Otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý – memlekettik saiasattyń negizgi baǵyttarynyń biri. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáikes Úkimet ishki óndiristi damytýǵa, jańa ónerkásiptik kásiporyndar qurýǵa, qazaqstandyq qamtý úlesin arttyrýǵa jáne el ishinde ornyqty óndiristik tizbekter qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan sharalar keshenin júzege asyrdy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Búgingi tańda memlekettik qoldaý jeńildetilgen qarjylandyrý men memlekettik satyp alýdan bastap, iri kásiporyndardy otandyq jetkizýshilermen jumys isteýge yntalandyrýǵa, ónerkásip kooperatsiiasyn damytýǵa jáne qazaqstandyq óndirýshilerdiń eksporttyq áleýetin keńeitýge deiingi biznesti damytýdyń barlyq kezeńin qamtidy.
Kepildendirilgen suranys: memlekettik satyp alýlar otandyq biznesti qoldaý quralyna ainalady
Otandyq óndirýshilerdi qoldaýdyń negizgi tetikteriniń biri memlekettik jáne kvazimemlekettik satyp alýlar. Úkimet qabyldaǵan sharalar qazaqstandyq kásiporyndarǵa basymdyq berý, uzaqmerzimdi jáne ofteik-kelisimsharttardy keńeitý, sondai-aq jeńildikti qarjylandyrýǵa qoljetimdilikti kózdeidi. Bul turaqty suranys qalyptastyryp, óndiristik qýattardy jańǵyrtýǵa jáne keńeitýge jaǵdai jasaidy.
Otandyq kásiporyndar óz ónimderin kepildi ótkizýdi «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory arqyly alady. Tek 2025 jyldyń ózinde qazaqstandyq taýar óndirýshilerden satyp alý kólemi eki esege artyp, shamamen 2,2 trln teńgeni qurady. Qor infraqurylym men energetikada 62 basym jobany júzege asyryp, qazaqstandyq taýarlar men kórsetiletin qyzmetterge turaqty suranysty qamtamasyz etýde.
Qazirgi tańda Qordyń satyp alý júiesinde otandyq taýar óndirýshiler men shaǵyn jáne orta biznesti qoldaýdyń 16-dan astam tetigi qoldanylady. Olardyń qatarynda:
otandyq óndirýshilerden mindetti satyp alý,
qamtamasyz etýdiń barlyq túrinen bosatý,
eger jetkizýshi otandyq taýar óndirýshi bolsa, 30%-ǵa deiin aldyn ala tólem jasaý jáne jetkizilgen ónim úshin tólem merzimin qysqartý sharalary bar.
Bul otandyq bizneske ainalym kapitalyn tiimdi saqtaýǵa jáne ulǵaitýǵa múmkindik beredi.
Qabyldanǵan sharalardyń tiimdiligi otandyq óndirýshilermen yntymaqtastyq kóleminiń turaqty ósýimen rastalady. 2024 jyly Qor kompaniialary Ónerkásip jáne qurylys ministrliginiń tizilimine engizilgen 2 070 kásiporynmen jalpy quny 1,1 trln teńge bolatyn 11,1 myńnan astam shart jasasty. 2025 jyly jasalǵan kelisimsharttardyń kólemi eki esege jýyq artyp, 2,17 trln teńgege jetti. Osy kezeńde 2 283 otandyq óndirýshimen 8,9 myńnan astam shart jasaldy.
Oń úrdis biyl da saqtalyp otyr. 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynyń qorytyndysy boiynsha jalpy quny 594 mlrd teńgeni quraityn 3,8 myńnan astam shartqa qol qoiyldy, bul ótken jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 46%-ǵa joǵary boldy. Onyń ishinde jalpy quny 343 mlrd teńgeni quraityn 171 uzaqmerzimdi kelisimshart bar. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 1,7 ese kóp.
Jańa óndiristerdi iske qosýǵa jáne importty almastyrýǵa yntalandyratyn ofteik-kelisimsharttar tetigi de kezeń-kezeńimen damyp keledi. 2024 jyly jalpy quny 190 mlrd teńge bolatyn 367 ofteik-kelisimshart, 2025 jyly quny 257,5 mlrd teńgeni quraityn 363 ofteik-kelisimshart jasaldy. Bul qundyq kórsetkish boiynsha 35%-ǵa artyq. 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda jalpy somasy shamamen 47 mlrd teńgege taǵy osyndai 115 kelisimshart jasaldy. Osy kezeńde jalpy quny 53 mlrd teńgeni quraityn importty almastyrý boiynsha 9 joba maquldandy. Jalpy quny 74 mlrd teńgeni quraityn taǵy 13 joba qaralý satysynda.
Jalpy alǵanda, keiingi jeti jylda «Samuryq-Qazyna» tobynyń qoldaý tetikteri aiasynda jalpy quny 610 mlrd teńgeni quraityn jańa óndiristerdi iske qosý jónindegi 108 joba maquldandy. Olardy júzege asyrý 3 myńnan astam jańa jumys ornyn ashýǵa yqpal etti.
Qazaqstandyq taýar óndirýshilerdiń tizilimi satyp alý rásimderiniń ashyqtyǵy men olarǵa teń qoljetimdilikti qamtamasyz etedi
Memlekettik satyp alý naryǵynyń ashyqtyǵy men qoljetimdiligi ulttyq kásipkerlikti damytýdyń negizgi sharttarynyń biri bolyp qala beredi.
Qarjy ministrliginiń derekterine sáikes, otandyq taýar óndirýshilerdiń memlekettik satyp alýǵa qatysý kólemi jyl saiyn artyp keledi. Máselen, 2024 jyly qazaqstandyq óndirýshilermen jalpy quny 370 mlrd teńgeden asatyn 145 myńnan astam shart rásimdelse, 2025 jyly bul kórsetkish 16,5%-ǵa artyp, 169 myń shartqa jetti. Al olardyń jalpy quny 23,3%-ǵa ósip, 456 mlrd teńgeni qurady. 2026 jylǵy 31 shildedegi jaǵdai boiynsha jalpy quny 97 mlrd teńge bolatyn 68 myń shart jasaldy.
Osy saladaǵy tsifrlandyrýdyń mańyzdy tetikteriniń biri – 2025 jylǵy qarashadan bastap shtattyq rejimde jumys istep turǵan «Qazaqstandyq taýar óndirýshiler tizilimi» aqparattyq júiesi. Búginde júiege biznesten 41 myńnan astam ótinim túsip, óńdeldi. Verifikatsiia nátijesinde Tizilimge 10 myńnan astam otandyq taýar óndirýshi engizildi.
Tizilim negizgi memlekettik aqparattyq júielermen jáne iri satyp alý alańdarymen biriktirilgen. Memlekettik satyp alý portaly arqyly 52 myńnan astam satyp alý, al «Samuryq-Qazyna» AQ aqparattyq júiesi arqyly 6,7 myńnan astam satyp alý júrgizildi.
2026 jyldyń sońyna deiin aqparattyq júieni Biryńǵai jeke kabinetpen integratsiialai otyryp, ony ónerkásiptik paidalanýǵa engizýdi aiaqtaý josparlanyp otyr.
Biznesti qoldaý: memleket kásiporyndardyń kapitalǵa qol jetimdiligin keńeitti
Kásipkerlerdi jobalardy júzege asyrýdyń barlyq kezeńderinde qoldaýdyń keń aýqymdy quraldaryn «Báiterek» ulttyq basqarýshy holdinginiń damý institýttary usynady. Bul jańa óndiristerdi iske qosýǵa, jumys istep turǵan qýattardy jańǵyrtýǵa, biznesti keńeitýge jáne eksport kólemin arttyrýǵa jaǵdai jasap, otandyq kásipkerliktiń damýy men ekonomikanyń turaqty ósýine yqpal etedi.
Atap aitqanda, «Damý» qorynyń jelisi boiynsha 2024 jyldan bastap 2026 jylǵy tamyzǵa deiin óńdeý ónerkásibindegi 10,3 myń jobaǵa jalpy somasy 2,2 trln teńge kóleminde kredittik qoldaý kórsetildi. Onyń ishinde 4674 joba sýbsidiialaý, 3633 joba kepildik berý, 1998 joba jeńildetilgen qarjylandyrý quraldaryn paidalandy.
Sondai-aq 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha «Damý» qory shaǵyn jáne orta biznestiń 13 myń jobasyna 2,2 trln teńge kóleminde qoldaý kórsetti. Biznestiń qarjy resýrstaryna qoljetimdiligin arttyrýdyń mańyzdy quraly retinde Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2025 jylǵy sáýirde kepildik qorlarynyń tetigi iske qosyldy. Bul mehanizm kásipkerlerdiń bank qarjylandyrýyna qoljetimdiligin keńeitip, biýdjetke túsetin júktemeni azaitty. Atalǵan tetik aiasynda 3 myńnan astam kepildik berilip, otandyq biznestiń turaqty damýyna qosymsha múmkindik jasaldy.
Iri biznesti qarjylai qoldaýǵa Qazaqstannyń damý banki baǵyttalǵan. Ótken jyly bank 77 investitsiialyq joba men eksporttyq operatsiiany 2,3 trln teńge somasyna qarjylandyrdy. Nátijesinde 10 iri óndiristik nysan jańǵyrtylyp, paidalanýǵa berildi. Olardyń qatarynda jylyna 90 myń avtokólik shyǵaratyn tolyq tsikldi mýltibrendti avtomobil zaýytynyń qurylysy, Mańǵystaý jáne Aqtóbe oblystaryndaǵy jalpy qýaty 200 MVt jel elektr stantsiialarynyń qurylysy jáne basqa da strategiialyq nysandar bar.
Qazaqstandyq ónimniń syrtqy naryqtarǵa shyǵýyn Qazaqstannyń eksporttyq-kredittik agenttigi qoldaidy. Agenttik metallýrgiia, mashina jasaý, tamaq jáne himiia ónerkásibi, agroónerkásiptik keshen jáne basqa da salalardaǵy 131 eksporttaýshyǵa 653,7 mlrd teńge kóleminde qoldaý kórsetti. Iri mámileler qatarynda «Sapa Trade Company» JShS qaryzyn saqtandyrý, «Shin-Lain» JShS ainalym qarajatyn tolyqtyrý, sondai-aq «Prima Qus» JShS qus etin óndirý zaýytynyń qurylysyna berilgen qaryzdy saqtandyrý bar.
Tek 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda óńdeý sektory kásiporyndaryna kórsetilgen qoldaý kólemi 418,5 mlrd teńgege jetti. Qoldaý quraldaryn 69 shikizattyq emes sektor kásiporny paidalandy, onyń 61%-y shaǵyn jáne orta biznes ókilderine tiesili.
Shikizattyq emes sektordaǵy investitsiialyq belsendilikti «Qazaqstan Investment Corporation» (QIC) júieli túrde arttyryp keledi. 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha qurylymnyń jańa investitsiialarynyń kólemi 13 esege ósti. QIC qatysatyn qorlar arqyly ónerkásip, agroónerkásiptik keshen, infraqurylym jáne tehnologiialyq jobalardy qamtityn 15 jobaǵa 787,5 mlrd teńge kóleminde qarjy tartyldy.
Jyldyń mańyzdy oqiǵalarynyń biri – Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy bazasynda tikelei investitsiialar qorlarynyń jańa arhitektýrasynyń qalyptasýy boldy. Negizgi joba retinde iri investitsiialyq jobalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan, maqsatty kólemi $4 mlrd-qa deiingi Kokzhiyek Fund L.P. jáne eksportqa baǵdarlanǵan aýyl sharýashylyǵyna, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeýge jáne otandyq agroónerkásiptik keshendi damytýǵa investitsiia salatyn, maqsatty kólemi $1 mlrd-qa deiingi Adal Fund L.P. quryldy.
«Agrarlyq nesie korporatsiiasy» AQ jelisi boiynsha ótken jyly kóktemgi egis jáne egin jinaý jumystaryn qarjylandyrý kólemi rekordtyq 549 mlrd teńgeni qurady. Bul 8,5 mln gektar alqapta aýyl sharýashylyǵy jumystaryn júrgizýge múmkindik berdi. Osy kezeńde Qazaqstannyń agroónerkásiptik kesheni rekordtyq kólemde astyq aldy. 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha astyqtyń jalpy ónimi 27,1 mln tonnadan asty. Ýaqtyly ári qoljetimdi qarjylandyrý diqandarǵa egis jáne egin jinaý naýqandaryn ońtaily agrotehnologiialyq merzimde ótkizýge múmkindik bergen negizgi faktorlardyń biri boldy.
Jalpy alǵanda, 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha «Agrarlyq nesie korporatsiiasy» AQ men «QazAgroQarjy» AQ birlesip usynǵan qarjylandyrý kólemi 1,1 trln teńgeni qurady. Bul – otandyq agroónerkásiptik keshendi qoldaýdyń eń joǵary kórsetkishi.
Qarajat kóktemgi egis jáne egin jinaý jumystaryn júrgizýge, aýyl sharýashylyǵy tehnikasynyń parkin jańartýǵa, aýyl taýar óndirýshileriniń ainalym qarajatyn tolyqtyrýǵa, sondai-aq óńdeýdi damytýǵa jáne azyq-túlik taýarlary boiynsha importqa táýeldilikti tómendetýge baǵyttalǵan investitsiialyq jobalardy iske asyrýǵa jumsaldy.
Otandyq taýar óndirýshilerge eleýli qoldaýdy «Ónerkásipti damytý qory» AQ kórsetedi. Qaralǵan qarjy jańa kásiporyndar qurýǵa jáne jumys istep turǵan óndiristerdi jańǵyrtýǵa baǵyttalady. Kásiporyndar zamanaýi joǵary tehnologiialyq jabdyqtardy engizip, óndiristik jelilerdi jańartyp, ónim sapasy men básekege qabilettiligin arttyrýda. 2024-2026 jyldary qor 153 otandyq taýar óndirýshige jalpy somasy 943 mlrd teńgeden astam qoldaý kórsetti.
«Báiterek» holdinginiń damý institýttary jumysynyń negizgi baǵyttarynyń biri – azamattardy qoljetimdi ári jaily turǵyn úimen qamtamasyz etý. 2025 jyly «Otbasy bank» tetikteri arqyly 77 myńnan astam otbasy baspanaly boldy. «Qazaqstan turǵyn úi kompaniiasy» tarapynan turǵyn úi qurylysyn qoldaý kólemi 700 mlrd teńgeden asty. Bul shamamen 3 mln sharshy metr turǵyn úidi paidalanýǵa berýge múmkindik berdi, bul eldegi kóppáterli turǵyn úidi jalpy engizý kóleminiń 22%-yn quraidy.
Tolyq óndiristik tsikl – ónerkásiptik táýelsizdiktiń negizi
Qarjylyq yntalandyrý naqty sektordyń damýymen tyǵyz bailanysty. Úkimettiń basty nazarynda Prezident qoiǵan mindetti júzege asyrý maqsaty tur, ol – el ishinde shikizatty tereń óńdeýden bastap, qosylǵan quny joǵary daiyn ónimdi shyǵarýǵa deiingi tolyq óndiristik tsikldy qurý. Lokalizatsiiany damytý importqa táýeldilikti azaitýǵa, otandyq kásiporyndardyń júktemesin arttyrýǵa jáne jańa joǵary ónimdi jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik beredi.
Osy jumys sheńberinde 2024 jyldan beri Qazaqstanda aýqymdy investitsiialyq jobalar júzege asyrylýda. Jeńil ónerkásipte maqta óńdeýdiń tolyq tsiklin qalyptastyrý negizgi vektorǵa ainaldy: máselen, Túrkistan oblysyndaǵy «TURAN» AEA aýmaǵynda «Túrkistan toqyma» JShS LIHUA GROUP-pen birlesip iirýden bastap daiyn úi toqyma buiymdaryn shyǵarýǵa deiingi barlyq kezeńdi qamtityn tolyq óndiristik tsikldi zamanaýi toqyma keshenin salady. Kásiporyn maqtany tereń qaita óńdep, jańa tekstil ónimin shyǵarady. Onda 1,3 myń jumys oryny qurylady.
Qazaqstandyq avtomobil jasaý salasy sapaly dinamika kórsetip otyr, munda kásiporyndardyń quzyreti burynǵy iri toraptyq qurastyrýdan búgingidei shaǵyn toraptyq qurastyrý operatsiialaryn oryndaýǵa aýysqan. Sonyń arqasynda keibir avtomobil markalary boiynsha lokalizatsiialaýdyń ortasha deńgeii 40%-ǵa jetti. 2024-2025 jyldar aralyǵynda qýattylyǵy jylyna 70 myń avto bolatyn Kia Qazaqstan jáne mýltibrendtik Astana Motors Manufacturing Kazakhstan avtozaýyttary paidalanýǵa berildi. Sońǵysy jylyna Changan, Great Wall Motor jáne Chery úshin 120 myń avto shyǵarady.
Sonymen qatar quramdas baza da keńeitilýde: Saran qalasynda Tengri Tyres shina zaýyty iske qosyldy, Almatyda Hyundai mýltimediialyq júielerin, HVAC modýlderin jáne eden jabyndaryn shyǵaratyn Kazakhstan Mobility Engineering jáne avtooryndyqtar shyǵaratyn Almaty Autoparts Production kásiporyndary, al Qostanaida avtokomponentterdiń mamandandyrylǵan Lokalizatsiialyq ortalyǵy jumys isteidi.
Aýyl sharýashylyǵy jáne temirjol mashinalaryn jasaýda «AgromashHoldingKZ» bazasynda John Deere tehnikasyn óndirýdi bastaý, Valmont Industries kompaniiasynyń Valley jańbyrlatyp sý shashý mashinalaryn lokalizatsiialaý, Astanada shveitsariialyq Stadler jolaýshylar vagondaryn qurastyrý jáne Wabtec lokomotiv zaýytynda lokalizatsiia deńgeiin 45%-ǵa jetkizý mańyzdy qadam boldy.
Sonymen qatar, XCMG Group-pen («Barys Truck Manufactory» JShS) arnaiy tehnikalar, Saranda Samsung kompaniiasynyń teledidarlary men kir jýǵysh mashinalaryn shyǵarý jáne Almatydaǵy Xiaomi teledidarlaryn qurastyrý jolǵa qoiylǵan.
Sondai-aq, Petropavl qalasynda «QAZTEHMASh» mashina jasaý zaýyty» JShS-niń óndiristik alańynda LiuGong álemdik brendiniń jol-qurylys tehnikalary óndirisi uiymdastyryldy.
Metallýrgiia men himiia ónerkásibinde úlken diametrli bolat qubyrlardy («TEMPO-Kazahstan»), aliýminii qaptamasyn («QazAlPack»), aliýminii radiatorlaryn («Silumin of Qazaqstan»), sondai-aq suiyq shyny, natrii silikaty jáne metiletanol shyǵaratyn zaýyttar iske qosyldy.
Mundaǵy júieli nátijeni keshendi memlekettik qoldaý qamtamasyz etip otyr. Ónerkásiptik jobalarǵa «Báiterek» holdinginiń damý institýttary arqyly uzaq merzimge jeńildikpen qarjy berilýde, 21 investitsiialar týraly kelisim jasalǵan, «Atyraý», «Aqtóbe», «Qorqyt Ata» jáne «Alataý» ISLK»-lardy qosa alǵanda 11,1 trln teńgeden astam investitsiia tartqan 18 arnaiy ekonomikalyq aimaq jumys istep tur.
Jalpy alǵanda ishki turaqty suranystyń, EAEO men Ortalyq Aziia naryǵyna shyǵý múmkindiginiń bolýy, shikizat bazasy men ónerkásiptik preferentsiialar investorlardy qarapaiym qurastyrý óndirisinen otandyq qosylǵan qunnyń joǵary úlesi bar tolyqqandy tizbekterdi qalyptastyrýǵa kóshýge yntalandyryp otyr.
Iri kásiporyndardyń ainalasyndaǵy shaǵyn jáne orta biznes
Memleket basshysynyń tapsyrmalary sheńberinde Úkimet iri kásiporyndardyń ainalasynda turaqty ShOB jelisin qurýdy kózdeitin kásipkerlikti damytýdyń jańa modelin qalyptastyrýda. Taýarlar men jiyntyqtaýyshtardy óndirýge, qyzmetter kórsetýge jáne servis jasaýǵa qatysy bar óńirlik biznesti damytýǵa basty nazar aýdarylyp otyr. Bul tásil óndiristik kooperatsiiany keńeitedi, el ishinde qosymsha qundy lokalizatsiialaýǵa jáne qurýǵa yqpal etedi.
Mundai ekojúieni qalyptastyrý úshin memleket biznesti qoldaýdyń qarjylyq quraldaryn jetildirýde. Negizgi tetikterdiń biri – 2025 jyly iske qosylǵan «Órleý» jeńildikpen qarjylandyrý baǵdarlamasy. Ol jumys istep turǵan óndiristerdi keńeitýge, kásiporyndardy tehnologiialyq jańǵyrtýǵa jáne óńdeýshi ónerkásip, agroóńdeý, logistika, bilim berý, sondai-aq densaýlyq saqtaýdy qosa alǵanda, ekonomikanyń basym sektorlarynda jańa investitsiialyq jobalardy iske qosýǵa baǵyttalǵan.
2025 jyly «Órleý» baǵdarlamasy aiasynda 588 mlrd teńge somasyna 2 278 joba qarjylai qoldaý aldy. Baǵdarlamanyń jinaqtalǵan portfeli iri indýstriialyq-ekonomikalyq ortalyqtar men indýstrialdy damyǵan óńirlerde eń joǵary belsendilik kórsetti. Tartylǵan qarajat kólemi boiynsha Almaty qalasy (104 mlrd teńgege 319 joba), Astana qalasy (90 mlrd teńgege 268 joba), Almaty oblysy (56 mlrd teńgege 150 joba) jáne Shymkent qalasy (52 mlrd teńgege 182 joba) kósh bastap shyqty. Qarjynyń edáýir kólemi Qostanai (30 mlrd teńge), Qaraǵandy (29 mlrd teńge) jáne Aqtóbe (23 mlrd teńge) oblystaryna baǵyttaldy.
2026 jyldyń basynan bastap «Órleý» baǵdarlamasy aiasynda 23 mlrd teńge shamasynda taǵy 131 joba qarjylandyryldy. Biyl qarajattyń eń kóp kólemin Aqtóbe oblysy tartty, onda iri bastamalardy júzege asyrý esebinen 7,4 mlrd teńgege 12 joba qarjylandyryldy. Joǵary qarqyn Astana (4 mlrd teńgege 24 joba), Almaty (3,7 mlrd teńgege 21 joba) jáne Shymkent (1,4 mlrd teńgege 12 joba) qalalarynda, sondai-aq Qaraǵandy (0,7 mlrd teńgege 8 joba) jáne Abai (0,7 mlrd teńgege 10 joba) oblystarynda saqtalyp otyr.
Qarjy ekinshi deńgeili bankter men «Damý» qorynyń birige qarjylandyrý sharttary arqyly usynylyp otyr, bul rette túpki qaryz alýshy úshin mólsherleme 12,6%-dan aspaidy. Qarjylandyrýdyń maksimaldy kólemi investitsiialyq jobalar úshin 7 mlrd teńgege jáne ainalym qarajatyn tolyqtyrý úshin 3,5 mlrd teńgege jetedi.
Prezidenttiń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Úkimet 2025 jyldyń sońynda bekitken «Isker aimaq» shaǵyn biznesti qoldaýdyń biryńǵai baǵdarlamasy aiasynda aýyldyq eldi mekenderdegi, aýdan ortalyqtaryndaǵy jáne shaǵyn qalalardaǵy mikro jáne shaǵyn kásipkerlik jobalaryna qoldaý kórsetilip keledi. Jergilikti óndiriske, aýyl sharýashylyǵy shikizatyn qaita óńdeýge, qolónerge jáne aimaqtyq qosylǵan qun tizbegin quratyn basqa da baǵyttarǵa basymdyq berilgen. Qyzmettiń basym túrleriniń tizbesin ákimdikter aýmaqtardyń mamandanýyn eskere otyryp aiqyndaidy.
Kásipkerlerdi qoldaý nesielerdi sýbsidiialaýdan jáne injenerlik jelilerge qosylýdan bastap úi-jailardy, jer ýchaskelerin berýge jáne oqytýǵa deiingi qarjylyq, infraqurylymdyq jáne konsýltatsiialyq sharalardy qamtidy. Osy jyldyń shilde aiynyń sońyndaǵy jaǵdai boiynsha mamandar 127 aýdan men 16 qalaǵa 146 ret baryp, kásipkerlerge 1,8 myńnan astam keńes berdi. Baǵdarlamany júzege asyrýǵa 2026 jyly 24 mlrd teńge qarastyrylǵan, bul 5 myńǵa jýyq jańa jobany qoldaýǵa múmkindik beredi. Tamyz aiynyń basynda jalpy somasy 18 mlrd teńge bolatyn 266 joba qoldaý tapty.
Qabyldanyp jatqan sharalar iri kásiporyndardyń ainalasyndaǵy otandyq jetkizýshilerdiń jelisin keńeitýge, sondai-aq ónimdi, servisti jáne merdigerlik jumystardy lokalizatsiialaýǵa ShOB tartý úshin jaǵdai týǵyzady. Bul óndiristik kooperatsiiany damytýǵa, óńirlerde jumyspen qamtý men biznes tabysynyń ósýine, sondai-aq ekonomikany ártaraptandyrýǵa yqpal etedi.
Energetikadaǵy qazaqstandyq mazmun úlesi
Otandyq óndirýshilerdi qoldaýdyń jeke bir baǵyty jabdyqtardy, taýarlar men qyzmetterdi eń iri tutynýshylardyń biri sanalatyn energetikalyq sektormen de bailanysty.
Úkimet Energetika ministrligi atynan jer qoinaýyn paidalanýshylarmen birlesip munai-gaz jobalaryn júzege asyrý kezinde paidalanylatyn taýarlardy, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdi satyp alýdaǵy qazaqstandyq mazmun úlesin ulǵaitý jónindegi sharalar keshenin júieli túrde júzege asyryp keledi. Negizgi mindet – otandyq óndirýshilerden satyp alý kólemin ulǵaitý ǵana emes, sonymen qatar ulttyq ónerkásiptiń uzaq merzimdi damýyn qamtamasyz etetin memlekettiń, iri operatorlar men biznestiń ózara is-qimylynyń turaqty júiesin qurý.
Otandyq óndirýshilerdi qoldaýdy kúsheitý úshin zańnama jetildirilýde. Jer qoinaýyn paidalanýshylardyń kelisimsharttarynda taýarlardy satyp alý kezinde jergilikti qamtýdyń eń az úlesi bekitiledi, elishilik qundylyq boiynsha mindettemelerdi oryndaý úshin jaýapkershilik kúsheitiledi. Otandyq óndirýshi bolǵan jaǵdaida satyp alý qazaqstandyq taýar óndirýshiler arasynda júrgiziledi, al elishilik qundylyqtyń eń az úlesi jumystar men qyzmetterde 50% jáne jobalaý jumystarynda 80% deńgeiinde belgilengen.
Elimizdiń Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan sekildi iri munai-gaz jobalaryna erekshe kóńil bólinip otyr. «Teńizshevroil», «Qarashyǵanaq Petroliým Opereiting B.V.» jáne NCOC operatorlarymen birlesip qazaqstandyq taýarlardyń, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdiń úlesin jyl saiyn ulǵaitýdy, uzaq merzimdi sharttar men ofteik-kelisimsharttar jasasýdy, jańa óndiristerdi lokalizatsiialaýdy, sondai-aq belgilengen kórsetkishterge qol jetkizý boiynsha kompaniialardyń basshylyǵy úshin KPI engizýdi kózdeitin jergilikti qamtýdy damytýdyń bes jyldyq baǵdarlamalary júzege asyrylýda. 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha osy baǵdarlamalardy oryndaý elishilik qundylyqty arttyrý jáne otandyq óndirýshilerdiń iri munai-gaz jobalaryna qatysýyn keńeitý jóninen oń serpindi kórsetti.
Munai-gaz salasyndaǵy mashina jasaýdy damytýǵa da erekshe kóńil bólinýde. IMBC ortalyǵymen birge iri operatorlardyń qajettilikteri de zerdelendi: nátijesinde 19 perspektivaly taýar sanaty anyqtaldy, 120 myńnan astam pozitsiia qaraldy jáne joǵary suranysqa ie 160-tan astam ónim túri anyqtaldy. Olardyń negizinde óndiristerdi Qazaqstanda lokalizatsiialaý úshin naqty baǵyttar qalyptastyryldy.
Búgingi tańda Qazaqstanda munai-gaz salasyna arnalǵan biregei jabdyqtardyń 10 óndirisi lokalizatsiialandy, olar – bekitý armatýrasy men baqylaý-ólsheý aspaptarynan bastap himiialyq reagentterge, kompozittik materialdarǵa jáne korroziiaǵa qarsy jabyndarǵa deiingi óndiris oryndary. 2027 jylǵa deiin álemniń jetekshi óndirýshilerin tarta otyryp, suranysqa ie ónimderdiń taǵy 15 óndirisin lokalizatsiialaý josparlanýda.
Sonymen bir mezgilde munai-gaz kompaniialary men otandyq óndirýshiler arasynda uzaq merzimdi sharttar men ofteik-kelisimsharttar jasasý tájiribesi de keńeitilýde. Eger 2024 jyldyń qorytyndysy boiynsha mundai uzaq merzimdi kelisimderdiń somasy 21 mlrd teńgeni quraǵan bolsa, 2025 jyly ol eki eseden astam, iaǵni 49 mlrd teńgege deiin ulǵaidy. Oń dinamika 2026 jyly da saqtalmaq. Ministrlik importty almastyrý áleýetin anyqtaý maqsatynda satyp alýlarǵa turaqty negizde taldaý júrgizip keledi, sondai-aq munai-gaz salasy úshin jabdyqtar men qyzmetterdi jetkizýge qazaqstandyq óndirýshilerdiń qatysýyn keńeitý boiynsha jer qoinaýyn paidalanýshylarmen birlesken keńester uiymdastyrylýda.
Sharalar kesheni elishilik qundylyqty nyǵaitýǵa, ónerkásiptik bazany keńeitýge jáne qazirgi zamanǵy óndiristerdi lokalizatsiialaýǵa baǵyttalǵan. Bul munai-gaz salasynyń importqa táýeldiligin tómendetýge, tehnologiialyq quzyretterdi damytýǵa, investitsiialar tartýǵa jáne jańa jumys oryndaryn qurýǵa yqpal etedi.
Otandyq óndirýshini qoldaý – ekonomikalyq ósýdiń jańa modeliniń negizi
Qazaqstan Respýblikasynyń jańa Konstitýtsiiasynda ulttyq ekonomikany odan ary jańǵyrtý jáne azamattardyń ál-aýqatyn dáiekti túrde arttyrý úshin berik quqyqtyq jáne institýtsionaldyq irgetas qalandy. Jergilikti óndiristi damytý, qazaqstandyq qamtý úlesin keńeitý jáne biznesti qarjylyq qoldaý jónindegi sharalar keshenin júzege asyrý negizgi konstitýtsiialyq baǵdarlarǵa tikelei jaýap bola alady.
Memleket qabyldaityn barlyq sharalar nátije berýde: óndiris pen investitsiia kólemi ósýde, otandyq kásiporyndar sany artýda, ShOB úshin múmkindikter keńeiýde, qazaqstandyq ónimniń ishki jáne syrtqy naryqtardaǵy pozitsiiasy nyǵaiýda.
Tolyq óndiristik tsikldy qurý, ShOB-tyń aimaqtyq beldeýin tiimdi lokalizatsiialaý jáne damytý – ónerkásip pen el ekonomikasynyń ornyqty damýynyń negizine ainalýda.
Osylaisha, otandyq taýar óndirýshilerdi yntalandyrý ónerkásiptik saiasattyń aǵymdaǵy quraly ǵana emes, memlekettik damýdyń jańa kezeńindegi Qazaqstannyń uzaq merzimdi ekonomikalyq táýelsizdigi men básekege qabilettiliginiń basty draiverine ainalyp keledi.
