قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ تۋرالى مەلٸمدەدٸ, وندا ەلدٸڭ جاڭا نەگٸزگٸ زاڭى قابىلدانادى. ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ قاتارىنا ەلدٸڭ دامۋ ستراتەگيياسىنداعى, ماقساتتارى مەن مٸندەتتەرٸندەگٸ, باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ جەنە بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى ٶكٸلەتتٸكتەردٸ بٶلۋدەگٸ اۋقىمدى ٶزگەرٸستەر قاراستىرىلعان. سونداي-اق, جاڭا ورگان – حالىق كەڭەسٸن قۇرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭاشىلدىقتاردىڭ بٸرقاتارى تٶرت جىل بۇرىن بەلارۋسسيياداعى نەگٸزگٸ زاڭنىڭ ٶزگەرۋٸمەن ۇقساس سيپاتقا يە.
سۇرانىسقا يە جاڭاشىلدىقتار
پرەزيدەنت 1995 جىلى قابىلدانعان بۇرىنعى كونستيتۋتسييادان بەرٸ كٶپ ۋاقىت ٶتكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. قازاقستان ول كەزەڭدە كسرو ىدىراعاننان كەيٸنگٸ جول ايرىعىندا تۇردى. مەملەكەت الدىندا قانداي جولمەن جٷرۋ كەرەك, قالاي دامۋ كەرەك دەگەن سۇراق تۋىندادى. پوستكەڭەستٸك كٷيرەۋ جاعدايىندا تەرتٸپ ورناتۋ ٷشٸن سۋپەرپرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا جوعارى سۇرانىس بولدى, سول ٷلگٸنٸڭ كٶمەگٸمەن ٶتپەلٸ كەزەڭدە تەرتٸپ ورناتىپ, قالىپتى ٶمٸرگە كٶشۋ جٷزەگە اسىرىلدى.
30 جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. ەلەم تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ. بۇرىنعى كسرو قوعامىندا قالىپتاسقان ٷمٸتتەر ورىندالمادى, حالىقتىڭ ايتارلىقتاي توبىنىڭ اراسىندا ورنىققان سەنٸم جويىلدى. ەركٸن نارىق پەن باتىستىق دەموكراتييانىڭ ەمبەباپ مودەلٸ تۋرالى كٶزقاراستار دا ەلسٸرەدٸ. بٷگٸندە ليبەرالدى مودەل ەمبەباپ ەرٸ ونى بارلىق ەلگە كٶشٸرۋگە جارامدى دەپ سانايتىندار از. سونداي-اق, ەشكٸم باتىسپەن ەدٸل قارىم-قاتىناسقا ٷمٸتتەنبەيدٸ. شىنايى جاعداي ول تۋرالى 1990 جىلدارى ەلەستەتكەننەن گٶرٸ قاتال ەرٸ قاتىگەز بولىپ شىقتى.
سونىمەن قاتار, جاھاندانۋ شەكارالاردىڭ اشىلۋىن, ەركٸن ساۋدانى جەنە جالپىعا بٸردەي قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ەمەس, گيبريدتٸ شابۋىلداردى, پروتەكتسيونيزمدٸ, سانكتسييالاردى جەنە قوس ستاندارتتاردى ەكەلدٸ. قازاقستاننىڭ ٶزٸ 2022 جىلى ايتارلىقتاي دەرەجەدە سىرتتان تٷرتكٸ بولعان قارۋلى بٷلٸككە قارسى جاۋاپ بەرۋگە مەجبٷر بولدى.
بٷگٸندە ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن مەملەكەتتەرٸنٸڭ الدىندا قاعاز جٷزٸندە ەمەس, ناقتى ەگەمەندٸك پەن تەۋەلسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ, قوعام مەن بيلٸكتٸڭ ٷلكەن تۇراقتىلىعى ٷشٸن تەتٸكتەر قۇرۋ مەسەلەسٸ تۇر.
ەگەمەندٸك پەن بٸرەگەيلٸكتٸ نىعايتۋ
دەل وسى ساپا مەن مٸندەتتەرگە باسىمدىق بەرگەن قازاقستاندىق بيلٸك جاڭا كونستيتۋتسييانى ەزٸرلەۋگە دەن قويدى. ازاماتتىق بٸرەگەيلٸك پەن مەدەنيەت ەلدٸڭ ەگەمەندٸگٸنٸڭ نەگٸزٸ رەتٸندە ايقىندالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق قوعامدا ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر بولعانىن اتاپ ٶتٸپ, بۇل ٷدەرٸستەر ەلدٸڭ «ماقساتتارى, قۇندىلىقتارى مەن قاعيداتتارىن» كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە جاڭارتۋدى تالاپ ەتەتٸنٸن ايتتى. جوبا پرەامبۋلاسىندا ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعى تۋرالى قاعيدا بەكٸتٸلەدٸ. مەملەكەتتٸلٸك «بايىرعى قازاق جەرٸمەن» تٸكەلەي بايلانىستىرىلىپ, ەلدٸڭ تاريحي مەملەكەتتٸك دەستٷرٸنٸڭ كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتەن باستاۋ الاتىن ٷزدٸكسٸزدٸگٸ نەگٸزدەلەدٸ. بۇل اۋماقتىق تۇتاستىقتى دوكترينالىق تۇرعىدان نىعايتۋعا باعىتتالعان.
جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىندا «قازاقستان حالقىنىڭ بٸرلٸگٸ» مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸنە شىعارىلادى. مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ مىزعىماس نەگٸزدەرٸ رەتٸندە ىنتىماق, ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم ايقىن كٶرسەتٸلەدٸ.
وسى ماقساتتا قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸن ساقتاي وتىرىپ, ورىس تٸلٸنٸڭ رەسمي قولدانىس اياسى راستالادى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸڭ زايىرلى سيپاتى جەنە بارلىق دٸندەردٸڭ بيلٸكپەن اراقاتىناسى ناقتى ايقىندالادى.
قازاقستان كونستيتۋتسيياسىندا العاش رەت دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى قورعاۋ ەلەمەنتتەرٸ كٶرٸنٸس تابادى. مەسەلەن, نەكە ەر مەن ەيەلدٸڭ ەرٸكتٸ ەرٸ تەڭ قۇقىقتى وداعى رەتٸندە نەگٸزگٸ زاڭ دەڭگەيٸندە بەكٸتٸلەدٸ. بۇعان دەيٸن بۇل نورما تەك «نەكە (ەرلٸ-زايىپتىلىق) جەنە وتباسى تۋرالى» كودەكستە كٶرسەتٸلگەن بولاتىن. بەلارۋسسييانىڭ كونستيتۋتسييالىق تەجٸريبەسٸ بٷگٸندە ٷلكەن سۇرانىسقا يە.
تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ
جاڭا قازاقستان كونستيتۋتسيياسى جوباسىندا حالىقتىڭ بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماقتاستىعىن جٷزەگە اسىرۋ حالىق بيلٸگٸن نىعايتۋ جەنە ٶكٸلدٸ ورگانداردى كٷشەيتۋ ارقىلى ۇسىنىلىپ وتىر.
رەفورما سۋپەرپرەزيدەنتتٸك مودەلدەن «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» مودەلٸنە, ٸشٸنارا ٶكٸلەتتٸكتەردٸ قايتا بٶلۋگە جەنە تەجەمەلٸك ەرٸ تەپە-تەڭدٸك جٷيەسٸن تەڭەستٸرۋگە باعىتتالعان. بۇل ٶزگەرٸستەر ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, بيلٸكتٸڭ ٶكٸلدٸك ينستيتۋتتارىن تيٸمدٸرەك جەنە ٸشكٸ جەنە سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە تٶزٸمدٸ ەتەدٸ دەپ بولجانۋدا.
رەفورما قۇرىلىپ جاتقان بٸر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتايدىڭ پايداسىنا ٶكٸلەتتٸكتەردٸ قايتا بٶلۋدٸ كٶزدەيدٸ (ول مەجٸلٸستەن (تٶمەنگٸ پالاتا) جەنە سەناتتان (جوعارعى) تۇراتىن قازٸرگٸ ەكٸ پالاتالى پارلامەنتتٸڭ ورنىنا كەلەدٸ. سونداي-اق, ەلدە قۇرىلتايمەن جەنە ٷكٸمەتپەن ٶزارا ٸس-قيمىلدا پرەزيدەنتتٸڭ اتىنان ٶكٸلدٸك ەتەتٸن ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەنگٸزٸلۋدە. پرەزيدەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸك كەزەڭٸندە ساياسي پارتييالار قاتارىندا بولماۋى كەرەك.
بٸر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتايدىڭ ٶكٸلەتتٸگٸ كەڭەيەدٸ, ول ەلدٸڭ جالعىز زاڭ شىعارۋشى ورگانىنا اينالادى. سونداي-اق ونىڭ ٷكٸمەتتٸ باقىلاۋ فۋنكتسيياسى دا كٷشەيتٸلۋدە. ٶكٸلەتتٸكتەردٸڭ ٷلكەن كٶلەمٸن مەسليحاتتاردىڭ, ياعني جەرگٸلٸكتٸ كەڭەستەردٸڭ جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيٸنە بەرۋ كٶزدەلٸپ وتىر.
بەلارۋسسييا تەجٸريبەسٸ
قازاقستانداعى كونستيتۋتسييا رەفورماسىنىڭ قازاقستاندىق مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ نەگٸزدەرٸنە بايلانىستى تەرەڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بار. دەگەنمەن, بۇل جەردە 2022 جىلعى كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ بەلارۋسسييالىق تەجٸريبەسٸمەن تاڭقالارلىق ۇقساستىقتى دا كٶرە الامىز. ەكٸ جاعدايدا دا حالىقتىڭ بٸرلٸگٸ ەگەمەندٸك پەن تەۋەلسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن نەگٸزگٸ قۇندىلىق بولىپ سانالادى.
سونداي-اق, ەلەۋمەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ كەڭ اۋقىمدى ٶكٸلدٸكتەرٸن كۆوتالايتىن قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسٸن قۇرۋداعى بەلارۋستٸڭ تەجٸريبەسٸن بايقاۋعا بولادى. يە, قازاقستان حالىق كەڭەسٸ ەلدٸڭ جوعارى ٶكٸلدٸ ورگانى مەرتەبەسٸنە يە ەمەس جەنە بٷكٸلبەلارۋستٸك حالىق جينالىسى سيياقتى ٶكٸلدٸ بولىپ سانالمايدى. الايدا, ازاماتتىق قوعام مەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارىن بٸر الاڭدا بٸرٸكتٸرۋ ەرەكەتٸ مەملەكەت ينستيتۋتتارىنىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن ناقتى كەڭەيتۋ بولىپ تابىلادى.
ەلدٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قورعاۋ باتىستىڭ ٶز كٶزقاراسىن, ٶمٸر سالتىن جەنە قۇندىلىقتارىن تاڭۋعا تىرىسۋىنا تٷسٸنٸكتٸ جەنە ەرەكشە بالاما رەتٸندە بەلگٸلەنەدٸ. بٸزدٸڭ مەملەكەتتەرٸمٸز ٶز قوعامى مەن حالقىنىڭ مٷددەلەرٸنە سەيكەس دامۋعا تىرىسادى, ساياسي قۇرىلىمنىڭ باسقا بٸرەۋدٸڭ جارامسىز, كٶبٸنەسە تاريحي تەجٸريبە مەن حالىقتاردىڭ مەنتاليتەتٸنە جات ٷلگٸلەرٸن كٶشٸرمەيدٸ.
حالىق كەڭەسٸ
ٶكٸلدٸكتٸڭ كٷشەيۋٸ جاڭا ورگان – حالىق كەڭەسٸن قۇرۋدا دا كٶرٸنەدٸ. ول 126 مٷشەدەن تۇرۋى كەرەك, ونى پرەزيدەنت ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەردەن, ازاماتتىق قوعامنان جەنە جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىنان (مەسليحاتتاردان) ەرقايسىسىنان 42 ٶكٸلدەن تاعايىندايدى. كەڭەس سەسسييالارى جىلىنا كەمٸندە بٸر رەت ٶتۋٸ تيٸس.
حالىق كەڭەسٸنە زاڭ جوبالارىن پارلامەنتتٸڭ قاراۋىنا ەنگٸزۋ, ٸشكٸ ساياسات جەنە ۇلتتىق بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ جەنە مەملەكەتتٸك قۇندىلىقتاردى ٸلگەرٸلەتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ۇسىنىستار ەزٸرلەۋ, سونداي-اق ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ فۋنكتسييانى ورىنداۋ قۇقىعى بەرٸلەتٸن بولادى. حالىق كەڭەسٸنە جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدار ٶتكٸزۋگە باستاما جاساۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلەدٸ.
وسىلايشا, جاڭا كونستيتۋتسييا تاريحي ساباقتاستىقتى, ەگەمەندٸك پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا, مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردى جەتٸلدٸرۋگە جەنە قوعامنىڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
وسىلايشا, حالىق كەڭەسٸن كونسۋلتاتيۆتٸك ورگان عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ەل بٸرلٸگٸن نىعايتۋ ٷشٸن قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتٸن ەلدٸڭ باستى يدەولوگييالىق ورتالىعى ەتۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
