قازاقستان قاراشىعاناق جوباسى بويىنشا حالىقارالىق اربيتراجدا ماڭىزدى جەڭٸسكە قول جەتكٸزدٸ. لوندونداعى اربيتراج شەتەلدٸك اكتسيونەرلەرمەن داۋدا قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ ۇستانىمىن قولداپ, كونسورتسيۋمدى ەلگە 2–4 ملرد دوللار كٶلەمٸندە ٶتەماقى تٶلەۋگە مٸندەتتەدٸ. ساراپشىلار بۇل نەتيجەنٸ مەملەكەت مٷددەسٸن جٷيەلٸ تٷردە قورعاعان ٷكٸمەت جۇمىسىنىڭ جەنە پرەزيدەنت تاپسىرماسىن تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرعان بەكەت يزباستين باستاعان PSA كومانداسىنىڭ ەلەۋلٸ ەڭبەگٸ ەكەنٸن ايتادى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
داۋدىڭ مەنٸ نەدە?
داۋ قاراشىعاناق جوباسىندا كٶرسەتٸلگەن شىعىندارعا بايلانىستى تۋىندادى. قازاقستان تاراپى شەتەلدٸك وپەراتورلار بەكٸتٸلمەگەن جەنە ارتىق كٶرسەتٸلگەن شىعىنداردى مەملەكەت ەسەبٸنەن ٶتەتۋگە تىرىسقانىن العا تارتىپ, ٸستٸ حالىقارالىق اربيتراجعا جەتكٸزدٸ. نەتيجەسٸندە سوت قازاقستاننىڭ ۋەجٸن قولداپ, كونسورتسيۋمدى ٶتەماقى تٶلەۋگە مٸندەتتەدٸ.
ساراپشىلار نە دەيدٸ?
تاريحي شەشٸمگە قاتىستى جۋرناليست نۇرگەلدٸ ەبدٸعاني مەن ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ.
جۋرناليست نۇرگەلدٸ ەبدٸعانيدٸڭ پٸكٸرٸ
جۋرناليست نۇرگەلدٸ ەبدٸعاني قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تٸرەگٸ مۇناي ەكەنٸن, ال مۇناي دەسە قاراشىعاناقتىڭ قاتار اتالۋى زاڭدى قۇبىلىس ەكەنٸن ايتادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان بٷگٸنگٸ كٷندە مۇنايدى سىرتقا ساتىپ, ەلدٸڭ نەگٸزگٸ قاجەتتٸلٸكتەرٸن ٶتەپ وتىرعان مەملەكەت.
“قازاقستان دەسە – مۇناي, مۇناي دەسە – قاراشىعاناق ويعا ورالاتىنى ٶتٸرٸك ەمەس. ابىروي بولعاندا قۇداي قازاققا مۇنايدى بەرٸپتٸ. ەيتپەگەندە قايتپەك ەكەنبٸز... قازٸر سول مۇنايدى شەتەلگە ساۋدالاپ كٷنٸمٸزدٸ كٶرٸپ وتىرعان ەلمٸز عوي. ۇلتتىق قوردى دا سول مۇنايدىڭ اقشاسىمەن تولتىرامىز. بيۋدجەتتٸڭ دە جىرتىعىن سول مۇنايدىڭ اقشاسىمەن جامايمىز. كٷن دەمەي, تٷن دەمەي قارا جەردەن سورىپ جاتقان سول مۇنايدىڭ 80%-عا جۋىعى ەكسپورتقا كەتەدٸ ەكەن. بيۋدجەتتٸڭ 50%-ىن مۇناي ساۋداسىنان تٷسكەن قاراجات قۇرايدى-مىس”, — دەيدٸ ول.
جۋرناليست قاراشىعاناق جوباسىنا قاتىستى exclusive.kz سايتىندا جارييالانعان "بەكەت يزباستين قاراشىعاناق اكتسيونەرلەرٸن قالاي ەشكەرەلەدٸ" اتتى ساراپتامالىق ماتەريالىمەن تانىسىپ, سوعان بايلانىستى ٶز ويىن بٶلٸسۋدٸ جٶن كٶرگەنٸن جەتكٸزدٸ.
“كەڭەستٸك دەۋٸر ٶزٸنٸڭ ەكونومكالىق جٷيەسٸن قۇرىپ, قازاق ەلٸ ولار سىزىپ-جازىپ بەرگەن جولمەن جٷرٸپ تۇردى. كسرو كەلمەسكە كەتكەن سوڭ, جاڭا ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتۋ جاس قازاقستانعا وڭايعا تٷسپەگەنٸ بەلگٸلٸ. بٸراق بٸز قيىندىقتى مۇناي-گاز, قازبا بايلىقتارىن ٶندٸرۋ سالاسىنا ينۆەستورلار تارتۋ ارقىلى جەڭە بٸلدٸك. بٸراق كەلٸسٸمشارت كەزٸندە تەۋەلسٸزدٸگٸن ەندٸ العان ەل شەتەل كاپتيالى الدىندا ەسە جٸبەرٸپ العاندىعىن جوققا شىعارا المايمىز. ەسٸرەسە, وسى سالانىڭ جاڭا قوجايىندارى جەرٸمٸزگە ەكولگييالىق زييان كەلتٸرە باستادى”, - دەدٸ ول.
نۇرگەلدٸ ەبدٸعاني دەل وسىنداي كٷردەلٸ جاعدايدا 1990-جىلدارى ستراتەگييالىق كەن ورىندارىنا قاتىستى جاسالعان ٶنٸمدٸ بٶلۋ كەلٸسٸمدەرٸنٸڭ (ٶبك) مازمۇنى كٶبٸنە مەملەكەتتٸڭ ەمەس, ينۆەستورلاردىڭ مٷددەسٸنە كٶبٸرەك قىزمەت ەتكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
“سول سەبەپتٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلى: “ٶنٸمدٸ بٶلۋ تۋرالى بۇرىنعى كەلٸسٸمدەر 30 جىل بۇرىن مٷلدەم باسقا جاعدايلاردا جاسالعان جەنە ۇزارتۋ كەزٸندە ولارعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەت” دەپ مەلٸمدەپ, ٷكٸمەتكە تيٸستٸ شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى”, - دەيدٸ ول.
جۋرناليست وسى تاپسىرمادان كەيٸن جاعداي قوزعالىپ, نەتيجەسٸندە قاراشىعاناق جوباسىنىڭ اكتسيونەرلەرٸ اربيتراجدىق داۋدا جەڭٸلٸپ, قازاقستان ٷكٸمەتٸنە ٶتەماقى تٶلەۋگە مٸندەتتەلگەنٸن ايتادى.
“سوت سەرٸكتەستەردٸڭ ناقتى قانداي سومانى تٶلەۋٸ تيٸس ەكەنٸن ەلٸ انىقتاعان جوق, الايدا تەۋەلسٸز زاڭ ساراپشىلارىنىڭ باعالاۋىنشا, ٶتەماقى مٶلشەرٸ 2–4 ميلليارد اقش دوللارى ارالىعىندا بولۋى مٷمكٸن. بۇل تۋرالى Bloomberg اگەنتتٸگٸ جازدى”, - دەپ قوستى ول.
نۇرگەلدٸ ەبدٸعاني بۇل نەتيجەنٸ ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ جەڭٸسٸ دەپ سانايدى.
“ونان سوڭ ناعىز ٸستٸڭ ادامى ھەم پاتريوت ازامات بەكەت يزباستين باستاعان “PSA” كومانداسىنىڭ تىنىمسىز كٷرەسٸنٸڭ جەڭٸسٸ”, - دەيدٸ ول.
جۋرناليست اربيتراج شەشٸمٸ قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ ۇستانىمىن قۋاتتاعانىن, ياعني كومپانييالار قاراشىعاناق بويىنشا ٶنٸمدٸ بٶلۋ كەلٸسٸمٸ اياسىندا ٶتەلۋگە جاتپايتىن, بەكٸتٸلمەگەن ارتىق شىعىنداردى جەنە ٶزگە دە شىعىستاردى مەملەكەتكە ٶتەتكٸسٸ كەلگەنٸن كٶرسەتكەنٸن ايتادى.
“مۇناي شىندىعىندا قازاقتىڭ كٷرە تامىرى. الاش بالاسىنا تيٸمسٸز مۇناي كەلٸسٸمدەرٸنە كٶز جۇما قاراماعان ٷكٸمەت ٶز نەسٸبەسٸ ٶزٸنە تولىق تيمەي وتىرعان قازاق بايلىعىن ەل يگٸلٸگٸنە جاراتۋ ٷشٸن نىق قادام جاساي الدى. بۇل قادامىن سٶزبەن ەمەس, ٸسپەن تانىتىپ, جۇرتتى بٸر قۋانتىپ تاستادى دەسەك تە بولادى”, — دەپ قورىتىندىلادى ول.
ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆتىڭ پٸكٸرٸ
ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ تە قاراشىعاناق كونسورتسيۋمىمەن داۋدا لوندونداعى حالىقارالىق اربيتراجدىڭ قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ جاعىنا شەشٸم شىعارعانىن ەل مٷددەسٸن قورعاۋداعى تاريحي جەڭٸس دەپ باعالادى.
“بۇل تەك زاڭ سالاسىنداعى جەڭٸس قانا ەمەس, بۇل وتىز جىلدان استام ۇلتتىق بايلىعىمىزدى توناعان شەتەلدٸك الپاۋىتتارعا قارسى تۇعىرلى كٷرەستٸڭ نەتيجەسٸ”, - دەدٸ ول.
مايگەلدينوۆ 2022 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶنٸمدٸ بٶلۋ تۋرالى بۇرىنعى كەلٸسٸمدەردٸڭ 30 جىل بۇرىن باسقا جاعدايدا جاسالعانىن ايتىپ, ولاردى ۇزارتۋ كەزٸندە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەت ەكەنٸن ناقتى تاپسىرما رەتٸندە قويعانىن ەسكە سالدى.
“بۇل تاپسىرما كەزدەيسوق بەرٸلگەن جوق – ەلدٸڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن قورعاۋ, شەتەلدٸك كورپوراتسييالاردىڭ بٸزدٸڭ بايلىعىمىزدان شامادان تىس پايدا كٶرۋٸنە توسقاۋىل قويۋ قاجەت ەدٸ”, - دەيدٸ ول.
ساياساتتانۋشى وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىندا “PSA” جشس باسشىسى بەكەت يزباستين مەن ونىڭ كومانداسى ەرەكشە ەڭبەك سٸڭٸرگەنٸن ايتادى.
“Shell جەنە Eni سيياقتى جىلدىق كٸرٸسٸ 100-200 ملرد دوللاردى قۇرايتىن, ياعني قازاقستاننىڭ بٷكٸل مەملەكەتتٸك بيۋدجەتٸنەن بٸرنەشە ەسە اساتىن الىپتارمەن حالىقارالىق سوتتا داۋلاسۋ بۇل شىنايى پاتريوتيزم پەن كەسٸبي شەبەرلٸكتٸڭ ايعاعى”, - دەپ قوستى ول.
مايگەلدينوۆ حالىقارالىق اربيتراجداعى ٸس جٷرگٸزۋ ٶتە كٷردەلٸ ەرٸ كٶپساتىلى پروتسەسس ەكەنٸن, بۇل ٸستٸڭ شامامەن ەكٸ جىلعا سوزىلىپ, جابىق فورماتتا قارالعانىن العا تارتتى.
“نەلٸكتەن? سەبەبٸ مۇندا تريلليونداعان تەڭگە تۇردى, ەلدٸڭ ستراتەگييالىق مٷددەسٸ باستى ورىندا تۇردى.
اربيتراج شەشٸمٸ بويىنشا, قاراشىعاناق كونسورتسيۋمى ٶنٸمدٸ بٶلۋ كەلٸسٸمٸ شەڭبەرٸندە قازاقستانعا بەكٸتٸلمەگەن, نەگٸزسٸز شىعىنداردى ٶتەۋدٸ تالاپ ەتكەن. باسقاشا ايتقاندا, شەتەلدٸك كومپانييالار بيىل شىعىن دەپ كٶرسەتكەن كٶپتەگەن قارجىنى شىندىعىندا جۇمساماعان نەمەسە ارتىق باعالاپ كٶرسەتكەن. ال بٸز ولاردىڭ ەربٸر "شىعىنىن" ٶز مۇنايىمىزبەن ٶتەدٸك.
سوت 2-4 ميلليارد دوللار (شامامەن 1-2 تريلليون تەڭگە) ٶتەماقى تٶلەۋگە مٸندەتتەدٸ. بۇل – بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك بيۋدجەتٸمٸزدٸڭ 7-8 پايىزى, بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعى”, - دەيدٸ ول.
ساياساتتانۋشى قاراشىعاناق كونسورتسيۋمى قازاقستان ٷكٸمەتٸمەن اربيتراجدا ٷشٸنشٸ رەت ۇتىلعانىن دا ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ كەلتٸرگەن دەرەگٸ بويىنشا, 2012 جىلى كونسورتسيۋم 2002–2007 جىلدار ارالىعىنداعى شىعىنداردى اسىرا كٶرسەتۋ فاكتٸلەرٸنە بايلانىستى “قازمۇنايگازعا” جوبانىڭ 10% ٷلەسٸن ساتۋعا مەجبٷر بولعان.
“2020 جىلى – پايدا ٶنٸمٸن بٶلۋ ەدٸستەمەسٸ تۋرالى داۋدىڭ نەتيجەسٸندە 1,3 ملرد دوللار ٶتەماقى تٶلەدٸ. 2026 جىلى – تاعى دا 2-4 ملرد دوللار تٶلەۋگە مٸندەتتەلدٸ”, - دەيدٸ ول.
ساياساتتانۋشى بەكەت يزباستين مەن ونىڭ كومانداسى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ابىرويمەن ورىنداپ, وتانسٷيگٸشتٸك پەن كەسٸبيلٸكتٸڭ جوعارى دەڭگەيٸن كٶرسەتكەنٸن ايتادى.
“قارا التىن اتالعان مۇناي ەكونوميكا كٷرە تامىرى. حالىققا تيٸمسٸز مۇناي كەلٸسٸمدەرٸ ارقىلى ٶز نەسٸبەسٸ ٶزٸنە تولىق تيمەي وتىرعان قازاق بايلىعىن ەل يگٸلٸگٸنە جاراتۋ – ٷكٸمەتتٸڭ دە, ەربٸر ازاماتتىڭ دا پارىزى.
يزباستين مەن ونىڭ كومانداسى شىنايى وتانسٷيگٸشتٸك پەن كەسٸبيلٸكتٸ كٶرسەتە وتىرىپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ابىرويمەن ورىندادى. بۇل جەڭٸس تەك بٸر كومپانييانىڭ ەمەس, بٷكٸل قازاقستان حالقىنىڭ جەڭٸسٸ!
ەندٸگٸ مٸندەت وسى نەتيجەنٸ بەكٸتۋ, شەتەلدٸك كورپوراتسييالاردىڭ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە اشىق-جاسىرىن زاڭ بۇزۋىنا جول بەرمەۋ, ۇلتتىق بايلىقتى ۇلتتىڭ يگٸلٸگٸنە پايدالانۋ. ۇلتتىق مٷددە – باستى مۇرات”, — دەپ قورىتىندىلادى ول.
