قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ وسى جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى مالىمدەدى، وندا ەلدىڭ جاڭا نەگىزگى زاڭى قابىلدانادى. ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ قاتارىنا ەلدىڭ دامۋ ستراتەگياسىنداعى، ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىندەگى، باسقارۋ جۇيەسىندەگى جانە بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى بولۋدەگى اۋقىمدى وزگەرىستەر قاراستىرىلعان. سونداي-اق، جاڭا ورگان – حالىق كەڭەسىن قۇرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرقاتارى ءتورت جىل بۇرىن بەلارۋسسياداعى نەگىزگى زاڭنىڭ وزگەرۋىمەن ۇقساس سيپاتقا يە.
سۇرانىسقا يە جاڭاشىلدىقتار
پرەزيدەنت 1995 جىلى قابىلدانعان بۇرىنعى كونستيتۋسيادان بەرى كوپ ۋاقىت وتكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان ول كەزەڭدە كسرو ىدىراعاننان كەيىنگى جول ايرىعىندا تۇردى. مەملەكەت الدىندا قانداي جولمەن ءجۇرۋ كەرەك، قالاي دامۋ كەرەك دەگەن سۇراق تۋىندادى. پوستكەڭەستىك كۇيرەۋ جاعدايىندا ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن سۋپەرپرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا جوعارى سۇرانىس بولدى، سول ۇلگىنىڭ كومەگىمەن وتپەلى كەزەڭدە ءتارتىپ ورناتىپ، قالىپتى ومىرگە كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
30 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. الەم تۇبەگەيلى وزگەردى. بۇرىنعى كسرو قوعامىندا قالىپتاسقان ۇمىتتەر ورىندالمادى، حالىقتىڭ ايتارلىقتاي توبىنىڭ اراسىندا ورنىققان سەنىم جويىلدى. ەركىن نارىق پەن باتىستىق دەموكراتيانىڭ امبەباپ مودەلى تۋرالى كوزقاراستار دا السىرەدى. بۇگىندە ليبەرالدى مودەل امبەباپ ءارى ونى بارلىق ەلگە كوشىرۋگە جارامدى دەپ سانايتىندار از. سونداي-اق، ەشكىم باتىسپەن ءادىل قارىم-قاتىناسقا ۇمىتتەنبەيدى. شىنايى جاعداي ول تۋرالى 1990 جىلدارى ەلەستەتكەننەن گورى قاتال ءارى قاتىگەز بولىپ شىقتى.
سونىمەن قاتار، جاھاندانۋ شەكارالاردىڭ اشىلۋىن، ەركىن ساۋدانى جانە جالپىعا بىردەي قاۋىپسىزدىكتى ەمەس، گيبريدتى شابۋىلداردى، پروتەكسيونيزمدى، سانكسيالاردى جانە قوس ستاندارتتاردى اكەلدى. قازاقستاننىڭ ءوزى 2022 جىلى ايتارلىقتاي دارەجەدە سىرتتان تۇرتكى بولعان قارۋلى بۇلىككە قارسى جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر بولدى.
بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىنىڭ الدىندا قاعاز جۇزىندە ەمەس، ناقتى ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ، الەۋمەتتىك جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ، قوعام مەن بيلىكتىڭ ۇلكەن تۇراقتىلىعى ءۇشىن تەتىكتەر قۇرۋ ماسەلەسى تۇر.
ەگەمەندىك پەن بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ
ءدال وسى ساپا مەن مىندەتتەرگە باسىمدىق بەرگەن قازاقستاندىق بيلىك جاڭا كونستيتۋسيانى ازىرلەۋگە دەن قويدى. ازاماتتىق بىرەگەيلىك پەن مادەنيەت ەلدىڭ ەگەمەندىگىنىڭ نەگىزى رەتىندە ايقىندالدى.
قاسىم-جومارت توقايەۆ سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق قوعامدا ەلەۋلى وزگەرىستەر بولعانىن اتاپ ءوتىپ، بۇل ۇدەرىستەر ەلدىڭ «ماقساتتارى، قۇندىلىقتارى مەن قاعيداتتارىن» كونستيتۋسيالىق دەڭگەيدە جاڭارتۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى. جوبا پرەامبۋلاسىندا ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعى تۋرالى قاعيدا بەكىتىلەدى. مەملەكەتتىلىك «بايىرعى قازاق جەرىمەن» تىكەلەي بايلانىستىرىلىپ، ەلدىڭ تاريحي مەملەكەتتىك ءداستۇرىنىڭ كوشپەلى وركەنيەتتەن باستاۋ الاتىن ۇزدىكسىزدىگى نەگىزدەلەدى. بۇل اۋماقتىق تۇتاستىقتى دوكترينالىق تۇرعىدان نىعايتۋعا باعىتتالعان.
جاڭا كونستيتۋسيا جوباسىندا «قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى» ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعارىلادى. مەملەكەتتىلىكتىڭ مىزعىماس نەگىزدەرى رەتىندە ىنتىماق، ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ايقىن كورسەتىلەدى.
وسى ماقساتتا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن ساقتاي وتىرىپ، ورىس ءتىلىنىڭ رەسمي قولدانىس اياسى راستالادى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ زايىرلى سيپاتى جانە بارلىق دىندەردىڭ بيلىكپەن اراقاتىناسى ناقتى ايقىندالادى.
قازاقستان كونستيتۋسياسىندا العاش رەت ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى قورعاۋ ەلەمەنتتەرى كورىنىس تابادى. ماسەلەن، نەكە ەر مەن ايەلدىڭ ەرىكتى ءارى تەڭ قۇقىقتى وداعى رەتىندە نەگىزگى زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلەدى. بۇعان دەيىن بۇل نورما تەك «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستە كورسەتىلگەن بولاتىن. بەلارۋسسيانىڭ كونستيتۋسيالىق تاجىريبەسى بۇگىندە ۇلكەن سۇرانىسقا يە.
تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ
جاڭا قازاقستان كونستيتۋسياسى جوباسىندا حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماقتاستىعىن جۇزەگە اسىرۋ حالىق بيلىگىن نىعايتۋ جانە وكىلدى ورگانداردى كۇشەيتۋ ارقىلى ۇسىنىلىپ وتىر.
رەفورما سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلدەن «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» مودەلىنە، ءىشىنارا وكىلەتتىكتەردى قايتا بولۋگە جانە تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن تەڭەستىرۋگە باعىتتالعان. بۇل وزگەرىستەر ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ، بيلىكتىڭ وكىلدىك ينستيتۋتتارىن تيىمدىرەك جانە ىشكى جانە سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە ءتوزىمدى ەتەدى دەپ بولجانۋدا.
رەفورما قۇرىلىپ جاتقان ءبىر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتايدىڭ پايداسىنا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋدى كوزدەيدى (ول ماجىلىستەن (تومەنگى پالاتا) جانە سەناتتان (جوعارعى) تۇراتىن قازىرگى ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ ورنىنا كەلەدى. سونداي-اق، ەلدە قۇرىلتايمەن جانە ۇكىمەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىلدا پرەزيدەنتتىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەتىن ۆيسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەنگىزىلۋدە. پرەزيدەنت پەن ۆيسە-پرەزيدەنت وكىلەتتىك كەزەڭىندە ساياسي پارتيالار قاتارىندا بولماۋى كەرەك.
ءبىر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتايدىڭ وكىلەتتىگى كەڭەيەدى، ول ەلدىڭ جالعىز زاڭ شىعارۋشى ورگانىنا اينالادى. سونداي-اق ونىڭ ۇكىمەتتى باقىلاۋ فۋنكسياسى دا كۇشەيتىلۋدە. وكىلەتتىكتەردىڭ ۇلكەن كولەمىن ءماسليحاتتاردىڭ، ياعني جەرگىلىكتى كەڭەستەردىڭ جەرگىلىكتى دەڭگەيىنە بەرۋ كوزدەلىپ وتىر.
بەلارۋسسيا تاجىريبەسى
قازاقستانداعى كونستيتۋسيا رەفورماسىنىڭ قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزدەرىنە بايلانىستى تەرەڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. دەگەنمەن، بۇل جەردە 2022 جىلعى كونستيتۋسيالىق رەفورمانىڭ بەلارۋسسيالىق تاجىريبەسىمەن تاڭقالارلىق ۇقساستىقتى دا كورە الامىز. ەكى جاعدايدا دا حالىقتىڭ بىرلىگى ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن نەگىزگى قۇندىلىق بولىپ سانالادى.
سونداي-اق، الەۋمەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ كەڭ اۋقىمدى وكىلدىكتەرىن كۆوتالايتىن قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىن قۇرۋداعى بەلارۋستىڭ تاجىريبەسىن بايقاۋعا بولادى. ءيا، قازاقستان حالىق كەڭەسى ەلدىڭ جوعارى وكىلدى ورگانى مارتەبەسىنە يە ەمەس جانە بۇكىلبەلارۋستىك حالىق جينالىسى سياقتى وكىلدى بولىپ سانالمايدى. الايدا، ازاماتتىق قوعام مەن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىن ءبىر الاڭدا بىرىكتىرۋ ارەكەتى مەملەكەت ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن ناقتى كەڭەيتۋ بولىپ تابىلادى.
ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قورعاۋ باتىستىڭ ءوز كوزقاراسىن، ءومىر سالتىن جانە قۇندىلىقتارىن تاڭۋعا تىرىسۋىنا تۇسىنىكتى جانە ەرەكشە بالاما رەتىندە بەلگىلەنەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز ءوز قوعامى مەن حالقىنىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس دامۋعا تىرىسادى، ساياسي قۇرىلىمنىڭ باسقا بىرەۋدىڭ جارامسىز، كوبىنەسە تاريحي تاجىريبە مەن حالىقتاردىڭ مەنتاليتەتىنە جات ۇلگىلەرىن كوشىرمەيدى.
حالىق كەڭەسى
وكىلدىكتىڭ كۇشەيۋى جاڭا ورگان – حالىق كەڭەسىن قۇرۋدا دا كورىنەدى. ول 126 مۇشەدەن تۇرۋى كەرەك، ونى پرەزيدەنت ەتنومادەني بىرلەستىكتەردەن، ازاماتتىق قوعامنان جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-وزى باسقارۋ ورگاندارىنان (ءماسليحاتتاردان) ءارقايسىسىنان 42 وكىلدەن تاعايىندايدى. كەڭەس سەسسيالارى جىلىنا كەمىندە ءبىر رەت ءوتۋى ءتيىس.
حالىق كەڭەسىنە زاڭ جوبالارىن پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋ، ىشكى ساياسات جانە ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ جانە مەملەكەتتىك قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ، سونداي-اق ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جونىندەگى فۋنكسيانى ورىنداۋ قۇقىعى بەرىلەتىن بولادى. حالىق كەڭەسىنە جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدار وتكىزۋگە باستاما جاساۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى.
وسىلايشا، جاڭا كونستيتۋسيا تاريحي ساباقتاستىقتى، ەگەمەندىك پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جەتىلدىرۋگە جانە قوعامنىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
وسىلايشا، حالىق كەڭەسىن كونسۋلتاتيۆتىك ورگان عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ەل بىرلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن ەلدىڭ باستى يدەولوگيالىق ورتالىعى ەتۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
