Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev osy jyldyń 15 naýryzynda respýblıkalyq referendým ótkizý týraly málimdedi, onda eldiń jańa Negizgi zańy qabyldanady. Mańyzdy jańalyqtardyń qataryna eldiń damý strategıasyndaǵy, maqsattary men mindetterindegi, basqarý júıesindegi jáne bılik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikterdi bólýdegi aýqymdy ózgerister qarastyrylǵan. Sondaı-aq, jańa organ – Halyq keńesin qurý usynylyp otyr. Usynylyp otyrǵan jańashyldyqtardyń birqatary tórt jyl buryn Belarýssıadaǵy Negizgi zańnyń ózgerýimen uqsas sıpatqa ıe.
Suranysqa ıe jańashyldyqtar
Prezıdent 1995 jyly qabyldanǵan burynǵy Konstıtýsıadan beri kóp ýaqyt ótkenin atap ótti. Qazaqstan ol kezeńde KSRO ydyraǵannan keıingi jol aıryǵynda turdy. Memleket aldynda qandaı jolmen júrý kerek, qalaı damý kerek degen suraq týyndady. Postkeńestik kúıreý jaǵdaıynda tártip ornatý úshin sýperprezıdenttik respýblıkaǵa joǵary suranys boldy, sol úlginiń kómegimen ótpeli kezeńde tártip ornatyp, qalypty ómirge kóshý júzege asyryldy.
30 jyldan astam ýaqyt ótti. Álem túbegeıli ózgerdi. Burynǵy KSRO qoǵamynda qalyptasqan úmitter oryndalmady, halyqtyń aıtarlyqtaı tobynyń arasynda ornyqqan senim joıyldy. Erkin naryq pen batystyq demokratıanyń ámbebap modeli týraly kózqarastar da álsiredi. Búginde lıberaldy model ámbebap ári ony barlyq elge kóshirýge jaramdy dep sanaıtyndar az. Sondaı-aq, eshkim Batyspen ádil qarym-qatynasqa úmittenbeıdi. Shynaıy jaǵdaı ol týraly 1990 jyldary elestetkennen góri qatal ári qatygez bolyp shyqty.
Sonymen qatar, jahandaný shekaralardyń ashylýyn, erkin saýdany jáne jalpyǵa birdeı qaýipsizdikti emes, gıbrıdti shabýyldardy, proteksıonızmdi, sanksıalardy jáne qos standarttardy ákeldi. Qazaqstannyń ózi 2022 jyly aıtarlyqtaı dárejede syrttan túrtki bolǵan qarýly búlikke qarsy jaýap berýge májbúr boldy.
Búginde álemniń kóptegen memleketteriniń aldynda qaǵaz júzinde emes, naqty egemendik pen táýelsizdikti saqtaý, áleýmettik jáne memlekettik ınstıtýttardy nyǵaıtý, qoǵam men bıliktiń úlken turaqtylyǵy úshin tetikter qurý máselesi tur.
Egemendik pen biregeılikti nyǵaıtý
Dál osy sapa men mindetterge basymdyq bergen qazaqstandyq bılik jańa Konstıtýsıany ázirleýge den qoıdy. Azamattyq biregeılik pen mádenıet eldiń egemendiginiń negizi retinde aıqyndaldy.
Qasym-Jomart Toqaev sońǵy jyldary qazaqstandyq qoǵamda eleýli ózgerister bolǵanyn atap ótip, bul úderister eldiń «maqsattary, qundylyqtary men qaǵıdattaryn» konstıtýsıalyq deńgeıde jańartýdy talap etetinin aıtty. Joba preambýlasynda Uly dalanyń myńjyldyq tarıhynyń sabaqtastyǵy týraly qaǵıda bekitiledi. Memlekettilik «baıyrǵy qazaq jerimen» tikeleı baılanystyrylyp, eldiń tarıhı memlekettik dástúriniń kóshpeli órkenıetten bastaý alatyn úzdiksizdigi negizdeledi. Bul aýmaqtyq tutastyqty doktrınalyq turǵydan nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Jańa Konstıtýsıa jobasynda «Qazaqstan halqynyń birligi» máselesi kún tártibine shyǵarylady. Memlekettiliktiń myzǵymas negizderi retinde yntymaq, etnosaralyq jáne konfesıaaralyq kelisim aıqyn kórsetiledi.
Osy maqsatta qazaq tili memlekettik til mártebesin saqtaı otyryp, orys tiliniń resmı qoldanys aıasy rastalady. Sonymen qatar memlekettiń zaıyrly sıpaty jáne barlyq dinderdiń bılikpen araqatynasy naqty aıqyndalady.
Qazaqstan Konstıtýsıasynda alǵash ret dástúrli qundylyqtardy qorǵaý elementteri kórinis tabady. Máselen, neke er men áıeldiń erikti ári teń quqyqty odaǵy retinde Negizgi zań deńgeıinde bekitiledi. Buǵan deıin bul norma tek «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodekste kórsetilgen bolatyn. Belarýssıanyń konstıtýsıalyq tájirıbesi búginde úlken suranysqa ıe.
Turaqtylyqty qamtamasyz etý
Jańa Qazaqstan Konstıtýsıasy jobasynda halyqtyń birligi men yntymaqtastyǵyn júzege asyrý halyq bıligin nyǵaıtý jáne ókildi organdardy kúsheıtý arqyly usynylyp otyr.
Reforma sýperprezıdenttik modelden «kúshti prezıdent – yqpaldy parlament – esep beretin úkimet» modeline, ishinara ókilettikterdi qaıta bólýge jáne tejemelik ári tepe-teńdik júıesin teńestirýge baǵyttalǵan. Bul ózgerister uzaq merzimdi turaqtylyqty qamtamasyz ete otyryp, bıliktiń ókildik ınstıtýttaryn tıimdirek jáne ishki jáne syrtqy syn-qaterlerge tózimdi etedi dep boljanýda.
Reforma qurylyp jatqan bir palataly parlament – Quryltaıdyń paıdasyna ókilettikterdi qaıta bólýdi kózdeıdi (ol Májilisten (tómengi palata) jáne Senattan (joǵarǵy) turatyn qazirgi eki palataly parlamenttiń ornyna keledi. Sondaı-aq, elde Quryltaımen jáne Úkimetpen ózara is-qımylda Prezıdenttiń atynan ókildik etetin vıse-prezıdent ınstıtýty engizilýde. Prezıdent pen vıse-prezıdent ókilettik kezeńinde saıası partıalar qatarynda bolmaýy kerek.
Bir palataly Parlament – Quryltaıdyń ókilettigi keńeıedi, ol eldiń jalǵyz zań shyǵarýshy organyna aınalady. Sondaı-aq onyń úkimetti baqylaý fýnksıasy da kúsheıtilýde. Ókilettikterdiń úlken kólemin máslıhattardyń, ıaǵnı jergilikti keńesterdiń jergilikti deńgeıine berý kózdelip otyr.
Belarýssıa tájirıbesi
Qazaqstandaǵy konstıtýsıa reformasynyń qazaqstandyq memlekettiliktiń negizderine baılanysty tereń ózindik ereksheligi bar. Degenmen, bul jerde 2022 jylǵy konstıtýsıalyq reformanyń belarýssıalyq tájirıbesimen tańqalarlyq uqsastyqty da kóre alamyz. Eki jaǵdaıda da halyqtyń birligi egemendik pen táýelsizdikti qamtamasyz etýge múmkindik beretin negizgi qundylyq bolyp sanalady.
Sondaı-aq, áleýmettik ınstıtýttardyń keń aýqymdy ókildikterin kvotalaıtyn Qazaqstannyń Halyq keńesin qurýdaǵy belarýstiń tájirıbesin baıqaýǵa bolady. Iá, Qazaqstan Halyq keńesi eldiń joǵary ókildi organy mártebesine ıe emes jáne Búkilbelarýstik Halyq jınalysy sıaqty ókildi bolyp sanalmaıdy. Alaıda, azamattyq qoǵam men jergilikti bılik organdaryn bir alańda biriktirý áreketi memleket ınstıtýttarynyń ókilettikterin naqty keńeıtý bolyp tabylady.
Eldiń egemendigi men ulttyq qundylyqtaryn qorǵaý Batystyń óz kózqarasyn, ómir saltyn jáne qundylyqtaryn tańýǵa tyrysýyna túsinikti jáne erekshe balama retinde belgilenedi. Bizdiń memleketterimiz óz qoǵamy men halqynyń múddelerine sáıkes damýǵa tyrysady, saıası qurylymnyń basqa bireýdiń jaramsyz, kóbinese tarıhı tájirıbe men halyqtardyń mentalıtetine jat úlgilerin kóshirmeıdi.
Halyq keńesi
Ókildiktiń kúsheıýi jańa organ – Halyq keńesin qurýda da kórinedi. Ol 126 músheden turýy kerek, ony Prezıdent etnomádenı birlestikterden, azamattyq qoǵamnan jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynan (máslıhattardan) árqaısysynan 42 ókilden taǵaıyndaıdy. Keńes sesıalary jylyna keminde bir ret ótýi tıis.
Halyq keńesine zań jobalaryn parlamenttiń qaraýyna engizý, ishki saıasat jáne ulttyq birlikti nyǵaıtý jáne memlekettik qundylyqtardy ilgeriletý máseleleri boıynsha usynystar ázirleý, sondaı-aq etnosaralyq jáne konfesıaaralyq beıbitshilikti saqtaý jónindegi fýnksıany oryndaý quqyǵy beriletin bolady. Halyq keńesine jalpyulttyq referendýmdar ótkizýge bastama jasaý múmkindigi beriledi.
Osylaısha, jańa Konstıtýsıa tarıhı sabaqtastyqty, egemendik pen ulttyq qundylyqtardy nyǵaıtýǵa, memlekettik ınstıtýttardy jetildirýge jáne qoǵamnyń uzaqmerzimdi turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Osylaısha, Halyq keńesin konsýltatıvtik organ ǵana emes, sonymen birge el birligin nyǵaıtý úshin qoǵamdyq qatynastardy retteıtin eldiń basty ıdeologıalyq ortalyǵy etý usynylyp otyr.
