Sońǵy úsh onjyldyqta Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy qarym-qatynas tatý kórshilikten jetilgen strategiialyq áriptestikke jol ashty. Bul bailanystar tek geografiialyq jaqyndyqqa jáne keńeitilgen ortaq shekaraǵa ǵana emes, sonymen qatar múddelerdi tereń túsinýge, turaqty ekonomikalyq ózara árekettesýge jáne joǵary deńgeidegi saiasi dialogqa negizdelgen. Qazaqstan Qytaidyń Ortalyq Aziiadaǵy mańyzdy seriktesi bolyp qala beredi, al Beijiń Astanany «Beldeý jáne jol» bastamasyn iske asyrýdyń negizgi býyny retinde qarastyrady.Yntymaqtastyqtyń údemeli damýy tek taýarlarmen nemese investitsiialarmen almasý ǵana emes, logistika, transshekaralyq jobalar, adami kapital jáne diplomatiia mańyzdy ról atqaratyn ózara tiimdi bailanystardyń tutas arhitektýrasy bolyp tabylady.
Qazaqstan men Qytaidyń ózara qarym- qatynasy strategiialyq áriptestik negizinde qurylýda, bul QHR Tóraǵasy Si Tszinpinniń Qazaqstanǵa saparymen jáne «Ortalyq Aziia-Qytai» ekinshi sammitin ótkizýmen atap ótiledi. Ekijaqty dialogtyń mańyzdylyǵy ekonomikalyq kórsetkishterde kórinis tabady: 2025 jylǵy qańtar- sáýirde taýar ainalymy 8,5 milliardty qurady, bul ótken jylmen salystyrǵanda 4%- ǵa az. Alaida, bul sandardyń artynda kóp baǵytty tendentsiialar jatyr. Qazaqstannyń Qytaiǵa eksporty 21,4%-ǵa, iaǵni $3,5 milliardqa deiin (tonnamen-18%- ǵa, 4,9 million tonnaǵa deiin) tómendedi, al Qytaidan import 13,5%-ǵa- 5 milliardqa deiin (1,5 ese, 1,8 million tonnaǵa deiin) ósti. Eksporttyń qysqarýy kóbinese álemdik taýar baǵasynyń tómendeýimen bailanysty, al importtyń ósýi Qytai ónimderine turaqty suranysty kórsetedi.
Sonymen qatar, Qazaqstan ekonomikasynda qytai kapitalynyń bolýy kúsheie túsýde. 2025 jyldyń mamyr aiynyń basynda QHR qatysýymen shamamen 4,1 myń kompaniia bar – bul bir jyl burynǵydan bir jarym ese kóp. Negizinen bul shaǵyn (shamamen 4,1 myń, +1,5 ese) jáne orta kásiporyndar (+14,2%), al iri jobalardyń (18 kompaniia) sany azdap azaidy (-5,2%). Olardyń qyzmeti negizgi salalardy qamtidy: saýda, qaita óńdeý, qurylys, taý-ken óndirisi jáne kólik. Qytailyq investitsiialyq jobalar men kásiporyndardyń geografiiasy iri óńirlik ortalyqtardy qamtidy: Almaty, Astana, Almaty jáne Aqtóbe oblystary, Shymkent.
Investitsiialyq aǵyndar kúrdeli dinamikany kórsetedi: 2024 jyly Qazaqstan ekonomikasyna qytailyq investitsiialar $1,2 milliard (2023 jylmen salystyrǵanda 1,7 ese az) qurady, al QHR-ǵa qazaqstandyq investitsiialar 84,6 million (+1,6 ese) deiin ósti. Adami bailanystar da nyǵaiyp keledi: 2025 jyldyń mamyr aiynyń basynda Qazaqstanda 5 myńǵa jýyq qytai azamaty jumys isteidi (ótken jyldyń deńgeiine+24,5%), al I toqsanda Qytaidan 36,3 myń týrist keldi (+48%). Jinalǵan derekter jan-jaqty kórinis beredi: Qazaqstannan Qytaiǵa taýar-shikizat jetkizilimderiniń quldyraýy birlesken jobalardyń, saýda bailanystarynyń ósýimen jáne kóshi-qon jáne týristik aǵyndardyń jandanýymen óteledi. Joǵary deńgeidegi kelissózder qarsańynda mundai kórinis ekijaqty áriptestik sheńberinde teńdestirilgen strategiia men ózara tiimdi ózara is-qimyldyń mańyzdylyǵyn kórsetedi.
Osylaisha, saýda kórsetkishteriniń ýaqytsha aýytqýlaryna qaramastan, Qazaqstan-Qytai áriptestiginiń jalpy baǵyty saiasi bailanystarmen jáne jeke sektordyń ósip kele jatqan tartylýymen tolyqtyrylatyn strategiialyq serpindi saqtaidy. Osyǵan orai, eki el kóshbasshylarynyń kezdesýleri qarym-qatynastardyń damýyna jańa serpin bere alady jáne ol neǵurlym turaqty, ózara táýeldi jáne pragmatikalyq jazyqtyqta damityndyǵy sózsiz bolýda.
Bul maqalada Qazaqstan men Qytaidyń 2025 jylǵy yntymaqtastyǵynyń negizgi oqiǵalary men qorytyndylary qarastyrylady. Birinshi bólimde QHR Tóraǵasy Si Tszinpinniń Qazaqstanǵa sapary jáne onyń Prezident Qasym-Jomart Toqaevpen kelissózderi, sonyń ishinde logistika, ónerkásip jáne tsifrlyq saladaǵy qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar men jańa bastamalar týraly sóz bolady. Ekinshi bólimde Qazaqstannyń «Ortalyq Aziia – Qytai» ekinshi sammitine uiymdastyrýy men onyń óńirlik ózara is-qimyl úshin mańyzy taldanady.
- Si Tszinpinniń sapary: Qazaqstan-Qytai dialogynyń qurylymdyq tereńdigi
QHR Tóraǵasy Si Tszinpinniń 2025 jylǵy 16 maýsymdaǵy Qazaqstanǵa sapary ekijaqty strategiialyq áriptestikti damytýdaǵy mańyzdy kezeń boldy. Qytai kóshbasshysynyń týǵan kúnimen tuspa-tus kelgen bul sapar tek diplomatiialyq qimyl ǵana emes, tereń dáleldengen belgi: Qytai Qazaqstandy jahandyq týrbýlenttilik pen uly derjavalardyń ósip kele jatqan básekelestigine qaramastan Ortalyq Aziiadaǵy basty áriptes retinde qarastyrýdy jalǵastyrýda.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev Aqordadaǵy kelissózder barysynda «Qytai Halyq Respýblikasy – Qazaqstannyń jaqsy kórshisi, jaqyn dosy jáne senimdi seriktesi» ekenin atap ótti. Ol elder arasyndaǵy qatynastardy berik, syrtqy geosaiasi faktorlarǵa tózimdi jáne saiasi jaǵdailardan bos dep atady. Bul málimdeme ásirese basqa syrtqy oiynshylardyń qysymynyń kúsheiýi aiasynda ózekti boldy. Toqaevtyń aitýynsha, Qytaimen yntymaqtastyq «eki el halyqtarynyń turaqty áleýmettik-ekonomikalyq damýy men ál-aýqatyna» yqpal etedi, bul jalpy taýar ainalymymen (2024 jyly-44 milliard dollar) jáne jańa kelisimderdiń qurylymymen rastalady.
Kezdesýdiń negizgi qorytyndysy energetika, tsifrlandyrý, agroónerkásiptik keshen, kólik, meditsina, týrizm, ǵylym jáne mádenietti qamtityn 24 úkimetaralyq jáne vedomstvoaralyq qujattarǵa qol qoiý boldy. Atom energetikasy salasyndaǵy jobalar, atap aitqanda qytailyq CNNC kompaniiasynyń Qazaqstanda AES salýǵa qatysýy erekshe kózge túsedi, bul uzaq merzimdi tehnologiialyq kooperatsiiany nyǵaitady. Sondai-aq, Almaty oblysynda kún elektr stantsiialaryn, Ortalyq Qazaqstanda kómir himiia zaýytyn salý jáne Shymkent MÓZ-in jańǵyrtý týraly ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizildi (Investitsiialar - $5,58 milliard).
Si Tszinpin óz sózinde bailanystardyń strategiialyq sipatyn rastady: «Qytai men Qazaqstannyń birtutas taǵdyry qoǵamdastyǵy únemi jańa mazmunmen baiytylýda». Ol yntymaqtastyqtyń tórt tiregine nazar aýdardy: strategiialyq senim, ekonomikalyq integratsiia, qaýipsizdik jáne mádeni-gýmanitarlyq almasýlar. Qytai teńdik pen aralaspaý qaǵidatyn saqtai otyryp, Qazaqstandaǵy infraqurylymǵa, tsifrlyq ekonomikaǵa, turaqty energetika men bilimge odan ári investitsiia salýǵa daiyn.
Saiasattanýshy Vitalii Koltochniktiń aitýynsha, Si sapary «hattama emes, strategiia». Qazaqstan ikemdilik pen turaqtylyqty kórsetedi, al qytai tilin meńgergen Toqaevtyń jeke qatysýy senimniń biregei deńgeiin qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. Sanjar Boqaev atap ótkendei, «Qytai Qazaqstannyń aldyna saiasi talap qoimaityn jalǵyz syrtqy seriktes bolyp qala beredi», bul ony syrtqy saiasi qysymnyń qazirgi konfigýratsiiasynda erekshe qundy etedi.
Ekonomikalyq statistika da turaqty serpindi rastaidy: 2025 jylǵy qańtar-sáýirde eksporttyń 21,4%- ǵa ($3,5 milliardqa deiin) tómendeýine qaramastan, taýar ainalymy 8 8,5 milliardty qurady. Import, kerisinshe, 13,5%-ǵa ósti (5 milliard dollarǵa), al qytai kapitalynyń qatysýymen kásiporyndar sany 4,1 myńǵa jetti (+1,5 ese). Bul derekter aktsentterdiń shikizat eksportynan tehnologiialyq jáne óndiristik alianstarǵa aýysýyn kórsetedi.
Osylaisha, 16 maýsymdaǵy kezdesý Qazaqstan-Qytai qatynastarynyń simvoldyq mánin ǵana emes, qurylymdyq tereńdigin de kórsetti. Strategiialyq boljamdylyq, ekonomikalyq pragmatizm jáne egemendikti qurmetteý, bul seriktestikti nyǵaitatyn negizgi printsipter. Jahandyq fragmentatsiia jaǵdaiynda memleketaralyq qatynastardyń mundai modeli barǵan saiyn ózekti bola túsýde.
QHR Tóraǵasy Si Tszinpinniń Qazaqstanǵa sapary turaqtylyqty ǵana emes, sonymen qatar taraptardyń ózara is-qimyldyń sandyq ósýinen ony sapaly toltyrýǵa kóshýge degen umtylysyn kórsetti. Eger buryn taýar ainalymyna, investitsiialarǵa jáne logistikaǵa basa nazar aýdarylsa, búginde fokýs tereń tehnologiialyq, ǵylymi jáne bilim berý integratsiiasyna aýysty. Bul «syrtqy ekonomikalyq baǵytty» qalyptastyrý týraly emes, uzaq merzimdi múddeler jiyntyǵynyń platformasy týraly aitýǵa múmkindik beredi.
Qol qoiylǵan qujattardyń ishinde tsifrlyq transformatsiiaǵa, jasandy intellektke, atom jáne jasyl energetikaǵa erekshe nazar aýdarylǵany aiqyn. Osylaisha, seriktestik vektory dástúrli kún tártibinen shyǵyp, HHI ǵasyrdaǵy elderdiń jahandyq básekege qabilettiligin qalyptastyratyn baǵyttardy qamtidy. Qytaidyń bul salalardaǵy qoldaýy tehnologiialardy importtaýdy emes, oqshaýlaý, bilim berý jáne mamandardy daiarlaý qaǵidaty boiynsha múmkin bolatyn kooperatsiiany bildiredi.
Qazaqstan-Qytai qatynastarynyń jańa sipattamasy - ózara is-qimyldy institýtsionalizatsiialaý. Atap aitqanda, negizgi salalarda yntymaqtastyq jónindegi birlesken Úilestirý komitetin qurý joǵary deńgeidegi diplomatiia ǵana emes, jumys toptary deńgeiinde turaqty dialogqa daiyn ekendigin kórsetedi. Bul ashyqtyqtyń, ózara boljamdylyqtyń jáne jergilikti jobalardy jedeldetýdiń kepili bola alady.
Gýmanitarlyq ólshem erekshe nazar aýdarýǵa turarlyq. 2025 jyly jańa Qytai-Qazaqstandyq bilim berý ortalyqtaryn, onyń ishinde joǵary tehnologiialar, meditsina jáne injeneriia salalarynda ashý múmkindigi talqylanýda. Qytai ýniversitetteri akademiialyq almasýǵa turaqty qyzyǵýshylyq tanytýda: tek sońǵy eki jylda QHR-da qazaqstandyq stýdentterdiń sany 22%-ǵa, al qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynda qytailyq stýdentterdiń sany 30%-ǵa ósti. Bul eki eldiń seriktestigi abstraktili uran emes, jeke kásibi tájiribe bolyp tabylatyn mamandardyń jańa býynyn qalyptastyrady.
Qaýipsizdik faktory da mańyzdy. Turaqsyz geosaiasi jaǵdai aiasynda Ortalyq Aziia Qytai, Ońtústik Aziia, Taiaý Shyǵys jáne Eýropa arasyndaǵy turaqtylyq býferi jáne bailanystyrýshy býyn retinde Beijiń úshin erekshe mańyzǵa ie. Qazaqstan óz kezeginde «syrtqy saiasi tepe-teńdik» qaǵidatyna berilgendigin rastaidy jáne aimaqty artyq militarizatsiiasyz nemese qarsylasýsyz ashyq yntymaqtastyq aimaǵy retinde saqtaýǵa múddeli. Osy turǵydan alǵanda, Si Tszinpinniń «syrttan aralasýǵa qarsy turý jáne Ortalyq Aziia memleketteriniń egemendigin nyǵaitý qajettiligi» týraly málimdemeleri aimaqtyq turaqtylyq arhitektýrasyn birlesip qalyptastyrýdyń belgisi retinde túsindirilýi kerek.
Osylaisha, Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy strategiialyq áriptestik jańa kezeńge - tehnologiialar, adami kapital jáne ornyqty institýttar deńgeiindegi tereń ushtasý kezeńine enedi. Bul simmetriialy model emes, biraq ol egemendikke, ózara tiimdilikke jáne uzaq merzimdi pragmatikaǵa negizdelgen. Jahandyq týrbýlenttilik jaǵdaiynda mundai tásil yntymaqtastyqtyń jańa halyqaralyq formattaryn qurý úshin turaqty baǵdar bola alady, munda stavka qarama-qaishylyqqa emes, múddelerdi ushtastyrýǵa jasalady.
Ekijaqty yntymaqtastyqty taldaýdaǵy kelesi logikalyq qadam Qazaqstannyń belsendi qatysýymen uiymdastyrylǵan «Ortalyq Aziia – Qytai» ekinshi sammitine sholý bolyp tabylady. Si Tszinpinniń sapary seriktestiktiń ekijaqty tereńdigin atap ótse, onda sammit keńirek óńirlik formatta óńirlik yntymaqtastyqtyń ornyqty, teńgerimdi jáne ózara tiimdi arhitektýrasyn qurýǵa ortaq umtylysty belgilei otyryp, Qytai men Ortalyq Aziia elderi arasyndaǵy ózara is-qimyldyń jańa parametrlerin bekitýge múmkindik berdi.
- «Ortalyq Aziia – Qytai» ekinshi sammiti: strategiialyq áriptestik
2025 jylǵy 17 maýsymda Astanada ótken «Ortalyq Aziia – Qytai» ekinshi sammiti Beijiń men Ortalyq Aziia elderiniń qarym-qatynasyndaǵy sapaly sekiristi belgiledi. Astana deklaratsiiasynyń aiasynda Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan, Ózbekstan jáne Qytai kóshbasshylary eń mańyzdy kópjaqty qujattar paketin kelisti. Olardyń ishinde-Máńgilik tatý kórshilik jáne tereń strategiialyq yntymaqtastyq týraly shart, bul formattyń «Máńgilik strategiialyq áriptestik» deńgeiine shyǵýyna balamaly.
Bul rette alǵash ret «Ortalyq Aziia – Qytai» formatyndaǵy Turaqty Hatshylyq (Bas hatshy – Sýn Veidýn) quryldy, sondai-aq yntymaqtastyqtyń 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan uzaq merzimdi strategiiasyn belgiledi. Munyń bári bir rettik kezdesýlerdi turaqty dialogqa ainaldyrý arqyly ózara árekettesýge institýtsionaldyq salmaq qosady. Saraptamalyq ortada sammit basqa jahandyq oiynshylardyń aimaqqa kóbirek nazar aýdarý kezeńinde bolǵandyǵy atap ótildi. Sonymen, 2025 jyldyń 4 sáýirialǵashqy Ortalyq Aziia – EO sammiti ótti, al AQSh-tyń aimaqtyq saiasaty belgisiz bolyp qaldy. Qytaidyń Ortalyq Aziiadaǵy ósip kele jatqan qatysýy respýblikalardyń syrtqy saiasi vektoryn ártaraptandyrý jáne Resei men AQSh-tyń yqpalyna táýeldilikti azaitý tásili retinde de qabyldanady. Qazaqstan búginde Qytaimen mańyzdy tranzittik torap retinde qarastyrylýda: Toqaevtyń málimetinshe, 2024 jyly Qytaidan Eýropaǵa barlyq qurlyqtaǵy júk tasymalynyń 85%-y qysqa tuiyqtalý úlesine tiesili boldy. Halyqaralyq sholýshylar Beijińmen bailanystardy nyǵaitý Ortalyq Aziiadaǵy geosaiasattaǵy «úshinshi nusqany» berip, aimaq elderine dástúrli derjavalardyń áreketterin teńestirýge múmkindik beretinin atap ótti.
- Ekonomikalyq dinamika jáne saýda-investitsiialyq bailanystar
«Ortalyq Aziia -Qytai» formatynyń ekonomikalyq ólshemi dástúrli túrde kún tártibinde basty orynǵa ainaldy. Sammit barysynda iri ekonomikalyq forýmdar ótti, olarǵa negizgi jobalar arasynda shamamen Kitai 25 milliard dollarlyq58 kelisimge qol qoiyldy. Qytai-Qyrǵyzstan-Ózbekstan jańa temir joly (~8 8 milliard dollarǵa baǵalandy) jáne Qazaqstandaǵy indýstriialyq bastamalar: kómir himiia zaýytynyń qurylysy (jyl saiyn 2 milliard m3 «taza» gaz shyǵarýǵa qabiletti) jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý zaýyttary. Sonymen qatar, qytailyq investorlar Almaty oblysyndaǵy gidroakkýmýliatsiialyq elektr stantsiiasyn jáne «jasyl» sýtegi boiynsha jobalardy qosa alǵanda, energetikalyq obektilerdi damytýǵa qatysady.
Resmi derekter saýdanyń kúrt óskenin kórsetedi: 2023 jylǵy birinshi sammitten bastap taýar ainalymy 35%-ǵa ósti jáne 2024 jyly rekordtyq kórsetkishke jaqyndady, ol shamamen 95-100 milliard dollar. Bul rette Qazaqstan kóshbasshy bolyp tabylady: 2024 jyly 43,8 milliard dollarǵa týra keldi, al kórshi respýblikalar aitarlyqtai az kólemdi kórsetti. Kóptegen elderde alyp saýda teńgerimsizdigi bar: Qytaidan import eksporttan birneshe ese kóp. Bul eksporttyq ónimniń qosymsha qunyn arttyrý jáne óndiristi lokalizatsiialaý qajettiligin týdyrady. Kóshbasshylardyń ózderi bul úrdisti: Toqaev birlesken joǵary tehnologiialyq óndiristerdi qurýdyń, eksporttalatyn taýarlar assortimentin keńeitýdiń jáne zamanaýi agrotehnologiialardy engizýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Qazaqstanda júgeri men bidaidy tereń óńdeý zaýyttaryn qosa alǵanda, iri aýyl sharýashylyǵy jobalary týraly kelisimder jasaldy.
Alaida qurylymdyq táýekelder jalǵasýda. Aimaq álemdik ýran qorynyń 20%, munaidyń 17% jáne gazdyń 7% gazǵa ielik etedi. Biraq qytai tarapynyń energiia men sirek jer metaldaryna degen suranysy salalardy jańǵyrtýsyz tabystyń turaqty ósýine kepildik bermeidi. Kóptegen jobalar qytai kapitalynyń qatysýymen júzege asyrylady, bul qaryz týraly alańdaýshylyq týdyrady. Osyǵan bailanysty Astanada qarjylandyrýdy baqylaýdy kúsheitý jáne birtindep teńdestirilgen kelisimsharttarǵa kóshý týraly usynys aityldy.
- Kóliktik-logistikalyq sáýlet
Ortalyq Aziia Eýraziialyq marshrýttardaǵy mańyzdy tranzittik habqa ainaldy. 2024 jyly Qytaidan OA arqyly konteinerlik tasymaldaý kólemi 211 myń birlikke jetti, bul ótken jyldan 12% - ǵa artyq. Negizgi jol–Qazaqstan arqyly, onda shekaralyq ótkelder men tas joldar belsendi túrde jańǵyrtylýda. Toqaev Kaspiidegi quryq porty arqyly baǵytty damytýdy usyndy. Qytai kólik dálizderin damytýǵa, vizalyq rejimderdi jeńildetýge, áýe qatynasyn keńeitýge jáne jańa konsýldyq pýnktterdi ashýǵa daiyn ekenin rastady.
- Energetika jáne sirek jer resýrstary
Ortalyq Aziia ýran, munai, gaz jáne sirek jer resýrstaryn strategiialyq jetkizýshi bolyp qala beredi. Qytai birlesken jobalardy, sonyń ishinde atom energetikasyn qoldaýǵa daiyn ekenin bildirdi. Qazaqstan AES salý týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoiýǵa daiyn ekenin málimdedi. Gidroakkýmýliatsiialyq stantsiia salý jáne kómirdi gazdandyrý týraly ýaǵdalastyqtarǵa qol qoiyldy. Sirek jer metaldary salasynda Qytaidyń qatysýymen birlesken barlaý jáne óndirý josparlanýda. Bul kooperatsiiaǵa uzaq merzimdi jáne ózara táýeldi sipat beredi.
- Sandyq, agrarlyq jáne ekologiialyq ólshemder
Tsifrlyq salada biz 5G, kiberqaýipsizdik, aqyldy qalalar jáne telekommýnikatsiia týraly aityldy. Agrarlyq sektorda Qytai aimaqtan satyp alýdy kúsheitedi, al OA qytailyq tehnologiiany óńdeýde, drondarda jáne dál eginshilikte qoldanady. Ekologiialyq bastamalar kún tártibiniń bir bóligine ainaldy: shóleittenýge qarsy kúres, klimatty baqylaý, bioártúrlilikti qorǵaýmáseleleri mańyzdy negiz bolyp otyr. Muzdyqtardy qorǵaý jáne birlesken ǵylymi ortalyqtardy iske qosý bastamalary aityldy.
- Qaýipsizdik máseleleri
Elder terrorizmge, separatizmge, ekstremizmge qarsy kúsh-jigerdi úilestirýge, sondai-aq barlaý almasýy men birlesken jattyǵýlar ornatýǵa kelisti. Qytai OA qorǵanys sektoryn jańǵyrtýǵa kómek usyndy. Aýǵanstandaǵy kiberqaýipsizdik pen jaǵdaiǵa erekshe nazar aýdarylady. Diplomatiialyq forýmdar men janjaldardy aldyn ala retteý tetikterin keńeitý jóninde usynystar aityldy.
- Gýmanitarlyq jáne bilim berý yntymaqtastyǵy
Qytai joǵary oqý oryndarynyń filialdaryn ashý, granttar, stipendiialar, 3000 maman daiarlaý baǵdarlamasyn iske qosý josparlanýda. Sondai-aq, elder festivaldar, ǵylym jáne mádeniet jyldaryn uiymdastyrady. Ansian-Almaty týristik poiyzy iske qosyldy. Vizasyz rejim týr aǵyndarynyń kúrt ósýine ákeldi. Qalalar arasynda ondaǵan baýyrlastyq kelisimderi jasaldy.
- Astana deklaratsiiasynyń «rýhy» jáne tili
Astana deklaratsiiasy ózara syilastyq, senim, jańǵyrtý jáne birlesken damý qundylyqtaryn atap kórsetedi. «Birtutas taǵdyr qaýymdastyǵy» uǵymy bekitilgen. Qujattarda Konfýtsii diplomatiiasynyń Qytai tujyrymdamasynyń áseri jáne halyqaralyq quqyq normalaryna súiený seziledi. «Máńgilik tatý kórshilik» qaǵidattaryn bekitýge erekshe kóńil bólindi.
Sammit «Qazaqstan–Qytai» strategiialyq osiniń jáne formattyń basqa da baǵyttarynyń nyǵaiýyn kórsetti. Ýaǵdalastyqtar, ásirese kólik, energetika, tsifrlyq jáne gýmanitarlyq salalarda iske asyrý satysyna ótti. Jobalardy is júzinde iske asyrý, múddeler teńgerimi jáne ashyqtyq ortalyq mindet bolady. Tek institýtsionaldyq turaqtylyq pen naqty áreketter arqyly deklaratsiiadan tys uzaq merzimdi seriktestikti qamtamasyz etýge bolady.
Qorytyndylai kele, 2025 jyl Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy qatynastar taýar ainalymy men investitsiialyq belsendiliktiń ósýimen ǵana emes, sonymen qatar tereń institýtsionaldyq, tehnologiialyq jáne gýmanitarlyq integratsiiamen sipattalatyn sapaly jańa strategiialyq bailanys kezeńine kirgenin kórsetti. QHR Tóraǵasy Si Tszinpinniń Qazaqstanǵa sapary jáne «Ortalyq Aziia – Qytai» ekinshi sammitin ótkizý jahandyq fragmentatsiia jaǵdaiynda ekijaqty jáne óńirlik yntymaqtastyqtyń ornyqtylyǵy men pragmatizminiń simvolyna ainaldy.
Jahandyq geosaiasi ózgerister men syn-qaterler aiasynda Beijiń men Astana arasynda qalyptasqan ózara is-qimyl modeli egemendikti qurmetteýge, institýtsionaldyq turaqtylyqty jańǵyrtýǵa jáne nyǵaitýǵa birlesken qyzyǵýshylyqqa negizdelgen uzaq merzimdi ózara tiimdi kooperatsiia jolyn kórsetedi. Saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyq qana emes, sonymen qatar atom jáne jasyl energetika, tsifrlandyrý, agrarlyq tehnologiialar jáne bilim berý salalarynda birlesip jumys isteýge arnalǵan platforma nyǵaitylýda.
«Ortalyq Aziia – Qytai» sammitiniń nátijeleri barlyq qatysýshylardyń Qazaqstan Shyǵys pen Batys arasyndaǵy negizgi bailanystyrýshy túiin retinde áreket etetin óńirlik yntymaqtastyqtyń jańa, neǵurlym teńdestirilgen jáne ádil formatyn qalyptastyrýǵa degen umtylysyn atap ótti. Osy turǵyda Astana ózin-ózi kún tártibine jáne barlyq syrtqy áriptestermen syndarly ózara is-qimylǵa umtylatyn óńirdegi turaqty dialogtyń senimdi deldalyjáne uiymdastyrýshysy retinde kórsetti.
Osylaisha, Qazaqstan-Qytai áriptestiginiń bolashaǵy saýda kelisimderiniń kólemine emes, taraptardyń ikemdilikti, ózara syilastyqty jáne ornyqty damýǵa baǵdarlanýdy qoldaý qabiletine bailanysty. Birlesken institýttar qurý, uzaq merzimdi strategiialardy kelisý jáne adami kapitaldy tartý-osynyń bári eki eldiń qarym-qatynasyn yntymaqtastyqtyń jańa eýraziialyq konfigýratsiiasynyń qurylymdyq tiregine ainaldyrady, munda negiz derjavalar básekelestigine emes, múmkindikterdiń sinergiiasyna jasalady.
Ainur Baqytjanova
