Qaltalylardyń qaryzyn kim tóleidi?
Úkimet eldegi bankterdiń ekonomikany tolyqqandy qarjylandyrýdaǵy qabilettiligin qamtamasyz etý úshin bank sektoryn odan ári saýyqtyrý úshin birneshe jyl qatarynan jumys istep keledi. Máselen, bilik bankterge salyq jaǵynan san alýan jeńildikter bere otyryp, álgindei úmitsiz nesielerdiń birazyn syzyp tastaýǵa yńǵai tanytqan bolatyn. Ekonomika ministri Erbolat Dosaevtyń sózine qaraǵanda, zaem retinde berilgen qaitarylýy úmitsiz qarjynyń birshama bóligi «umyt bolady». Bul qandai hám kimderdiń qaryzy? Eń aqyry sonaý jyldary áline qaramai nesie alyp, keiin barmaq tistegen qarapaiym halyq budan uta ma?
Sózdiń shyny kerek, búginde banktik qarajatty bei-bereket ielenip, nesiege belshesinen batqan, sosyn qazir bar tapqan taianǵanyn qaryzdan qutylýǵa sarp etip júrgen qazaqstandyqtar az emes. Bireýi baspanaly bolamyn dep kreditke kirse, ekinshisi turmystyq tehnikanyń túr-túrin qaryzǵa alýdy ádetke ainyldyrǵan. Avtokólik úshin, biznes úshin degenderdi bylai qoiyńyz, toi-tomalaqqa nesie alǵandardyń qatary qanshama? Mine, osyndai tutyný nesieleriniń kólemi 2 trillion 200 milliard teńge bolǵan. Qazaqstanda tutynýshy nesieleriniń berý kórsetkishi 700 milliardqa ósken. Osylaisha, el azamattarynyń bankter aldyndaǵy qaryzy 2 trillion teńgeden asypty. Munyń barlyǵy bankke qaita oralatynyna da senim az. Kúni keshe ǵana ekonomika jáne biýdjettik josparlaý ministri Erbolat Dosaev ekinshi deńgeili bankterdiń esebindegi «jumys istemeitin» zaemdardyń, iaǵni qaitarýdan úmitsiz nesielerdi syzyp tastaýǵa jaǵdai jasaitynyn málimdedi. Árine, Úkimettiń ózi bankten surap otyryp, barlyq qaryzdardy esepten shyǵarta almaidy. Bul úshin bankterge salyq jaǵynan birshama jeńildik berý arqyly biraz shyǵyndardy japtyryp tastaýǵa múmkindik berilgen.
Árine, zaemdar týraly aitqan kezde qarapaiym tutynýshynyń toi-tomalaq úshin alǵan nesielerinen bólek san alýan iri jobalarǵa bólingen qarajatty da umytpaý qajet. Endeshe, dál osyndai «qumǵa sińgen» qaryzdyń qarapaiym halyqqa berilgen nesielerden (2 trln. 200 mlrd. teńge) birneshe esege artyq bolǵany qatty qynjyltady. Osynshama qarjyny syzyp tastap otyrǵanda, áýpirimdep júrip nesiege baspana alǵan, keiinnen joly bolmai banktegi kepilde turǵan jalǵyz baspanasynan aiyrylýǵa deiin barǵan qatardaǵy qarapaiym jurtshylyqtyń máselesi birinshi kezekte qaralmai ma? Jumysynan aiyrylyp, kúnkórisiniń nasharlaýynan nesie tólemegenderdi dalada qaldyryp, milliardtardy túgimen jutqandardyń qaryzyn syzyp tastaý ádiletsiz kórinedi, bizge. Endeshe osynyń ózi bankterdegi úmitsiz sanalatyn qyrýar qaryzdardy syzyp tastaý naýqannyń qarapaiym halyq úshin emes, nesieni milliardtap matap otyrǵan qaltalylar úshin jasalatyndai. Úkimet bankke jaǵdai jasady. Al bank kimdi keshirip, kimdi keshirmeýdi ózi sheshedi.
Anýar Aitýlep
