قازاقستان قاراشىعاناق جوباسى بويىنشا حالىقارالىق اربيتراجدا ماڭىزدى جەڭىسكە قول جەتكىزدى. لوندونداعى اربيتراج شەتەلدىك اكسيونەرلەرمەن داۋدا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ۇستانىمىن قولداپ، كونسورسيۋمدى ەلگە 2–4 ملرد دوللار كولەمىندە وتەماقى تولەۋگە مىندەتتەدى. ساراپشىلار بۇل ناتيجەنى مەملەكەت مۇددەسىن جۇيەلى تۇردە قورعاعان ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ جانە پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرعان بەكەت يزباستين باستاعان PSA كومانداسىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگى ەكەنىن ايتادى، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.

داۋدىڭ ءمانى نەدە؟

داۋ قاراشىعاناق جوباسىندا كورسەتىلگەن شىعىندارعا بايلانىستى تۋىندادى. قازاقستان تاراپى شەتەلدىك وپەراتورلار بەكىتىلمەگەن جانە ارتىق كورسەتىلگەن شىعىنداردى مەملەكەت ەسەبىنەن وتەتۋگە تىرىسقانىن العا تارتىپ، ءىستى حالىقارالىق اربيتراجعا جەتكىزدى. ناتيجەسىندە سوت قازاقستاننىڭ ءۋاجىن قولداپ، كونسورسيۋمدى وتەماقى تولەۋگە مىندەتتەدى.

ساراپشىلار نە دەيدى؟

تاريحي شەشىمگە قاتىستى جۋرناليست نۇرگەلدى ءابدىعاني مەن ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.

جۋرناليست نۇرگەلدى ءابدىعانيدىڭ پىكىرى

جۋرناليست نۇرگەلدى ءابدىعاني قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تىرەگى مۇناي ەكەنىن، ال مۇناي دەسە قاراشىعاناقتىڭ قاتار اتالۋى زاڭدى قۇبىلىس ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان بۇگىنگى كۇندە مۇنايدى سىرتقا ساتىپ، ەلدىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرىن وتەپ وتىرعان مەملەكەت.

“قازاقستان دەسە – مۇناي، مۇناي دەسە – قاراشىعاناق ويعا ورالاتىنى وتىرىك ەمەس. ابىروي بولعاندا قۇداي قازاققا مۇنايدى بەرىپتى. ايتپەگەندە قايتپەك ەكەنبىز... ءقازىر سول مۇنايدى شەتەلگە ساۋدالاپ كۇنىمىزدى كورىپ وتىرعان ەلمىز عوي. ۇلتتىق قوردى دا سول مۇنايدىڭ اقشاسىمەن تولتىرامىز. بيۋدجەتتىڭ دە جىرتىعىن سول مۇنايدىڭ اقشاسىمەن جامايمىز. كۇن دەمەي، ءتۇن دەمەي قارا جەردەن سورىپ جاتقان سول مۇنايدىڭ 80%-عا جۋىعى ەكسپورتقا كەتەدى ەكەن. بيۋدجەتتىڭ 50%-ىن مۇناي ساۋداسىنان تۇسكەن قاراجات قۇرايدى-مىس”، — دەيدى ول.

جۋرناليست قاراشىعاناق جوباسىنا قاتىستى exclusive.kz سايتىندا جاريالانعان "بەكەت يزباستين قاراشىعاناق اكسيونەرلەرىن قالاي اشكەرەلەدى" اتتى ساراپتامالىق ماتەريالىمەن تانىسىپ، سوعان بايلانىستى ءوز ويىن ءبولىسۋدى ءجون كورگەنىن جەتكىزدى.

“كەڭەستىك ءداۋىر ءوزىنىڭ ەكونومكالىق جۇيەسىن قۇرىپ، قازاق ەلى ولار سىزىپ-جازىپ بەرگەن جولمەن ءجۇرىپ تۇردى. كسرو كەلمەسكە كەتكەن سوڭ، جاڭا ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتۋ جاس قازاقستانعا وڭايعا تۇسپەگەنى بەلگىلى. ءبىراق ءبىز قيىندىقتى مۇناي-گاز، قازبا بايلىقتارىن ءوندىرۋ سالاسىنا ينۆەستورلار تارتۋ ارقىلى جەڭە بىلدىك. ءبىراق كەلىسىمشارت كەزىندە تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان ەل شەتەل كاپتيالى الدىندا ەسە جىبەرىپ العاندىعىن جوققا شىعارا المايمىز. اسىرەسە، وسى سالانىڭ جاڭا قوجايىندارى جەرىمىزگە ەكولگيالىق زيان كەلتىرە باستادى”،  - دەدى ول.

نۇرگەلدى ءابدىعاني ءدال وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا 1990-جىلدارى ستراتەگيالىق كەن ورىندارىنا قاتىستى جاسالعان ءونىمدى ءبولۋ كەلىسىمدەرىنىڭ (وبك) مازمۇنى كوبىنە مەملەكەتتىڭ ەمەس، ينۆەستورلاردىڭ مۇددەسىنە كوبىرەك قىزمەت ەتكەنىن اتاپ ءوتتى.

“سول سەبەپتى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ 2022 جىلى: “ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى بۇرىنعى كەلىسىمدەر 30 جىل بۇرىن مۇلدەم باسقا جاعدايلاردا جاسالعان جانە ۇزارتۋ كەزىندە ولارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت” دەپ مالىمدەپ، ۇكىمەتكە ءتيىستى شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى”، - دەيدى ول.

جۋرناليست وسى تاپسىرمادان كەيىن جاعداي قوزعالىپ، ناتيجەسىندە قاراشىعاناق جوباسىنىڭ اكسيونەرلەرى اربيتراجدىق داۋدا جەڭىلىپ، قازاقستان ۇكىمەتىنە وتەماقى تولەۋگە مىندەتتەلگەنىن ايتادى.

“سوت سەرىكتەستەردىڭ ناقتى قانداي سومانى تولەۋى ءتيىس ەكەنىن ءالى انىقتاعان جوق، الايدا تاۋەلسىز زاڭ ساراپشىلارىنىڭ باعالاۋىنشا، وتەماقى مولشەرى 2–4 ميلليارد اقش دوللارى ارالىعىندا بولۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى Bloomberg اگەنتتىگى جازدى”، - دەپ قوستى ول.

نۇرگەلدى ءابدىعاني بۇل ناتيجەنى ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ جەڭىسى دەپ سانايدى.

“ونان سوڭ ناعىز ءىستىڭ ادامى ءھام پاتريوت ازامات بەكەت يزباستين باستاعان “PSA” كومانداسىنىڭ تىنىمسىز كۇرەسىنىڭ جەڭىسى”، - دەيدى ول.

جۋرناليست اربيتراج شەشىمى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ۇستانىمىن قۋاتتاعانىن، ياعني كومپانيالار قاراشىعاناق بويىنشا ءونىمدى ءبولۋ كەلىسىمى اياسىندا وتەلۋگە جاتپايتىن، بەكىتىلمەگەن ارتىق شىعىنداردى جانە وزگە دە شىعىستاردى مەملەكەتكە وتەتكىسى كەلگەنىن كورسەتكەنىن ايتادى.

“مۇناي شىندىعىندا قازاقتىڭ كۇرە تامىرى. الاش بالاسىنا ءتيىمسىز مۇناي كەلىسىمدەرىنە كوز جۇما قاراماعان ۇكىمەت ءوز نەسىبەسى وزىنە تولىق تيمەي وتىرعان قازاق بايلىعىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن نىق قادام جاساي الدى. بۇل قادامىن سوزبەن ەمەس، ىسپەن تانىتىپ، جۇرتتى ءبىر قۋانتىپ تاستادى دەسەك تە بولادى”، — دەپ قورىتىندىلادى ول.

ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆتىڭ پىكىرى

ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ تە قاراشىعاناق كونسورسيۋمىمەن داۋدا لوندونداعى حالىقارالىق اربيتراجدىڭ قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جاعىنا شەشىم شىعارعانىن ەل مۇددەسىن قورعاۋداعى تاريحي جەڭىس دەپ باعالادى.

“بۇل تەك زاڭ سالاسىنداعى جەڭىس قانا ەمەس، بۇل وتىز جىلدان استام ۇلتتىق بايلىعىمىزدى توناعان شەتەلدىك الپاۋىتتارعا قارسى تۇعىرلى كۇرەستىڭ ناتيجەسى”، - دەدى ول.

مايگەلدينوۆ 2022 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى بۇرىنعى كەلىسىمدەردىڭ 30 جىل بۇرىن باسقا جاعدايدا جاسالعانىن ايتىپ، ولاردى ۇزارتۋ كەزىندە وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن ناقتى تاپسىرما رەتىندە قويعانىن ەسكە سالدى.

“بۇل تاپسىرما كەزدەيسوق بەرىلگەن جوق – ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ، شەتەلدىك كورپوراسيالاردىڭ ءبىزدىڭ بايلىعىمىزدان شامادان تىس پايدا كورۋىنە توسقاۋىل قويۋ قاجەت ەدى”، - دەيدى ول.

ساياساتتانۋشى وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىندا “PSA” ج ش س باسشىسى بەكەت يزباستين مەن ونىڭ كومانداسى ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەنىن ايتادى.

“Shell جانە Eni سياقتى جىلدىق كىرىسى 100-200 ملرد دوللاردى قۇرايتىن، ياعني قازاقستاننىڭ بۇكىل مەملەكەتتىك بيۋدجەتىنەن بىرنەشە ەسە اساتىن الىپتارمەن حالىقارالىق سوتتا داۋلاسۋ بۇل شىنايى پاتريوتيزم پەن كاسىبي شەبەرلىكتىڭ ايعاعى”، - دەپ قوستى ول.

مايگەلدينوۆ حالىقارالىق اربيتراجداعى ءىس جۇرگىزۋ وتە كۇردەلى ءارى كوپساتىلى پروسەسس ەكەنىن، بۇل ءىستىڭ شامامەن ەكى جىلعا سوزىلىپ، جابىق فورماتتا قارالعانىن العا تارتتى.

“نەلىكتەن؟ سەبەبى مۇندا تريلليونداعان تەڭگە تۇردى، ەلدىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسى باستى ورىندا تۇردى.

اربيتراج شەشىمى بويىنشا، قاراشىعاناق كونسورسيۋمى ءونىمدى ءبولۋ كەلىسىمى شەڭبەرىندە قازاقستانعا بەكىتىلمەگەن، نەگىزسىز شىعىنداردى وتەۋدى تالاپ ەتكەن. باسقاشا ايتقاندا، شەتەلدىك كومپانيالار بيىل شىعىن دەپ كورسەتكەن كوپتەگەن قارجىنى شىندىعىندا جۇمساماعان نەمەسە ارتىق باعالاپ كورسەتكەن. ال ءبىز ولاردىڭ ءاربىر "شىعىنىن" ءوز مۇنايىمىزبەن وتەدىك.

سوت 2-4 ميلليارد دوللار (شامامەن 1-2 تريلليون تەڭگە) وتەماقى تولەۋگە مىندەتتەدى. بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتىمىزدىڭ 7-8 پايىزى، بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعى”، - دەيدى ول.

ساياساتتانۋشى قاراشىعاناق كونسورسيۋمى قازاقستان ۇكىمەتىمەن اربيتراجدا ءۇشىنشى رەت ۇتىلعانىن دا ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ كەلتىرگەن دەرەگى بويىنشا، 2012 جىلى كونسورسيۋم 2002–2007 جىلدار ارالىعىنداعى شىعىنداردى اسىرا كورسەتۋ فاكتىلەرىنە بايلانىستى “قازمۇنايگازعا” جوبانىڭ 10% ۇلەسىن ساتۋعا ءماجبۇر بولعان.

“2020 جىلى – پايدا ءونىمىن ءبولۋ ادىستەمەسى تۋرالى داۋدىڭ ناتيجەسىندە 1،3 ملرد دوللار وتەماقى تولەدى. 2026 جىلى – تاعى دا 2-4 ملرد دوللار تولەۋگە مىندەتتەلدى”، - دەيدى ول.

ساياساتتانۋشى بەكەت يزباستين مەن ونىڭ كومانداسى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ابىرويمەن ورىنداپ، وتانسۇيگىشتىك پەن كاسىبيلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتكەنىن ايتادى.

“قارا التىن اتالعان مۇناي ەكونوميكا كۇرە تامىرى. حالىققا ءتيىمسىز مۇناي كەلىسىمدەرى ارقىلى ءوز نەسىبەسى وزىنە تولىق تيمەي وتىرعان قازاق بايلىعىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋ – ۇكىمەتتىڭ دە، ءاربىر ازاماتتىڭ دا پارىزى.

يزباستين مەن ونىڭ كومانداسى شىنايى وتانسۇيگىشتىك پەن كاسىبيلىكتى كورسەتە وتىرىپ، پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ابىرويمەن ورىندادى. بۇل جەڭىس تەك ءبىر كومپانيانىڭ ەمەس، بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ جەڭىسى!

ەندىگى مىندەت وسى ناتيجەنى بەكىتۋ، شەتەلدىك كورپوراسيالاردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اشىق-جاسىرىن زاڭ بۇزۋىنا جول بەرمەۋ، ۇلتتىق بايلىقتى ۇلتتىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋ. ۇلتتىق مۇددە – باستى مۇرات”، — دەپ قورىتىندىلادى ول.