Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev osy jyldyń 15 naýryzynda respýblikalyq referendým ótkizý týraly málimdedi, onda eldiń jańa Negizgi zańy qabyldanady. Mańyzdy jańalyqtardyń qataryna eldiń damý strategiiasyndaǵy, maqsattary men mindetterindegi, basqarý júiesindegi jáne bilik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikterdi bólýdegi aýqymdy ózgerister qarastyrylǵan. Sondai-aq, jańa organ – Halyq keńesin qurý usynylyp otyr. Usynylyp otyrǵan jańashyldyqtardyń birqatary tórt jyl buryn Belarýssiiadaǵy Negizgi zańnyń ózgerýimen uqsas sipatqa ie.
Suranysqa ie jańashyldyqtar
Prezident 1995 jyly qabyldanǵan burynǵy Konstitýtsiiadan beri kóp ýaqyt ótkenin atap ótti. Qazaqstan ol kezeńde KSRO ydyraǵannan keiingi jol airyǵynda turdy. Memleket aldynda qandai jolmen júrý kerek, qalai damý kerek degen suraq týyndady. Postkeńestik kúireý jaǵdaiynda tártip ornatý úshin sýperprezidenttik respýblikaǵa joǵary suranys boldy, sol úlginiń kómegimen ótpeli kezeńde tártip ornatyp, qalypty ómirge kóshý júzege asyryldy.
30 jyldan astam ýaqyt ótti. Álem túbegeili ózgerdi. Burynǵy KSRO qoǵamynda qalyptasqan úmitter oryndalmady, halyqtyń aitarlyqtai tobynyń arasynda ornyqqan senim joiyldy. Erkin naryq pen batystyq demokratiianyń ámbebap modeli týraly kózqarastar da álsiredi. Búginde liberaldy model ámbebap ári ony barlyq elge kóshirýge jaramdy dep sanaityndar az. Sondai-aq, eshkim Batyspen ádil qarym-qatynasqa úmittenbeidi. Shynaiy jaǵdai ol týraly 1990 jyldary elestetkennen góri qatal ári qatygez bolyp shyqty.
Sonymen qatar, jahandaný shekaralardyń ashylýyn, erkin saýdany jáne jalpyǵa birdei qaýipsizdikti emes, gibridti shabýyldardy, protektsionizmdi, sanktsiialardy jáne qos standarttardy ákeldi. Qazaqstannyń ózi 2022 jyly aitarlyqtai dárejede syrttan túrtki bolǵan qarýly búlikke qarsy jaýap berýge májbúr boldy.
Búginde álemniń kóptegen memleketteriniń aldynda qaǵaz júzinde emes, naqty egemendik pen táýelsizdikti saqtaý, áleýmettik jáne memlekettik institýttardy nyǵaitý, qoǵam men biliktiń úlken turaqtylyǵy úshin tetikter qurý máselesi tur.
Egemendik pen biregeilikti nyǵaitý
Dál osy sapa men mindetterge basymdyq bergen qazaqstandyq bilik jańa Konstitýtsiiany ázirleýge den qoidy. Azamattyq biregeilik pen mádeniet eldiń egemendiginiń negizi retinde aiqyndaldy.
Qasym-Jomart Toqaev sońǵy jyldary qazaqstandyq qoǵamda eleýli ózgerister bolǵanyn atap ótip, bul úderister eldiń «maqsattary, qundylyqtary men qaǵidattaryn» konstitýtsiialyq deńgeide jańartýdy talap etetinin aitty. Joba preambýlasynda Uly dalanyń myńjyldyq tarihynyń sabaqtastyǵy týraly qaǵida bekitiledi. Memlekettilik «baiyrǵy qazaq jerimen» tikelei bailanystyrylyp, eldiń tarihi memlekettik dástúriniń kóshpeli órkenietten bastaý alatyn úzdiksizdigi negizdeledi. Bul aýmaqtyq tutastyqty doktrinalyq turǵydan nyǵaitýǵa baǵyttalǵan.
Jańa Konstitýtsiia jobasynda «Qazaqstan halqynyń birligi» máselesi kún tártibine shyǵarylady. Memlekettiliktiń myzǵymas negizderi retinde yntymaq, etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisim aiqyn kórsetiledi.
Osy maqsatta qazaq tili memlekettik til mártebesin saqtai otyryp, orys tiliniń resmi qoldanys aiasy rastalady. Sonymen qatar memlekettiń zaiyrly sipaty jáne barlyq dinderdiń bilikpen araqatynasy naqty aiqyndalady.
Qazaqstan Konstitýtsiiasynda alǵash ret dástúrli qundylyqtardy qorǵaý elementteri kórinis tabady. Máselen, neke er men áieldiń erikti ári teń quqyqty odaǵy retinde Negizgi zań deńgeiinde bekitiledi. Buǵan deiin bul norma tek «Neke (erli-zaiyptylyq) jáne otbasy týraly» kodekste kórsetilgen bolatyn. Belarýssiianyń konstitýtsiialyq tájiribesi búginde úlken suranysqa ie.
Turaqtylyqty qamtamasyz etý
Jańa Qazaqstan Konstitýtsiiasy jobasynda halyqtyń birligi men yntymaqtastyǵyn júzege asyrý halyq biligin nyǵaitý jáne ókildi organdardy kúsheitý arqyly usynylyp otyr.
Reforma sýperprezidenttik modelden «kúshti prezident – yqpaldy parlament – esep beretin úkimet» modeline, ishinara ókilettikterdi qaita bólýge jáne tejemelik ári tepe-teńdik júiesin teńestirýge baǵyttalǵan. Bul ózgerister uzaq merzimdi turaqtylyqty qamtamasyz ete otyryp, biliktiń ókildik institýttaryn tiimdirek jáne ishki jáne syrtqy syn-qaterlerge tózimdi etedi dep boljanýda.
Reforma qurylyp jatqan bir palataly parlament – Quryltaidyń paidasyna ókilettikterdi qaita bólýdi kózdeidi (ol Májilisten (tómengi palata) jáne Senattan (joǵarǵy) turatyn qazirgi eki palataly parlamenttiń ornyna keledi. Sondai-aq, elde Quryltaimen jáne Úkimetpen ózara is-qimylda Prezidenttiń atynan ókildik etetin vitse-prezident institýty engizilýde. Prezident pen vitse-prezident ókilettik kezeńinde saiasi partiialar qatarynda bolmaýy kerek.
Bir palataly Parlament – Quryltaidyń ókilettigi keńeiedi, ol eldiń jalǵyz zań shyǵarýshy organyna ainalady. Sondai-aq onyń úkimetti baqylaý fýnktsiiasy da kúsheitilýde. Ókilettikterdiń úlken kólemin máslihattardyń, iaǵni jergilikti keńesterdiń jergilikti deńgeiine berý kózdelip otyr.
Belarýssiia tájiribesi
Qazaqstandaǵy konstitýtsiia reformasynyń qazaqstandyq memlekettiliktiń negizderine bailanysty tereń ózindik ereksheligi bar. Degenmen, bul jerde 2022 jylǵy konstitýtsiialyq reformanyń belarýssiialyq tájiribesimen tańqalarlyq uqsastyqty da kóre alamyz. Eki jaǵdaida da halyqtyń birligi egemendik pen táýelsizdikti qamtamasyz etýge múmkindik beretin negizgi qundylyq bolyp sanalady.
Sondai-aq, áleýmettik institýttardyń keń aýqymdy ókildikterin kvotalaityn Qazaqstannyń Halyq keńesin qurýdaǵy belarýstiń tájiribesin baiqaýǵa bolady. Iá, Qazaqstan Halyq keńesi eldiń joǵary ókildi organy mártebesine ie emes jáne Búkilbelarýstik Halyq jinalysy siiaqty ókildi bolyp sanalmaidy. Alaida, azamattyq qoǵam men jergilikti bilik organdaryn bir alańda biriktirý áreketi memleket institýttarynyń ókilettikterin naqty keńeitý bolyp tabylady.
Eldiń egemendigi men ulttyq qundylyqtaryn qorǵaý Batystyń óz kózqarasyn, ómir saltyn jáne qundylyqtaryn tańýǵa tyrysýyna túsinikti jáne erekshe balama retinde belgilenedi. Bizdiń memleketterimiz óz qoǵamy men halqynyń múddelerine sáikes damýǵa tyrysady, saiasi qurylymnyń basqa bireýdiń jaramsyz, kóbinese tarihi tájiribe men halyqtardyń mentalitetine jat úlgilerin kóshirmeidi.
Halyq keńesi
Ókildiktiń kúsheiýi jańa organ – Halyq keńesin qurýda da kórinedi. Ol 126 músheden turýy kerek, ony Prezident etnomádeni birlestikterden, azamattyq qoǵamnan jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynan (máslihattardan) árqaisysynan 42 ókilden taǵaiyndaidy. Keńes sessiialary jylyna keminde bir ret ótýi tiis.
Halyq keńesine zań jobalaryn parlamenttiń qaraýyna engizý, ishki saiasat jáne ulttyq birlikti nyǵaitý jáne memlekettik qundylyqtardy ilgeriletý máseleleri boiynsha usynystar ázirleý, sondai-aq etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq beibitshilikti saqtaý jónindegi fýnktsiiany oryndaý quqyǵy beriletin bolady. Halyq keńesine jalpyulttyq referendýmdar ótkizýge bastama jasaý múmkindigi beriledi.
Osylaisha, jańa Konstitýtsiia tarihi sabaqtastyqty, egemendik pen ulttyq qundylyqtardy nyǵaitýǵa, memlekettik institýttardy jetildirýge jáne qoǵamnyń uzaqmerzimdi turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Osylaisha, Halyq keńesin konsýltativtik organ ǵana emes, sonymen birge el birligin nyǵaitý úshin qoǵamdyq qatynastardy retteitin eldiń basty ideologiialyq ortalyǵy etý usynylyp otyr.
