Qazaqstan Qarashyǵanaq jobasy boıynsha halyqaralyq arbıtrajda mańyzdy jeńiske qol jetkizdi. Londondaǵy arbıtraj sheteldik aksıonerlermen daýda Qazaqstan Úkimetiniń ustanymyn qoldap, konsorsıýmdy elge 2–4 mlrd dollar kóleminde ótemaqy tóleýge mindettedi. Sarapshylar bul nátıjeni memleket múddesin júıeli túrde qorǵaǵan Úkimet jumysynyń jáne Prezıdent tapsyrmasyn tıimdi júzege asyrǵan Beket Izbastın bastaǵan PSA komandasynyń eleýli eńbegi ekenin aıtady, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Daýdyń máni nede?
Daý Qarashyǵanaq jobasynda kórsetilgen shyǵyndarǵa baılanysty týyndady. Qazaqstan tarapy sheteldik operatorlar bekitilmegen jáne artyq kórsetilgen shyǵyndardy memleket esebinen ótetýge tyrysqanyn alǵa tartyp, isti halyqaralyq arbıtrajǵa jetkizdi. Nátıjesinde sot Qazaqstannyń ýájin qoldap, konsorsıýmdy ótemaqy tóleýge mindettedi.
Sarapshylar ne deıdi?
Tarıhı sheshimge qatysty jýrnalıs Nurgeldi Ábdiǵanı men saıasattanýshy Qazbek Maıgeldınov óz pikirlerin bildirdi.
Jýrnalıs Nurgeldi Ábdiǵanıdiń pikiri
Jýrnalıs Nurgeldi Ábdiǵanı Qazaqstannyń ekonomıkalyq tiregi munaı ekenin, al munaı dese Qarashyǵanaqtyń qatar atalýy zańdy qubylys ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, Qazaqstan búgingi kúnde munaıdy syrtqa satyp, eldiń negizgi qajettilikterin ótep otyrǵan memleket.
“Qazaqstan dese – munaı, munaı dese – Qarashyǵanaq oıǵa oralatyny ótirik emes. Abyroı bolǵanda Qudaı qazaqqa munaıdy beripti. Áıtpegende qaıtpek ekenbiz... Qazir sol munaıdy shetelge saýdalap kúnimizdi kórip otyrǵan elmiz ǵoı. Ulttyq qordy da sol munaıdyń aqshasymen toltyramyz. Búdjettiń de jyrtyǵyn sol munaıdyń aqshasymen jamaımyz. Kún demeı, tún demeı qara jerden soryp jatqan sol munaıdyń 80%-ǵa jýyǵy eksportqa ketedi eken. Búdjettiń 50%-yn munaı saýdasynan túsken qarajat quraıdy-mys”, — deıdi ol.
Jýrnalıs Qarashyǵanaq jobasyna qatysty exclusive.kz saıtynda jarıalanǵan "Beket Izbastın Qarashyǵanaq aksıonerlerin qalaı áshkereledi" atty saraptamalyq materıalymen tanysyp, soǵan baılanysty óz oıyn bólisýdi jón kórgenin jetkizdi.
“Keńestik dáýir óziniń ekonomkalyq júıesin quryp, qazaq eli olar syzyp-jazyp bergen jolmen júrip turdy. KSRO kelmeske ketken soń, jańa ekonomıkalyq baılanystar ornatý jas Qazaqstanǵa ońaıǵa túspegeni belgili. Biraq biz qıyndyqty munaı-gaz, qazba baılyqtaryn óndirý salasyna ınvestorlar tartý arqyly jeńe bildik. Biraq kelisimshart kezinde táýelsizdigin endi alǵan el shetel kaptıaly aldynda ese jiberip alǵandyǵyn joqqa shyǵara almaımyz. Ásirese, osy salanyń jańa qojaıyndary jerimizge ekolgıalyq zıan keltire bastady”, - dedi ol.
Nurgeldi Ábdiǵanı dál osyndaı kúrdeli jaǵdaıda 1990-jyldary strategıalyq ken oryndaryna qatysty jasalǵan Ónimdi bólý kelisimderiniń (ÓBK) mazmuny kóbine memlekettiń emes, ınvestorlardyń múddesine kóbirek qyzmet etkenin atap ótti.
“Sol sebepti Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyly: “Ónimdi bólý týraly burynǵy kelisimder 30 jyl buryn múldem basqa jaǵdaılarda jasalǵan jáne uzartý kezinde olarǵa ózgerister engizý qajet” dep málimdep, Úkimetke tıisti sharalardy qabyldaýdy tapsyrdy”, - deıdi ol.
Jýrnalıs osy tapsyrmadan keıin jaǵdaı qozǵalyp, nátıjesinde Qarashyǵanaq jobasynyń aksıonerleri arbıtrajdyq daýda jeńilip, Qazaqstan Úkimetine ótemaqy tóleýge mindettelgenin aıtady.
“Sot seriktesterdiń naqty qandaı somany tóleýi tıis ekenin áli anyqtaǵan joq, alaıda táýelsiz zań sarapshylarynyń baǵalaýynsha, ótemaqy mólsheri 2–4 mıllıard AQSH dollary aralyǵynda bolýy múmkin. Bul týraly Bloomberg agenttigi jazdy”, - dep qosty ol.
Nurgeldi Ábdiǵanı bul nátıjeni eń aldymen Qazaqstannyń jeńisi dep sanaıdy.
“Onan soń naǵyz istiń adamy hám patrıot azamat Beket Izbastın bastaǵan “PSA” komandasynyń tynymsyz kúresiniń jeńisi”, - deıdi ol.
Jýrnalıs arbıtraj sheshimi Qazaqstan Úkimetiniń ustanymyn qýattaǵanyn, ıaǵnı kompanıalar Qarashyǵanaq boıynsha ónimdi bólý kelisimi aıasynda ótelýge jatpaıtyn, bekitilmegen artyq shyǵyndardy jáne ózge de shyǵystardy memleketke ótetkisi kelgenin kórsetkenin aıtady.
“Munaı shyndyǵynda qazaqtyń kúre tamyry. Alash balasyna tıimsiz munaı kelisimderine kóz juma qaramaǵan úkimet óz nesibesi ózine tolyq tımeı otyrǵan qazaq baılyǵyn el ıgiligine jaratý úshin nyq qadam jasaı aldy. Bul qadamyn sózben emes, ispen tanytyp, jurtty bir qýantyp tastady desek te bolady”, — dep qorytyndylady ol.
Saıasattanýshy Qazbek Maıgeldınovtyń pikiri
Saıasattanýshy Qazbek Maıgeldınov te Qarashyǵanaq konsorsıýmymen daýda Londondaǵy halyqaralyq arbıtrajdyń Qazaqstan Úkimetiniń jaǵyna sheshim shyǵarǵanyn el múddesin qorǵaýdaǵy tarıhı jeńis dep baǵalady.
“Bul tek zań salasyndaǵy jeńis qana emes, bul otyz jyldan astam ulttyq baılyǵymyzdy tonaǵan sheteldik alpaýyttarǵa qarsy tuǵyrly kúrestiń nátıjesi”, - dedi ol.
Maıgeldınov 2022 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ónimdi bólý týraly burynǵy kelisimderdiń 30 jyl buryn basqa jaǵdaıda jasalǵanyn aıtyp, olardy uzartý kezinde ózgerister engizý qajet ekenin naqty tapsyrma retinde qoıǵanyn eske saldy.
“Bul tapsyrma kezdeısoq berilgen joq – eldiń ulttyq múddesin qorǵaý, sheteldik korporasıalardyń bizdiń baılyǵymyzdan shamadan tys paıda kórýine tosqaýyl qoıý qajet edi”, - deıdi ol.
Saıasattanýshy osy tapsyrmany oryndaý barysynda “PSA” JSHS basshysy Beket Izbastın men onyń komandasy erekshe eńbek sińirgenin aıtady.
“Shell jáne Eni sıaqty jyldyq kirisi 100-200 mlrd dollardy quraıtyn, ıaǵnı Qazaqstannyń búkil memlekettik búdjetinen birneshe ese asatyn alyptarmen halyqaralyq sotta daýlasý bul shynaıy patrıotızm pen kásibı sheberliktiń aıǵaǵy”, - dep qosty ol.
Maıgeldınov halyqaralyq arbıtrajdaǵy is júrgizý óte kúrdeli ári kópsatyly proses ekenin, bul istiń shamamen eki jylǵa sozylyp, jabyq formatta qaralǵanyn alǵa tartty.
“Nelikten? Sebebi munda trıllıondaǵan teńge turdy, eldiń strategıalyq múddesi basty orynda turdy.
Arbıtraj sheshimi boıynsha, Qarashyǵanaq konsorsıýmy ónimdi bólý kelisimi sheńberinde Qazaqstanǵa bekitilmegen, negizsiz shyǵyndardy óteýdi talap etken. Basqasha aıtqanda, sheteldik kompanıalar bıyl shyǵyn dep kórsetken kóptegen qarjyny shyndyǵynda jumsamaǵan nemese artyq baǵalap kórsetken. Al biz olardyń árbir "shyǵynyn" óz munaıymyzben ótedik.
Sot 2-4 mıllıard dollar (shamamen 1-2 trıllıon teńge) ótemaqy tóleýge mindettedi. Bul – bizdiń memlekettik búdjetimizdiń 7-8 paıyzy, búdjet tapshylyǵynyń 70 paıyzǵa jýyǵy”, - deıdi ol.
Saıasattanýshy Qarashyǵanaq konsorsıýmy Qazaqstan Úkimetimen arbıtrajda úshinshi ret utylǵanyn da erekshe atap ótti. Onyń keltirgen deregi boıynsha, 2012 jyly konsorsıým 2002–2007 jyldar aralyǵyndaǵy shyǵyndardy asyra kórsetý faktilerine baılanysty “QazMunaıGazǵa” jobanyń 10% úlesin satýǵa májbúr bolǵan.
“2020 jyly – paıda ónimin bólý ádistemesi týraly daýdyń nátıjesinde 1,3 mlrd dollar ótemaqy tóledi. 2026 jyly – taǵy da 2-4 mlrd dollar tóleýge mindetteldi”, - deıdi ol.
Saıasattanýshy Beket Izbastın men onyń komandasy Prezıdent tapsyrmasyn abyroımen oryndap, otansúıgishtik pen kásibıliktiń joǵary deńgeıin kórsetkenin aıtady.
“Qara altyn atalǵan munaı ekonomıka kúre tamyry. Halyqqa tıimsiz munaı kelisimderi arqyly óz nesibesi ózine tolyq tımeı otyrǵan qazaq baılyǵyn el ıgiligine jaratý – úkimettiń de, árbir azamattyń da paryzy.
Izbastın men onyń komandasy shynaıy otansúıgishtik pen kásibılikti kórsete otyryp, Prezıdent tapsyrmasyn abyroımen oryndady. Bul jeńis tek bir kompanıanyń emes, búkil Qazaqstan halqynyń jeńisi!
Endigi mindet osy nátıjeni bekitý, sheteldik korporasıalardyń bizdiń elimizde ashyq-jasyryn zań buzýyna jol bermeý, ulttyq baılyqty ulttyń ıgiligine paıdalaný. Ulttyq múdde – basty murat”, — dep qorytyndylady ol.
