Qazaqstan Kashagannan túsetin tabysty qaita bólýdi talap etip, arbitrajǵa júgindi – ICIJ
Qazaqstan Kashagan ken ornynan túsetin tabystyń ádiletsiz bólinýine bailanysty halyqaralyq arbitrajda 160 milliard dollarlyq talap qoidy, dep habarlaidy Dalanews.kz Qaztagqa silteme jasap.
Halyqaralyq zertteýshi jýrnalister konsortsiýmy (ICIJ) Qashaǵan ken ornynan túsetin tabystyń 98 paiyzy North Caspian Operating Company (NCOC) konsortsiýmyna tiesili ekenin habarlady. Qazaqstan biligi bul tabysty ádiletsiz bóliný dep eseptep, 1997 jyly Nursultan Nazarbaev tusynda jasalǵan kelisim sharttardy qaita qaraýǵa nietti.
Úkimet Gaagadaǵy halyqaralyq arbitrajda 160 milliard dollarlyq talap qoiyp, mundai teńsizdiktiń el múddesine qaishy ekenin dáleldeýge tyrysyp jatyr. Sarapshylar Kashagan jobasyn "ǵasyr jobasy" dep atap, onyń ainalasyndaǵy tabys úlesin qaita qaraý memlekettiń strategiialyq múddesi dep baǵalap otyr.
Máseleniń máni nede?
Úkimettiń málimetinshe, Kashagannan túsetin tabystyń 98%-y North Caspian Operating Company (NCOC) halyqaralyq konsortsiýmyna tiesili. Bul teńsizdik 1997 jyly jasalǵan Ónimdi bólý týraly kelisimge (ÓBK) bailanysty týyndaǵan. 2008 jyly kelisim qaita qaralǵanymen, Qazaqstannyń úlesi mardymsyz ǵana ósken.
Qazaqstannyń negizgi talaptary:
tabysty ádil bólý;
ekologiialyq buzýshylyq úshin salynǵan 5 mlrd dollar aiyppuldyń oryndalysyn toqtatý;
kelisimderdi ulttyq múddege sai qaita qaraý.
NCOC quramynda Shell, ExxonMobil, Eni, TotalEnergies, CNPC (Qytai), Inpex (Japoniia) jáne «QazMunaiGaz» bar. Qazaqstan tarapy bul kompaniialardy milliardtaǵan dollarlyq shyǵyn, jemqorlyq jáne ekologiialyq talaptardy buzý derekteri boiynsha aiyptap otyr.
Qupiia arbitraj Arbitraj isi 2023 jyly bastalǵan. Tyńdaýlar Shveitsariiada ótip jatyr jáne 2028 jylǵa deiin jalǵasýy múmkin. Bul – Qazaqstan tarihyndaǵy eń iri halyqaralyq talaptardyń biri.
Seri júktemesi – daý ózegi Qazaqstan ekologiia ministrligi men PSA (memlekettik agenttik) NCOC-ke serany durys saqtamady dep aiyptap, 2022 jyly 5 mlrd dollar aiyppul salǵan. Kompaniia aiyppulmen kelispei, sotqa júgindi. Arbitraj qujatyna sáikes, NCOC seranyń jinalýyna temirjol jelisiniń kesh iske qosylýy men eksportty biliktiń keshiktirip ruqsat berýi sebep boldy deidi.
Qoǵam ne deidi?
Sarapshylar men qoǵam belsendileri Qashagan, Teńiz jáne Qarashyǵanaq siiaqty iri jobalar boiynsha kelisimderdiń qupiialyǵyna narazylyq bildirýde. ICIJ deregi boiynsha, 2016–2023 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Qashaǵannan tek 5,4 mlrd dollar ǵana alǵan, al NCOC 55 mlrd dollardyń munaiyn satqan.
Úkimet ne kózdeidi?
Prezident Qasym-Jomart Toqaev úkimetke ÓBK sharttaryn qaita qarap, ulttyq múddege sai tiimdirek kelisimge qol jetkizýdi tapsyrǵan. Bul – alpaýyt kompaniialarmen qarym-qatynasty qaita qaraýǵa baǵyttalǵan jańa saiasi kezeńniń bir bóligi.
