[caption id="attachment_13460" align="alignleft" width="345"]
Búgingi qonaǵymyz – «Elmura» kompaniiasynyń negizin qalaýshy ári jetekshisi Saltanat Ómiráli.
Qazaqtyń baiyrǵy qolóner buiymdaryn búgingi zamannyń suranysyna sai mánerlep, sapaly da qoldanýǵa laiyqty buiymdar ázirlegen, onysyn úlken kásipke ainaldyrǵan «Elmura» kompaniiasynyń jumysy ózgelerdi ózine tańǵaldyrmai turmaidy.
Bas-aiaǵy 8 jyldyń ishinde aty alys-jaqyn shetelderge tanylǵan kompaniia búginderi Túrkiia, Resei, Qytai, Iran sekildi elderge óz ónimderin saýdalap, qazaqtyń ulttyq qolóneri men buryn turmysta kúndelikti qoldanǵan asyl buiymdaryn ózimizdiń sheberler arqyly jasatyp, ony naryqqa shyǵarý arqyly halyq arasynda qyzyǵýshylyqqa ie bolýda.
Eger Siz úiińizge sáni men máni sai buiymdardy jinaǵyńyz kelse, onda osy kompaniia ónimderin izdeýge bolady. Aitalyq, astaý, saptyaiaq, shyny, kebeje, keli-kelsap, shańyraq, qasyq, sandyqtyń taza aǵashtan jasalǵan, syrty neshe túrli oiýmen kómkerilgen, aǵashy san qaitara mánerlengen, ábden keptirip, synbaityn, jarylmaityn deńgeide ii qandyrylyp, baby kelisken, sándik buiym retinde de, qonaq kútý kezinde de, qarapaiym ydys-aiaq túrinde de qoldanýǵa yńǵaily zattardy kórseńiz, osy salany damytýǵa barynsha úles qosyp júrgen ujymnyń biri – «Elmura» kompaniiasy ekenin bilgenińiz jón. Budan bólek, teri men kiizden de san túrli ónim shyǵaryp, elge usynyp keledi.
Biz osy ujym jetekshisimen áńgime barysynda bul kásipti bastap, damytý barysynda kezikken qiynshylyqtar men qyzyqty sátter týraly suraǵan edik.
[caption id="attachment_13461" align="alignright" width="372"]
«Basqalar istegendi biz nege istemeimiz?»
– Kásibińizdi bastaǵanyńyzǵa 8 jyl bolypty. Kásiptiń dál osy túrin tańdaýyńyzǵa ne sebep boldy?
– Osydan 8 jyl buryn Qytaidan atamekenge qonys aýdardym. Táýelsiz eldiń bir turǵyny bop qyzmet etsek, el qatarly kún kórsek degen arman boldy. Almatyǵa kelgen soń, jurt qatarly jumys istemek nietpen bazar araladym. Sonda baiqaǵanym, óz elimizde kásip etýge, jaǵdaiymyzdy túzeýge múmkindik mol eken. Keibir aǵaiyndar munda jumys bastaý, jeke tirlik etý óte qiyn dep, zarzamandy úiip-tókti. Men oǵan senbedim. Eń bastysy, qandai kásipti igerem deseń de, aldyńa kese-kóldeneń turar eshkim joq. Kez kelgen mekemege barsańyz, óz tilińde túsinise alasyń. Biri bolmasa biri qazaq tilin biledi. Jaǵdaiyńdy aitsań, shalqaiyp, kergimeidi. Adamdar arasynda meiirim bar.
Sodan kóp ótpei bazarǵa bardyq. Bazar toly syqaǵan zat. Keide alýshydan satýshy kóp pe dep oilaisyz. Sol bazarda milliondap paida taýyp jatqandardyń basym bóligi ózge ulttar eken. Anaý Qyrǵyzstannan kelip, búkil qazaqtyń bazaryn jaýlap alǵan eti tiri jandardy kórip súiindim ári kúiindim.
Súiingenim – olardyń eńbekshildigi, kirpik ilmei, jumys isteitindigi. Bir elden bir elge kelip saýda istep, otbasyn ǵana emes, eline investitsiia quiyp otyrǵan qyrǵyz azamattarǵa nege súiinbeisiń?!
Kúiingenim – bizdiń azamattardyń bazarda arba iterip, solardyń zattaryn arly-berli tasyp júrgeni boldy. Olar Qyrǵyzstannan, Qytaidan, Túrkiiadan zat satyp alyp, sony saýdalap-aq paida taýyp júr. Bizdiń kóbimiz olar istegendi istei alamyz. Tek táýekel ári umtylys kemshin.
Men sonda: «Basqalar istegendi biz nege istei almaimyz?» degen bailamǵa keldim. Birden qulashty keńge jaiýǵa qarjylyq múmkindigimiz joq edi. Eń bastysy – qandai kásippen ainalysýdy durys tańdaý. Sodan Almatydaǵy barlyq bazardyń aýjaiyn bildim. Kiim-keshek, ishpek-jemek, qurylys materialdary... Ol salada báseke qyzǵan. Baiqasam, ár bazardyń burysh-qýysynda, eleýsiz jerlerde ulttyq qolóner buiymdary, áshekeiler, sapasyz jasalǵan kádesyilar turady. Onyń deni Qyrǵyzstannan, Qytaidan kelgen. Al ózimizdiń sheberler jasaǵan zattar ýdai qymbat ári dizainy da kóńilge qonymsyz. Sonda: «Osy ulttyq buiymdarymyzdy zamanǵa sai etip mánerlep, árlep, naryqqa shyǵaryp kórsek, qalai bolar eken?» degen oi keldi.
– Qaidan... Ol shaqta bul tek ishki armanym edi. Biraq osy saladan jyraq ketkenim joq. Qytaiǵa dombyra apardym. Ol jaqtaǵy qandastardyń arasynda jaqsy suranysqa ie boldy. Qarapaiym jurtshylyq Qazaqstannyń dúniesi dese boldy, qýana-qýana satyp alýǵa tyrysady. Bul jaqtyń dúniesin sapaly dep oilaidy. Men Almatydaǵy dombyra jasaityn sheberlermen jolyǵyp, dombyrany kóbirek satyp alatynymdy, onyń baǵasy da tiimdi bolýyn aittym. Dombyranyń túr-túrin, ásirese jas balalarǵa arnalǵan shaǵyn úlgilerin Qytaiǵa kóptep jiberdim. Ol jaqta suranys arta tústi. Sodan keiin toibastarǵa arnalǵan qazaqy buiymdardy jasasaq degen oi týdy. Almatyda toibastardyń zattaryn satatyn dúkender bar bolǵanymen, kóbi Qytaidyń jyltyraq zattaryn, arzan oiynshyqtaryn satady eken. Men osyǵan qazaq qolóner sheberleriniń buiymdaryn qosýdy qolǵa aldym. Almatydaǵy sheberler men tiginshilerdiń birazyna jolyǵyp kórip em, san túrli syltaý estidim. Olarǵa mynandai zat jasasańyz, baǵasyn pálenshe teńgeden satyp alamyn desem de, biri ary, biri beri tartty. Olardan alatyn azyn-aýlaq zatty bazarǵa salǵannan túser paida joq. Sodan keiin Qyrǵyzstandyq saýdagerlerge kórsetip em, olar qýanyp ketti. Biz jasap berelik dedi. Qansha taýar kerek deseńiz de olar ýaqytynda zatyńyzdy ákeledi. Tipti artyǵymen jasaidy. Kei kezderi tún jarymynda 7-8 mashinamen toibastardyń zattaryn ákelip, kezekke turatyn. Sol jyldary saýdamyz kúset boldy. Qarjymyz da jinalyp, burynǵy armanymdy oryndaýǵa múmkindik týdy.
«Qolóner sheberleriniń aldyna barýdan jalyqpadym»
– Búgingi isińizdi bastar kezde qandai qiynshylyqtarǵa tap boldyńyz?
– Toibastardyń usaq-túiegin satatyn konteinerlerden tórteýi boldy. Saýda jasap úlgermegen kezimiz edi. Keiinnen básekelester kóbeidi ári bul saýda ózime onsha unai qoimady.
Menińshe, adam óziniń istegen isinen lázzat alýy kerek. Ózińniń jan dúnień rahat tappasa, qansha paida tapsań da, únjyrǵańdy birdeńe basyp turǵandai sezinesiń. Biraz tájiribe jinap, bazardyń jaǵdaiyn bildim. Eń bastysy, tarihi otanym – Qazaqstanda qandai jumys bastasań da jetistikke jetýge bolatynyna kózim jetti. Eger tek qana paida tabýdy oilasam, toibastardyń zattaryn satyp, odan ózge de elge ótimdi taýarlardy saýdalap kúnelte berýime bolar edi. Meniń oiymnan osy ótpedi.
Birinshiden, ózim oiǵa túigen qolóner buiymdaryn damytqym keldi. Ekinshiden, osy arqyly óz elimizdiń sapaly ónimderin shyǵaryp, shyn sheberlerge aqsha tabý múmkindigin syilaǵym keldi. Bar-joǵy úsh kún ishinde barlyq toibastar zattaryn ózgelerge ótkizip, ol saýdamen birjolata qoshtastym. Beldi bekem býyp, qolóner salasyna kiristim.
Eń basty qiynshylyq – sheberlerdi tabý ári olarmen kelisimge kelý boldy. Mysaly, aǵashtan túiin túietin sheberdi izdep bardyńyz delik, ol Sizge birden kelisim bermeidi. «Mundai zattardy kim alady deisiń?» dep, úmitsiz sózben eńseńdi basatyndar da, «Mundai dúniemen ainalysyp, aqshańdy bosqa shashpa» dep aqyl aitatyndar da kezikti.
«Para bergenshe, bara ber» degen ǵoi. Aldaryna kelisimin alǵansha san márte bardym. Sheberdiń bári Almatyda bolsa bir sári, ár shalǵaida. Ózge oblystarǵa arnaiy izdep baryp, jata-jabysa sóilesken kisilerim boldy. «Pálen jerde bir ismer kisi bar eken» dese, meken-jaiyn alyp, erinbei izdeýge kóshtim. Ábden tityqtaǵan, «osy isimnen eshteńe ónbes pe eken» dep saryýaiymǵa salynǵan kezim de boldy. Biraq esimdi jiyp, qalaida jetistikke jetýim kerek dep, qaita jigerlendim.
[caption id="attachment_13464" align="alignleft" width="427"]
– Qolóner buiymdaryna qaraǵanda baiqaǵanymyz, san túrli zat bar eken. Munyń árbiriniń jeke-jeke sheberleri bolady. Sonyń báriniń tilin tabýǵa týra kelgen bolyp tur ǵoi...
– Iá, munyń bárin bir nemese bes-alty adam jasai almaidy. Jasaǵysy kelse de, úlgermeidi. Jáne únemi jańa zattarmen tolyqtyryp otyramyz.
Qolóner buiymdary úsh baǵyttan turady: aǵash, teri, kiiz ónimderinen jasalatyn zattar. Bulardyń árbiriniń jasalý tehnikasy, óńdeý, jasaý joldary árqily. Bireý aǵashtan astaý, keli-kelsap, sandyq, kebeje, qasyq jasasa, endi bireý odan dombyra, qobyz jasaýdy qanaǵat tutady.
Sheberlerdiń bir ereksheligi, bir sheberdiń jasaǵan dúniesin ekinshi sheber dál sol sekildi kóshirmesin jasai almaidy. Ásirese, aǵashtan jasalatyn buiymdardy aityńyz, eki sheberge bir nusqany jasa dep tapsyrys bergenińizben, ekeýiniki eki túrli bolyp shyǵa keledi. Burynǵy babalarymyz qolóner buiymdaryn jasaityn sheberler men ustalardy qatty qurmettegen dep estýshi edim. Soǵan endi kózim jetti. Olardy qurmetteitin jónimiz bar eken. Mineki, myna aǵash tegenege qarańyz. Qymyz quiýǵa arnalǵan. Syrtyndaǵy órnegin kórdińiz be, bul eshqandai stanoksyz, aǵash ustasynyń san kúndik jumysy arqyly oiylǵan. Endi osy zattardy 5-10 myń teńgege baǵalaýǵa bola ma? Onda sheberdiń kóz maiy men teri dalaǵa ketpei me?
Qazir tórtinshi baǵytta jumys istep jatyrmyz, iaǵni, aǵash, teri, kiiz ónimderinen jasalatyn buiymdardyń qataryna múiiz, súiekten kádesyi ónimderin jasaýdy qostyq. Myna qobyzdy kórseńiz, túgeldei súiek pen múiizderden jasalǵan. Asyqtardyń tizbeginiń ózi birshama! Bul – qatardaǵy bazarǵa salynǵan kóp zattyń biri emes, óner týyndysy. Baǵasy da soǵan laiyq.
[caption id="attachment_13463" align="alignright" width="268"]
«Airyqsha tolqityn bir sátim bar»
– Qazir Sizdiń tapsyrystaryńyz boiynsha turaqty jumys isteitin sheberler bar shyǵar?
– Ózimniń negizgi mamandyǵym – sýretshi. Jastaiymnan sýret salýǵa áýes boldym. Onyń ústine, qazaqylyǵynyń qaimaǵy buzylmaǵan Kúnes topyraǵynda boijettim. Kúnes qazaqtary ónerge, ulttyq boiaýǵa toly saltqa bai. Qyzdardyń jasaýyn kestelengen túskiiz, shymyldyq, júkjabýlarmen bezendirgenin bala kezden kórip óstik. Áli kúnge apalarymyz ben ápkelerimizdiń qolynan shyqqan buiymdardy kórsem, olardyń sheberlikterine tańdanamyn. Baý toqý, kiiz basý, kiizge órnek salý, quraq quraý, tekemet, syrmaq jasaý... Bir qarasańyz, mihnatty tirlik. Al astaryna úńilseńiz – óner ordasyna tigilgen aq otaý eken ǵoi. Qadirin endi bilip júrmiz.
Birdi aityp, birge kettim-aý. Ózim sýretshi bolǵandyqtan, qolóner buiymdarynyń dizaindik jumysynyń tartymdy bolǵanyna basa mán beremin. Ár shebermen sóilesip, olarǵa zattyń syzba nusqasyn usynamyn. Olar kelisimin berse, ary qarai turaqty jumys isteimiz. Osy kúni bizben jumys isteitin sheberler, ustalar óte kóp. Olar jasaǵan jumysyna sai aqsha alady.
Meniń airyqsha qýanatyn, tolqityn bir sátim bar: ol sheberler jasaǵan dúnieni tezirek ótkizip, olarǵa qarjylaryn ýaqtyly bergen kezim. Sol shaqta menen baqytty adam joqtai sezinemin. Elge ziianym timese eken dep tileitin basym, bir qazaqtyń qolóner sheberi óz aqshasyn, eńbeginiń jemisin alsa, balasha máz bolam. Olarǵa qaryz bolmasam eken, olar óz isiniń igiligin kórse eken dep turamyn.
– Estýimshe, qazir arnaiy tsehtaryńyz jumys isteidi eken. Tseh qosylǵannan beri sheberlerdiń eńbegi azaiǵan joq pa?
– Joq. Ózimizdiń tsehta biz naryqqa shyǵarǵan sansyz zattyń bar-joǵy 40 paiyzy jasalady. Myna turǵan dúnieniń barlyǵyn bir tseh arqyly jasaý múmkin emes. Tseh jonyp, iip, kishireitip, jobasyn keltirgenimen, ary qaraiǵy jumysty taǵy da sol tsehtaǵy sheberler isteidi. Al keibir zattardy tipten tsehta jasaý múmkin emes. Ony arnaiy kásibi sheberler, ustalar, aǵashshylar ǵana jasai alady. Sondai-aq, zattyń sanyn kóbeitý úshin bárin tseh arqyly jasaý kerek degenge qarsymyn. Bizdiń kompaniia sheberlerdiń óz ónimderin satýyna muryndyq bolǵanyna qýanamyn. Bizben jumys istegen kisiler eń bastysy turaqty kiris tabady. Olarmen únemi aqyldasyp-keńesip otyramyn. Kúndelikti eki saǵat ýaqytym sheberlermen pikirlesýge ketedi.
«Sheteldikter qazaqtyń tól buiymdaryna qyzyǵady»
– Sheteldikter qazaqtyń ulttyq qolóner buiymdaryna nege qumar?
– Ótkende ózimizdiń dúkenge kelsem, ishi toly qaridar (klient). Kóbi sheteldikter eken. Irannan kelipti. Sol jaqta halyqaralyq mártebeli kórme ótpekshi kórinedi. Soǵan qazaqtyń kádesyilaryn, tarihi sipaty bar dúnielerdi izdep júr eken. Bizdiń zattarǵa qatty qyzyqqandary baiqalady. Almatydan qazaqtyń ulttyq buiymdaryn izdepti. «TsÝM» saýda ortalyǵyna barǵan eken, ol jerdiń zattary óte qymbat túsipti. Negizi, «TsÝM»-daǵylardyń kóbi bizden alyp, eki-úsh ese baǵasyna satady. Sol jaqtan bizdi estip, arnaiy izdep kelipti. Olar bizden kóp zat alatynyn aityp, tiimdi baǵaǵa berseńizder dedi. Biz eseptei kele, múmkindiginshe arzandatyp, ózimizge de, olarǵa da tiimdi baǵa usyndyq. Birden kelisip, turaqty qarym-qatynas jasaýdy bastap kettik. Sodan beri olarmen birge jumys istep kelemiz.
Almatyǵa shetelden keletin týrister kóp. Olar eline syilyq retinde qazaqtyń qolóner buiymdaryn ala ketedi. Olar mundai zattardy qaidan tabady? Kóbi sapasyz, ásemdigi men áserliligi joq dúnieler bolǵasyn, kóńilderi qalady. Asyly, sheteldikterdiń kóbi sapaly, taza dúniege yntyq. Biz sony túsinbei júrmiz.
Bizden japon, korei elderiniń týristeri, eýropalyqtar zat satyp alǵanda, meniń kókiregimde maqtanysh kerneidi. Olardyń ózderi de Qazaqstanda jasalǵan taýarlardy alǵysy keledi.
Qazir Qytai, Túrkiia, Iran elderimen jaqsy jumys istep jatyrmyz. Buryn mundai zattardy Qytailar jasap, ózimizge satýshy edi. Qazir biz sony kerisinshe istep otyrmyz.
«Halyq sapaly dúniege umtylady»
– Túsingenim, buiymdar taza ári sapaly zattardan jasalatyndyqtan, ári naqty sheberlerdiń qolynan shyǵatyndyqtan, baǵalary da edáýir qymbat sekildi. Bul halyqqa tiimsiz emes pe?
– Bizdiń zattar ártúrli baǵada satylady. Dizaindik jumysy kúrdeli, ýaqytty kóp alatyn, ketetin materialdary da qymbat zattardyń baǵasy da joǵary. Endi biri qarapaiym, oiý-órnegi az, shaǵyndaý bolyp keledi. Olardyń baǵasy sál tómen. Negizinde, biz bazardaǵy halyqtyń ár tobyna laiyqty baǵalarmen jumys isteýge tyrysamyz.
Biraq, báribir Qytaidyń jasandy zattarynan baǵasy qymbatyraq ekeni shyn. Qýanarlyǵy, halyq sapasyz dúnielerden jalyqty. Ne alsa da sapaly ári kórkem, bir-eki kúndik emes, uzaq ýaqyt ustaýǵa bolatyn zattar alýǵa umtylady.
– Aǵashty, kiiz ben terini mánerleý, olardy óńdeý qiynǵa soǵyp jatqan joq pa?
– Ol qiyndyqty aitsam, taýsylmas áńgime. Aǵashty keptirýdiń qanshalyqty qiyn ekenin tek sol ispen ainalysqandar ǵana biledi. Aǵashtan jasalǵan astaý, sandyq, odan ózge kádege jaraityn zattar aǵashtyń baby durys bolmasa, jarylyp ketýi múmkin. Talai aǵashymyzdy keptiremiz dep, iske jaramsyz ettik. Sondai-aq, ár aǵashtyń ózindik qasieti bar. Bir zatty qaraǵashtan, bir zatty aq qaiyńnan, endi birin úieńki, sheten sekildi ózge aǵashtardan jasaýǵa týra keledi. Bulardy keptirýdiń ártúrli joly bar. Biriniki birine uqsamaidy. Kiizdiń de, teriniń de sondai qupiialary jeterlik. Qazir sonyń bárin igerdik.
– «Elmura» degen jýrnal shyǵaryp jatyr ekensizder. Mundaǵy maqsattaryńyz osy qolóner buiymdaryn keńirek nasihattaý ma?
– Osydan biraz jyl buryn jasy jerortaǵa jetken bir kisini keziktirdim. Ózi qalanyń qazaǵy. Qamshyny kórip, onyń ne ekenin tanymady. Oǵan aityp túsindirý óte qiyn boldy. Sosyn qaradai qarnym ashyp, «Biz kimbiz?» degen suraq týyndady. Oilasa kele, «Elmura» jýrnalyn shyǵarýdy qolǵa aldyq. Munda osy zattardy nasihattaýdan buryn, onyń ult ómirindegi mańyzyn, tarihyn, jasalý joldaryn, kádege jaratý barysyn túsindirýdi kózdedik.
Bul buiymdar ulttyq qundylyqtardyń bir bólshegi ekenin elge túsindirgimiz keldi.
– Áserli áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan T. Óskenbai.
Sýretterdi túsirgen S. Qyzaibek.
