كەزەڭ سوڭىنا قاراي ورتاشا ٶڭٸرلٸك كٶرسەتكٸشكە قاتىستى كٶشباسشىلىعىن نىعايتا تٷستٸ.
يندەكستٸڭ سەل تٶمەندەۋٸ پاندەمييا كەزەڭٸندە بايقالدى. «كورونالىق داعدارىس» ورىن العان 2021 جىلى ول 0,816-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ. دەگەنمەن, 2022 جىلدىڭ ٶزٸندە-اق بۇل كٶرسەتكٸش 0,831-گە دەيٸن ٶسٸپ, داعدارىسقا دەيٸنگٸ دەڭگەيدەن اسىپ تٷستٸ, ال 2023 جىلى قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدەگٸ ەڭ جوعارى مەنگە — 0,837-گە جەتتٸ.
تسيفرلىق ترانسفورماتسييا — ەرٸ قاراي دامۋدىڭ باستى فاكتورى
بٸر قىزىقتى جايتتى اتاپ ٶتكەن جٶن. بٸز قاراستىرىپ وتىرعان بۇۇدب بايانداماسىنىڭ تاقىرىبى قر مەملەكەتتٸك ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى. ەسكە سالا كەتەيٸك: پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندەگٸ قازاقستان: ٶزەكتٸ مەسەلەلەر جەنە ونى تٷبەگەيلٸ تسيفرلىق ٶزگەرٸستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىندا ٷش جىل ٸشٸندە قازاقستاندى تولىققاندى تسيفرلىق ەلگە اينالدىرۋ مٸندەتٸن قويعان بولاتىن.
بۇل مٸندەتتٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ينستيتۋتسيونالدىق جەنە زاڭنامالىق شارالار بەلگٸلەندٸ. ولاردىڭ قاتارىندا ارنايى جاساندى ينتەللەكت جەنە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلٸگٸن قۇرۋ, تسيفرلىق كودەكستٸ دايىنداۋ, Digital Qazaqstan بٸرىڭعاي تۇجىرىمداماسىن قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق بولاشاقتىڭ جاڭا «اقىلدى» مەگاپوليسٸ — Alatau City قالاسىن تۇرعىزۋ بار. جاساندى ينتەللەكت مەملەكەتتٸك باسقارۋ, سالىقتىق ەكٸمشٸلەندٸرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, كٶلٸك, قۇرىلىس, جەر جەنە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سالالارىنا قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەنگٸزٸلٸپ جاتىر.
مۇنداي تەسٸل بۇۇدب-نىڭ ادام دامۋى تۋرالى بايانداماسىنىڭ نەگٸزگٸ تەزيسٸنە تولىق سەيكەس كەلەدٸ: جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ ادام دامۋىنا تيگٸزەتٸن ەسەرٸ ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسىمەن, تەحنولوگييالاردىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸمەن جەنە مەملەكەتتٸڭ بۇل تەحنولوگييالاردى ادام مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋگە باعىتتاي الۋ قابٸلەتٸمەن ايقىندالادى. قازاقستان ٷشٸن ودان ەرٸ تسيفرلاندىرۋ, ەسٸرەسە, تەحنولوگييالىق ٶزگەرٸستەر بٸلٸم بەرۋدٸ, دەنساۋلىق ساقتاۋدى جەنە ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن ارتتىرۋمەن قاتار جٷرۋٸ تيٸس ەكەنٸن ەسكەرسەك, HDI بويىنشا جوعارى پوزيتسييالاردى ساقتاپ قالۋدىڭ جەنە جاقسارتۋدىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ بٸرٸنە اينالۋى مٷمكٸن.
