قازاقستان كاشاگاننان تٷسەتٸن تابىستى قايتا بٶلۋدٸ تالاپ ەتٸپ, اربيتراجعا جٷگٸندٸ – ICIJ
قازاقستان كاشاگان كەن ورنىنان تٷسەتٸن تابىستىڭ ەدٸلەتسٸز بٶلٸنۋٸنە بايلانىستى حالىقارالىق اربيتراجدا 160 ميلليارد دوللارلىق تالاپ قويدى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz قازتاگقا سٸلتەمە جاساپ.
حالىقارالىق زەرتتەۋشٸ جۋرناليستەر كونسورتسيۋمى (ICIJ) قاشاعان كەن ورنىنان تٷسەتٸن تابىستىڭ 98 پايىزى North Caspian Operating Company (NCOC) كونسورتسيۋمىنا تيەسٸلٸ ەكەنٸن حابارلادى. قازاقستان بيلٸگٸ بۇل تابىستى ەدٸلەتسٸز بٶلٸنۋ دەپ ەسەپتەپ, 1997 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇسىندا جاسالعان كەلٸسٸم شارتتاردى قايتا قاراۋعا نيەتتٸ.
ٷكٸمەت گااگاداعى حالىقارالىق اربيتراجدا 160 ميلليارد دوللارلىق تالاپ قويىپ, مۇنداي تەڭسٸزدٸكتٸڭ ەل مٷددەسٸنە قايشى ەكەنٸن دەلەلدەۋگە تىرىسىپ جاتىر. ساراپشىلار كاشاگان جوباسىن "عاسىر جوباسى" دەپ اتاپ, ونىڭ اينالاسىنداعى تابىس ٷلەسٸن قايتا قاراۋ مەملەكەتتٸڭ ستراتەگييالىق مٷددەسٸ دەپ باعالاپ وتىر.
مەسەلەنٸڭ مەنٸ نەدە?
ٷكٸمەتتٸڭ مەلٸمەتٸنشە, كاشاگاننان تٷسەتٸن تابىستىڭ 98%-ى North Caspian Operating Company (NCOC) حالىقارالىق كونسورتسيۋمىنا تيەسٸلٸ. بۇل تەڭسٸزدٸك 1997 جىلى جاسالعان ٶنٸمدٸ بٶلۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە (ٶبك) بايلانىستى تۋىنداعان. 2008 جىلى كەلٸسٸم قايتا قارالعانىمەن, قازاقستاننىڭ ٷلەسٸ ماردىمسىز عانا ٶسكەن.
قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ تالاپتارى:
تابىستى ەدٸل بٶلۋ;
ەكولوگييالىق بۇزۋشىلىق ٷشٸن سالىنعان 5 ملرد دوللار ايىپپۇلدىڭ ورىندالىسىن توقتاتۋ;
كەلٸسٸمدەردٸ ۇلتتىق مٷددەگە ساي قايتا قاراۋ.
NCOC قۇرامىندا Shell, ExxonMobil, Eni, TotalEnergies, CNPC (قىتاي), Inpex (جاپونييا) جەنە «قازمۇنايگاز» بار. قازاقستان تاراپى بۇل كومپانييالاردى ميللياردتاعان دوللارلىق شىعىن, جەمقورلىق جەنە ەكولوگييالىق تالاپتاردى بۇزۋ دەرەكتەرٸ بويىنشا ايىپتاپ وتىر.
قۇپييا اربيتراج اربيتراج ٸسٸ 2023 جىلى باستالعان. تىڭداۋلار شۆەيتسارييادا ٶتٸپ جاتىر جەنە 2028 جىلعا دەيٸن جالعاسۋى مٷمكٸن. بۇل – قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ ٸرٸ حالىقارالىق تالاپتاردىڭ بٸرٸ.
سەرٸ جٷكتەمەسٸ – داۋ ٶزەگٸ قازاقستان ەكولوگييا مينيسترلٸگٸ مەن PSA (مەملەكەتتٸك اگەنتتٸك) NCOC-كە سەرانى دۇرىس ساقتامادى دەپ ايىپتاپ, 2022 جىلى 5 ملرد دوللار ايىپپۇل سالعان. كومپانييا ايىپپۇلمەن كەلٸسپەي, سوتقا جٷگٸندٸ. اربيتراج قۇجاتىنا سەيكەس, NCOC سەرانىڭ جينالۋىنا تەمٸرجول جەلٸسٸنٸڭ كەش ٸسكە قوسىلۋى مەن ەكسپورتتى بيلٸكتٸڭ كەشٸكتٸرٸپ رۇقسات بەرۋٸ سەبەپ بولدى دەيدٸ.
قوعام نە دەيدٸ?
ساراپشىلار مەن قوعام بەلسەندٸلەرٸ قاشاگان, تەڭٸز جەنە قاراشىعاناق سيياقتى ٸرٸ جوبالار بويىنشا كەلٸسٸمدەردٸڭ قۇپييالىعىنا نارازىلىق بٸلدٸرۋدە. ICIJ دەرەگٸ بويىنشا, 2016–2023 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان قاشاعاننان تەك 5,4 ملرد دوللار عانا العان, ال NCOC 55 ملرد دوللاردىڭ مۇنايىن ساتقان.
ٷكٸمەت نە كٶزدەيدٸ?
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷكٸمەتكە ٶبك شارتتارىن قايتا قاراپ, ۇلتتىق مٷددەگە ساي تيٸمدٸرەك كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزۋدٸ تاپسىرعان. بۇل – الپاۋىت كومپانييالارمەن قارىم-قاتىناستى قايتا قاراۋعا باعىتتالعان جاڭا ساياسي كەزەڭنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ.
