ٶتەلباەۆ ٶسيەتٸ...
***
مەن سٸزگە جاقسى ماتەماتيكتەردٸڭ ٷلەسٸ شەتەلدەن كٶشٸپ كەلٸپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ ەسەبٸنەن تولىعىپ وتىرعانىن ايتايىن. سەبەبٸ ولار ورىسشا بٸلمەگەندٸكتەن, جوعارى جالاقى تٶلەنەتٸن جەرگە جۇمىسقا تۇرا الماعاندىقتان, عىلىمعا كەلٸپ جاتىر. 20-30 جىلدان سوڭ كٶرنەكتٸ عالىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سولاردان شىعۋى مٷمكٸن. ال جەرگٸلٸكتٸ قازاقتاردان, ورىستٸلدٸ قازاقتاردىڭ اراسىندا ەندٸگەرٸ ماتەماتيكا سالاسىندا عالىمدار شىعا قويمايدى-اۋ.
***
ماعان بٸرٸنشٸ كەزەكتە, قازاقتىڭ قازاق بولعانى كەرەك. مەنٸڭ عالىمدىعىم دا, پروفەسسورلىعىم دا قازاقتىعىمنان ساداعا. الدىمەن قازاقپىن, مۇسىلمانمىن, سودان كەيٸن عالىممىن. حالقىمنىڭ, ەكەمنٸڭ, انامنىڭ ار-نامىسىن اياقاستى قىلسام, ادامدىعىمنان نە پايدا, نە قايىر?!
***
ٶزٸمنٸڭ انا تٸلٸم, مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸ بار تٸلٸمٸز عوي. شەكٸرتتەرٸم دە ديسسەرتاتسييالىق جۇمىستارىن قازاق جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸندە جازادى. سەبەبٸ جاس عالىم اعىلشىن تٸلٸن بٸلۋٸ تيٸس. قازاق تٸلٸ وعان قالايدا كەرەك. ال قازاق تٸلٸندە جازدىرۋ سەبەبٸم, بولاشاقتا قازاقتار ٶز دەگەنٸنە جەتەدٸ. قازاق تٸلٸن مەملەكەتتٸك تٸل دەڭگەيٸندەگٸ دەرەجەسٸنە جەتكٸزەدٸ. سوندىقتان قازاق تٸلٸندە دە جازۋدى تالاپ ەتەمٸن. ال ەگەر مەن شەكٸرتٸمە ورىسشا جازا بەر دەسەم, قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعىنا كٷمەنمەن قاراسام, شەكٸرتٸمە قاستىق ٸستەگەن بولامىن.
***
مەن 1 ملن دوللاردىڭ تاڭعالارلىق دٷنيە جاساۋعا جۇمسالعانىن قالايمىن. ال وتباسىما مەنٸڭ جالاقىم دا جەتەدٸ.بالا كەزٸمدە ەلەمدٸ ارالاۋدى ارمانداۋشى ەدٸم, ەندٸ جاس كەلگەن سوڭ ەشقايدا شىققىم كەلمەيدٸ. تەك قىرعىزستانعا بارار ەم, وندا تۋىستارىم بار عوي.
***
حالىق قاشاندا تەرتٸپتٸ, تازالىقتى باعالايدى. بٸراق قاي زاماندا دا پاراقورلار مەن مانساپقۇمارلار بولعان, بولا بەرەدٸ. ولاردىڭ شەكتەن تىس كٶبەيۋٸ قاۋٸپتٸ – مەملەكەتتٸك جٷيەنٸڭ قۇلاۋىنا الىپ كەلەدٸ. مۇنى قىتاي تاريحىنان دا كٶرۋگە بولادى. بٸر ديناستييا بيلٸككە كەلەدٸ, 100-200 جىلدان كەيٸن ول بيلٸك جٷيەسٸ دە جەمقورلىقتىڭ سالدارىنان قۇلايدى, ونىڭ ورنىنا بيلٸككە باسقا ديناستييا كەلەدٸ. ول ديناستييا دا الدىڭعى ديناستييانىڭ كەبٸن كيەدٸ. سەبەبٸ جەمقورلىق جايلاعان مەملەكەت باسقارۋعا كٶنبەيدٸ. بٸزدٸڭ ەلدە ادال عالىمدار بار, ولار 200-دەي عانا. ال 3000 ادامنىڭ عىلىم دوكتورى دەگەن اتاعى بار. ال وسى 200 عالىم سول 3 مىڭمەن قالاي كٷرەسەمٸز? ولار بٸزدٸ تۇنشىقتىرىپ جٸبەرەدٸ عوي. بۇل جەردە تەك تابيعي سۇرىپتاۋعا عانا يەك ارتامىز, سەبەبٸ ۋاقىت ٶتە كەلە, ناعىز عىلىممەن اينالىساتىندار عىلىمدا قالادى دا, ال عالىمسىماقتار عىلىمنان كەتەدٸ, سٶيتٸپ, ولاردىڭ قاتارى سيرەي بەرەدٸ. سول سيياقتى جەمقورلار دا بٸر-بٸرٸن جەپ, توناپ, ەڭ سوڭىندا كٷشتٸ جەمقورلار توبى جەڭٸسكە جەتەدٸ. بٸراق سول توپتىڭ ٶزٸ حالىققا ارقا سٷيەۋگە مەجبٷر بولادى.
***
بٸلەسٸز بە, مەن وسى عىلىمنىڭ دامۋىنان قاتتى قورقامىن. سەبەبٸ عالىمدار اتوم بومباسىن ويلاپ تاپتى, ال ول ساياساتكەرلەر قولىنا تٷسكەن سوڭ نە بولدى? ەندٸ ولاردى توقتاتار كٷش جوق. قازٸرگٸ عىلىمدا اشىلىپ جاتقان تٷرلٸ جاڭالىقتارعا قۋانعاننان بۇرىن قورقاتىن ەدەت تاپتىم. مىسالى, بيولوگييا سالاسىندا جانتٷرشٸگەرلٸك جاڭالىقتار اشىلۋدا. ول جاڭالىقتار بەلگٸلٸ بٸر زاڭدىلىقتاردى ساقتاسا عانا پايدالى. ال ول زاڭدىلىقتى اينالىپ ٶتسە, ادامزاتقا وراسان زور قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. مىسالى, ادامدى انانىڭ قۇرساعىنان باسقا جەردە ٶسٸرٸپ شىعارۋ. پيعىلى تەرٸس جاندار جەر استىنان جابىق زەرتحانا اشىپ, ادامدى قولدان جاساپ جاتسا نە بولادى? بۇل قۇلدىققا الىپ كەلەدٸ عوي.
***
ەشكٸم قۇدايدىڭ بار-جوعىن دەلەلدەي المايدى, بٸراق بٸزدٸ جاراتقان بٸر تىلسىم كٷشتٸڭ, يەمٸزدٸڭ باسقارىپ وتىراتىنىن سەزەمٸز, ٶزٸم قۇدايعا سەنەمٸن, مەن كٷردەلٸ ەسەپتٸ شەشتٸم, كەيٸن ويلاپ وتىرسام, وسى ەسەپتٸ مەن ەمەس, مەنٸ جەتەلەپ وتىرعان بٸر تىلسىم كٷش شەشكەن سيياقتى.
***
كٶپ ادام گۋمانيتارلىق عىلىمنان گٶرٸ, ناقتى عىلىمداردى دامىتۋ كەرەك دەگەن پٸكٸر ايتىپ جٷر. مەن بۇل پٸكٸرگە تٷبەگەيلٸ قارسىمىن. سەبەبٸ بالالارعا پاتريوتتىق تەربيە بەرۋ ٷشٸن تاريح عىلىمى, سٶز جوق, كەرەك. تٸپتٸ تاريحقا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋ قاجەت. ال تٸل بولماسا, ۇلتتىڭ جويىلاتىنى بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. سٸزبەنەن سٶيلەسٸپ وتىرعانىمىزدىڭ ٶزٸ تٸلٸمٸزدٸڭ ارقاسى ەمەس پە, تٸلسٸز ادام مايمىل, ال مايمىلعا ماتەماتيكانىڭ نە كەرەگٸ بار? مەنٸڭشە, گۋمانيتارلىق عىلىمداردى دا, ناقتى عىلىمداردى دا قاتار دامىتۋ قاجەت. تەك دۇرىس باعىتپەن... گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ دا, ماتەماتيكانىڭ دا بولاشاعى بار بٸزدٸڭ ەلدە. ال تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ بولاشاعى كٷڭگٸرتتەۋ سيياقتى. بۇل سالانى دامىتۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق. سەبەبٸ بۇل سالادا بٸر جاڭالىق ويلاپ تاپساڭىز, ول سول كٷنٸ-اق جٷز جەردە تابىلىپ قويعان بولىپ شىعادى. سوسىن ول جاڭالىققا اقشاسى بارلار عانا يەلٸك ەتەدٸ. سوندىقتان دا ناقتى عىلىمداردا دامىپ جاتقان سالانى عانا دامىتۋ كەرەك. ال قالعاندارىن شەتەلدەن ساتىپ الىپ, پايدالانۋعا بولادى.
***
راس, كٶپ ادام بالاسىنىڭ دانىشپان بولعانىن نەمەسە بولاشاقتا باسشىلىق قىزمەتتە وتىرعانىن قالايدى, بۇل بالانى باقىتسىزدىققا دۋشار ەتەدٸ. ەڭ باستىسى, بالانى ادال, تەرتٸپتٸ بولۋعا ٷيرەتۋ كەرەك, قالعانىن اقىلدى بالا ٶزٸ-اق جٷزەگە اسىرادى.
***
جالپى, مەنٸڭ پرينتسيبٸم – بٸر تەڭگە پايدا بولسا دا, قازاقستانعا كەلگەنٸن قالايمىن. ونداي ەڭبەكپەن كەلگەن اقشانىڭ بٸزدٸڭ ەلگە ەمەس, ٶزگە ەلدٸڭ قاجەتٸنە جاراۋىن كٷنە دەپ تٷسٸنەمٸن. سوندىقتان ەسەپتٸڭ دۇرىستىعى انىقتالعان سوڭ اقشانى سٶز جوق الامىن.
