Ótelbaev ósieti...
***
Men sizge jaqsy matematikterdiń úlesi shetelden kóship kelip jatqan qandastarymyzdyń esebinen tolyǵyp otyrǵanyn aitaiyn. Sebebi olar oryssha bilmegendikten, joǵary jalaqy tólenetin jerge jumysqa tura almaǵandyqtan, ǵylymǵa kelip jatyr. 20-30 jyldan soń kórnekti ǵalymdardyń kópshiligi solardan shyǵýy múmkin. Al jergilikti qazaqtardan, orystildi qazaqtardyń arasynda endigári matematika salasynda ǵalymdar shyǵa qoimaidy-aý.
***
Maǵan birinshi kezekte, qazaqtyń qazaq bolǵany kerek. Meniń ǵalymdyǵym da, professorlyǵym da qazaqtyǵymnan sadaǵa. Aldymen qazaqpyn, musylmanmyn, sodan keiin ǵalymmyn. Halqymnyń, ákemniń, anamnyń ar-namysyn aiaqasty qylsam, adamdyǵymnan ne paida, ne qaiyr?!
***
Ózimniń ana tilim, memlekettik mártebesi bar tilimiz ǵoi. Shákirtterim de dissertatsiialyq jumystaryn qazaq jáne aǵylshyn tilderinde jazady. Sebebi jas ǵalym aǵylshyn tilin bilýi tiis. Qazaq tili oǵan qalaida kerek. Al qazaq tilinde jazdyrý sebebim, bolashaqta qazaqtar óz degenine jetedi. Qazaq tilin memlekettik til deńgeiindegi dárejesine jetkizedi. Sondyqtan qazaq tilinde de jazýdy talap etemin. Al eger men shákirtime oryssha jaza ber desem, qazaq tiliniń bolashaǵyna kúmánmen qarasam, shákirtime qastyq istegen bolamyn.
***
Men 1 mln dollardyń tańǵalarlyq dúnie jasaýǵa jumsalǵanyn qalaimyn. Al otbasyma meniń jalaqym da jetedi.Bala kezimde álemdi aralaýdy armandaýshy edim, endi jas kelgen soń eshqaida shyqqym kelmeidi. Tek Qyrǵyzstanǵa barar em, onda týystarym bar ǵoi.
***
Halyq qashanda tártipti, tazalyqty baǵalaidy. Biraq qai zamanda da paraqorlar men mansapqumarlar bolǵan, bola beredi. Olardyń shekten tys kóbeiýi qaýipti – memlekettik júieniń qulaýyna alyp keledi. Muny Qytai tarihynan da kórýge bolady. Bir dinastiia bilikke keledi, 100-200 jyldan keiin ol bilik júiesi de jemqorlyqtyń saldarynan qulaidy, onyń ornyna bilikke basqa dinastiia keledi. Ol dinastiia da aldyńǵy dinastiianyń kebin kiedi. Sebebi jemqorlyq jailaǵan memleket basqarýǵa kónbeidi. Bizdiń elde adal ǵalymdar bar, olar 200-dei ǵana. Al 3000 adamnyń ǵylym doktory degen ataǵy bar. Al osy 200 ǵalym sol 3 myńmen qalai kúresemiz? Olar bizdi tunshyqtyryp jiberedi ǵoi. Bul jerde tek tabiǵi suryptaýǵa ǵana iek artamyz, sebebi ýaqyt óte kele, naǵyz ǵylymmen ainalysatyndar ǵylymda qalady da, al ǵalymsymaqtar ǵylymnan ketedi, sóitip, olardyń qatary sirei beredi. Sol siiaqty jemqorlar da bir-birin jep, tonap, eń sońynda kúshti jemqorlar toby jeńiske jetedi. Biraq sol toptyń ózi halyqqa arqa súieýge májbúr bolady.
***
Bilesiz be, men osy ǵylymnyń damýynan qatty qorqamyn. Sebebi ǵalymdar atom bombasyn oilap tapty, al ol saiasatkerler qolyna túsken soń ne boldy? Endi olardy toqtatar kúsh joq. Qazirgi ǵylymda ashylyp jatqan túrli jańalyqtarǵa qýanǵannan buryn qorqatyn ádet taptym. Mysaly, biologiia salasynda jantúrshigerlik jańalyqtar ashylýda. Ol jańalyqtar belgili bir zańdylyqtardy saqtasa ǵana paidaly. Al ol zańdylyqty ainalyp ótse, adamzatqa orasan zor qaýip tóndiredi. Mysaly, adamdy ananyń qursaǵynan basqa jerde ósirip shyǵarý. Piǵyly teris jandar jer astynan jabyq zerthana ashyp, adamdy qoldan jasap jatsa ne bolady? Bul quldyqqa alyp keledi ǵoi.
***
Eshkim Qudaidyń bar-joǵyn dáleldei almaidy, biraq bizdi jaratqan bir tylsym kúshtiń, Iemizdiń basqaryp otyratynyn sezemiz, ózim Qudaiǵa senemin, men kúrdeli esepti sheshtim, keiin oilap otyrsam, osy esepti men emes, meni jetelep otyrǵan bir tylsym kúsh sheshken siiaqty.
***
Kóp adam gýmanitarlyq ǵylymnan góri, naqty ǵylymdardy damytý kerek degen pikir aityp júr. Men bul pikirge túbegeili qarsymyn. Sebebi balalarǵa patriottyq tárbie berý úshin tarih ǵylymy, sóz joq, kerek. Tipti tarihqa erekshe kóńil bólý qajet. Al til bolmasa, ulttyń joiylatyny beseneden belgili. Sizbenen sóilesip otyrǵanymyzdyń ózi tilimizdiń arqasy emes pe, tilsiz adam maimyl, al maimylǵa matematikanyń ne keregi bar? Menińshe, gýmanitarlyq ǵylymdardy da, naqty ǵylymdardy da qatar damytý qajet. Tek durys baǵytpen... Gýmanitarlyq ǵylymdardyń da, matematikanyń da bolashaǵy bar bizdiń elde. Al tehnika ǵylymdarynyń bolashaǵy kúńgirtteý siiaqty. Bul salany damytýdyń da qajeti joq. Sebebi bul salada bir jańalyq oilap tapsańyz, ol sol kúni-aq júz jerde tabylyp qoiǵan bolyp shyǵady. Sosyn ol jańalyqqa aqshasy barlar ǵana ielik etedi. Sondyqtan da naqty ǵylymdarda damyp jatqan salany ǵana damytý kerek. Al qalǵandaryn shetelden satyp alyp, paidalanýǵa bolady.
***
Ras, kóp adam balasynyń danyshpan bolǵanyn nemese bolashaqta basshylyq qyzmette otyrǵanyn qalaidy, bul balany baqytsyzdyqqa dýshar etedi. Eń bastysy, balany adal, tártipti bolýǵa úiretý kerek, qalǵanyn aqyldy bala ózi-aq júzege asyrady.
***
Jalpy, meniń printsibim – bir teńge paida bolsa da, Qazaqstanǵa kelgenin qalaimyn. Ondai eńbekpen kelgen aqshanyń bizdiń elge emes, ózge eldiń qajetine jaraýyn kúná dep túsinemin. Sondyqtan eseptiń durystyǵy anyqtalǵan soń aqshany sóz joq alamyn.
