Qazaqstan Qarashyǵanaq jobasy boiynsha halyqaralyq arbitrajda mańyzdy jeńiske qol jetkizdi. Londondaǵy arbitraj sheteldik aktsionerlermen daýda Qazaqstan Úkimetiniń ustanymyn qoldap, konsortsiýmdy elge 2–4 mlrd dollar kóleminde ótemaqy tóleýge mindettedi. Sarapshylar bul nátijeni memleket múddesin júieli túrde qorǵaǵan Úkimet jumysynyń jáne Prezident tapsyrmasyn tiimdi júzege asyrǵan Beket Izbastin bastaǵan PSA komandasynyń eleýli eńbegi ekenin aitady, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Daýdyń máni nede?
Daý Qarashyǵanaq jobasynda kórsetilgen shyǵyndarǵa bailanysty týyndady. Qazaqstan tarapy sheteldik operatorlar bekitilmegen jáne artyq kórsetilgen shyǵyndardy memleket esebinen ótetýge tyrysqanyn alǵa tartyp, isti halyqaralyq arbitrajǵa jetkizdi. Nátijesinde sot Qazaqstannyń ýájin qoldap, konsortsiýmdy ótemaqy tóleýge mindettedi.
Sarapshylar ne deidi?
Tarihi sheshimge qatysty jýrnalist Nurgeldi Ábdiǵani men saiasattanýshy Qazbek Maigeldinov óz pikirlerin bildirdi.
Jýrnalist Nurgeldi Ábdiǵanidiń pikiri
Jýrnalist Nurgeldi Ábdiǵani Qazaqstannyń ekonomikalyq tiregi munai ekenin, al munai dese Qarashyǵanaqtyń qatar atalýy zańdy qubylys ekenin aitady. Onyń pikirinshe, Qazaqstan búgingi kúnde munaidy syrtqa satyp, eldiń negizgi qajettilikterin ótep otyrǵan memleket.
“Qazaqstan dese – munai, munai dese – Qarashyǵanaq oiǵa oralatyny ótirik emes. Abyroi bolǵanda Qudai qazaqqa munaidy beripti. Áitpegende qaitpek ekenbiz... Qazir sol munaidy shetelge saýdalap kúnimizdi kórip otyrǵan elmiz ǵoi. Ulttyq qordy da sol munaidyń aqshasymen toltyramyz. Biýdjettiń de jyrtyǵyn sol munaidyń aqshasymen jamaimyz. Kún demei, tún demei qara jerden soryp jatqan sol munaidyń 80%-ǵa jýyǵy eksportqa ketedi eken. Biýdjettiń 50%-yn munai saýdasynan túsken qarajat quraidy-mys”, — deidi ol.
Jýrnalist Qarashyǵanaq jobasyna qatysty exclusive.kz saitynda jariialanǵan "Beket Izbastin Qarashyǵanaq aktsionerlerin qalai áshkereledi" atty saraptamalyq materialymen tanysyp, soǵan bailanysty óz oiyn bólisýdi jón kórgenin jetkizdi.
“Keńestik dáýir óziniń ekonomkalyq júiesin quryp, qazaq eli olar syzyp-jazyp bergen jolmen júrip turdy. KSRO kelmeske ketken soń, jańa ekonomikalyq bailanystar ornatý jas Qazaqstanǵa ońaiǵa túspegeni belgili. Biraq biz qiyndyqty munai-gaz, qazba bailyqtaryn óndirý salasyna investorlar tartý arqyly jeńe bildik. Biraq kelisimshart kezinde táýelsizdigin endi alǵan el shetel kaptialy aldynda ese jiberip alǵandyǵyn joqqa shyǵara almaimyz. Ásirese, osy salanyń jańa qojaiyndary jerimizge ekolgiialyq ziian keltire bastady”, - dedi ol.
Nurgeldi Ábdiǵani dál osyndai kúrdeli jaǵdaida 1990-jyldary strategiialyq ken oryndaryna qatysty jasalǵan Ónimdi bólý kelisimderiniń (ÓBK) mazmuny kóbine memlekettiń emes, investorlardyń múddesine kóbirek qyzmet etkenin atap ótti.
“Sol sebepti Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyly: “Ónimdi bólý týraly burynǵy kelisimder 30 jyl buryn múldem basqa jaǵdailarda jasalǵan jáne uzartý kezinde olarǵa ózgerister engizý qajet” dep málimdep, Úkimetke tiisti sharalardy qabyldaýdy tapsyrdy”, - deidi ol.
Jýrnalist osy tapsyrmadan keiin jaǵdai qozǵalyp, nátijesinde Qarashyǵanaq jobasynyń aktsionerleri arbitrajdyq daýda jeńilip, Qazaqstan Úkimetine ótemaqy tóleýge mindettelgenin aitady.
“Sot seriktesterdiń naqty qandai somany tóleýi tiis ekenin áli anyqtaǵan joq, alaida táýelsiz zań sarapshylarynyń baǵalaýynsha, ótemaqy mólsheri 2–4 milliard AQSh dollary aralyǵynda bolýy múmkin. Bul týraly Bloomberg agenttigi jazdy”, - dep qosty ol.
Nurgeldi Ábdiǵani bul nátijeni eń aldymen Qazaqstannyń jeńisi dep sanaidy.
“Onan soń naǵyz istiń adamy hám patriot azamat Beket Izbastin bastaǵan “PSA” komandasynyń tynymsyz kúresiniń jeńisi”, - deidi ol.
Jýrnalist arbitraj sheshimi Qazaqstan Úkimetiniń ustanymyn qýattaǵanyn, iaǵni kompaniialar Qarashyǵanaq boiynsha ónimdi bólý kelisimi aiasynda ótelýge jatpaityn, bekitilmegen artyq shyǵyndardy jáne ózge de shyǵystardy memleketke ótetkisi kelgenin kórsetkenin aitady.
“Munai shyndyǵynda qazaqtyń kúre tamyry. Alash balasyna tiimsiz munai kelisimderine kóz juma qaramaǵan úkimet óz nesibesi ózine tolyq timei otyrǵan qazaq bailyǵyn el igiligine jaratý úshin nyq qadam jasai aldy. Bul qadamyn sózben emes, ispen tanytyp, jurtty bir qýantyp tastady desek te bolady”, — dep qorytyndylady ol.
Saiasattanýshy Qazbek Maigeldinovtyń pikiri
Saiasattanýshy Qazbek Maigeldinov te Qarashyǵanaq konsortsiýmymen daýda Londondaǵy halyqaralyq arbitrajdyń Qazaqstan Úkimetiniń jaǵyna sheshim shyǵarǵanyn el múddesin qorǵaýdaǵy tarihi jeńis dep baǵalady.
“Bul tek zań salasyndaǵy jeńis qana emes, bul otyz jyldan astam ulttyq bailyǵymyzdy tonaǵan sheteldik alpaýyttarǵa qarsy tuǵyrly kúrestiń nátijesi”, - dedi ol.
Maigeldinov 2022 jyly Prezident Qasym-Jomart Toqaev ónimdi bólý týraly burynǵy kelisimderdiń 30 jyl buryn basqa jaǵdaida jasalǵanyn aityp, olardy uzartý kezinde ózgerister engizý qajet ekenin naqty tapsyrma retinde qoiǵanyn eske saldy.
“Bul tapsyrma kezdeisoq berilgen joq – eldiń ulttyq múddesin qorǵaý, sheteldik korporatsiialardyń bizdiń bailyǵymyzdan shamadan tys paida kórýine tosqaýyl qoiý qajet edi”, - deidi ol.
Saiasattanýshy osy tapsyrmany oryndaý barysynda “PSA” JShS basshysy Beket Izbastin men onyń komandasy erekshe eńbek sińirgenin aitady.
“Shell jáne Eni siiaqty jyldyq kirisi 100-200 mlrd dollardy quraityn, iaǵni Qazaqstannyń búkil memlekettik biýdjetinen birneshe ese asatyn alyptarmen halyqaralyq sotta daýlasý bul shynaiy patriotizm pen kásibi sheberliktiń aiǵaǵy”, - dep qosty ol.
Maigeldinov halyqaralyq arbitrajdaǵy is júrgizý óte kúrdeli ári kópsatyly protsess ekenin, bul istiń shamamen eki jylǵa sozylyp, jabyq formatta qaralǵanyn alǵa tartty.
“Nelikten? Sebebi munda trilliondaǵan teńge turdy, eldiń strategiialyq múddesi basty orynda turdy.
Arbitraj sheshimi boiynsha, Qarashyǵanaq konsortsiýmy ónimdi bólý kelisimi sheńberinde Qazaqstanǵa bekitilmegen, negizsiz shyǵyndardy óteýdi talap etken. Basqasha aitqanda, sheteldik kompaniialar biyl shyǵyn dep kórsetken kóptegen qarjyny shyndyǵynda jumsamaǵan nemese artyq baǵalap kórsetken. Al biz olardyń árbir "shyǵynyn" óz munaiymyzben ótedik.
Sot 2-4 milliard dollar (shamamen 1-2 trillion teńge) ótemaqy tóleýge mindettedi. Bul – bizdiń memlekettik biýdjetimizdiń 7-8 paiyzy, biýdjet tapshylyǵynyń 70 paiyzǵa jýyǵy”, - deidi ol.
Saiasattanýshy Qarashyǵanaq konsortsiýmy Qazaqstan Úkimetimen arbitrajda úshinshi ret utylǵanyn da erekshe atap ótti. Onyń keltirgen deregi boiynsha, 2012 jyly konsortsiým 2002–2007 jyldar aralyǵyndaǵy shyǵyndardy asyra kórsetý faktilerine bailanysty “QazMunaiGazǵa” jobanyń 10% úlesin satýǵa májbúr bolǵan.
“2020 jyly – paida ónimin bólý ádistemesi týraly daýdyń nátijesinde 1,3 mlrd dollar ótemaqy tóledi. 2026 jyly – taǵy da 2-4 mlrd dollar tóleýge mindetteldi”, - deidi ol.
Saiasattanýshy Beket Izbastin men onyń komandasy Prezident tapsyrmasyn abyroimen oryndap, otansúigishtik pen kásibiliktiń joǵary deńgeiin kórsetkenin aitady.
“Qara altyn atalǵan munai ekonomika kúre tamyry. Halyqqa tiimsiz munai kelisimderi arqyly óz nesibesi ózine tolyq timei otyrǵan qazaq bailyǵyn el igiligine jaratý – úkimettiń de, árbir azamattyń da paryzy.
Izbastin men onyń komandasy shynaiy otansúigishtik pen kásibilikti kórsete otyryp, Prezident tapsyrmasyn abyroimen oryndady. Bul jeńis tek bir kompaniianyń emes, búkil Qazaqstan halqynyń jeńisi!
Endigi mindet osy nátijeni bekitý, sheteldik korporatsiialardyń bizdiń elimizde ashyq-jasyryn zań buzýyna jol bermeý, ulttyq bailyqty ulttyń igiligine paidalaný. Ulttyq múdde – basty murat”, — dep qorytyndylady ol.
