Tsifrlyq jaǵynan qaryshtap damyp bara jatqan zamanda jeke derekterdiń tarap ketýi - óte qaýipti jait. Keiingi kúnderi 16 million qazaqstandyqtyń jeke deregi tarap ketkeni týraly aqparattar aitylyp jatyr.
Qandai derekter tarap ketti, jaýapty ministr ne dep aqtaldy? Dalanews.kz sholý jasady.
Nómiri, JSN-i: taǵy qandai derekter tarady?
16 millionnan asa jazba ashyq tarap ketken, bul el halqynyń basym bóligin qamtidy.
Turǵyndardyń mynadai jeke málimetteri tarap ketken: tegi, aty, ákesiniń aty, jynysy, týǵan kúni, JSN, meken-jaiy, turǵylyqty jeri, telefon nómirleri (uialy, úi, jumys telefondary), azamattyǵy, ulty jáne taǵy basqalary.
Muny Kibershabýyldy taldaý jáne tergeý ortalyǵynyń prezidenti Oljas Sátiev rastady.
Ministrlik ne deidi?
Bul salaǵa jaýapty birden-bir vedomstvo - Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrligi. Ministrlik málimetinshe, barlyq beiindi vedomstvo men qyzmetter jumyldyrylǵan.
"Jan-jaqty tekseris júrgizilip, sonyń ishinde derekterdiń ózektiligi tekserilip jatyr. Bastapqy taldaý jumystary derekterdiń kópshiligi eskirgenin kórsetti", - dedi buǵan deiin ministrlik ókilderi.
Sondai-aq, tekseris aiaqtalǵanǵa deiin túpkilikti qorytyndy jasaý erte ekenin eskertti.
Oǵan qosa qazaqstandyqtardyń jeke deregi tarap ketse, eGov-tan habarlama keledi. Bul týraly da Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrligi málimdedi.
"Alǵashqy taldaý jumystary bul derekter memlekettik emes, jekemenshik júielerden alynýy múmkin ekenin kórsetip otyr. Memlekettik júielerden jeke derekter taraǵan joq, hakerlik shabýyldar saldarynan aqaý da tirkelgen joq. Azamattyń jeke derekteri tarap ketken málimetter arasynda bolsa, bul týraly elektron úkimet portaly (eGov) arqyly jeke kabinetine habarlama joldanady", - dep jazylǵan málimette.
Ministr Mádiev ne qarap otyr?
Qoǵamda bul másele qyzý talqylanyp jatyr. Jeli qoldanýshylary qorqynyshy men narazylyǵyn ashyq bildirgen.
"16 millionnan asa adamnyń jeke derekteri kim kóringenniń qolynda bolsa kúlli Qazaqstannyń halqyn satyp jibergen bolyp tur ǵoi. Kim jaýap beredi? Mundai tsifrlandyrýdyń qajettiligi bar ma?", "Ne qarap otyr, ministr qaida jaýapty?" - dep jazdy olar.
Búgin Májilis dálizinde ministrdiń ózi bul máselege pikir bildirdi. Jaslan Mádiev tarap ketken jańa derekter emes ekenin aityp otyr. Onyń sózinshe, taldaý júrgizilip, sarapshylar jumys istep jatyr.
"Memlekettik derekter bazasy buzylǵan joq. Bul buryn tarap ketken eski derekter bolýy múmkin. Qazir olar darknette qoljetimdi. Keibir Telegram arnalarda jariialanǵan sátte biz olardy buǵattap otyramyz. Bul derekter azdap jańartylǵan. Málimetter 2024 jylǵy 1 mamyrǵa deiingi kezeńge jatady. Jańa aýqymdy derekter taraǵan joq. Arasynda aty-jóni, JSN, telefon nómiri siiaqty derekter jariia bolyp ketetin jaǵdailar kezdesip turady. Mundai derekter ashyq qoljetimdi bolǵan kezde dereý shara qoldanamyz", deidi ministr.
Búkil salaǵa jaýapty ministr bul jaǵdaidan keiin otstavkaǵa kete me, joq pa, bul jaǵy beimálim.
Sarapshylar ne deidi?
"Sandyq tehnologiiany damytamyz dep eldiń jeke málimeti jinalǵan sandyqty kim ashyp tastady? 16,3 million jazbany qamtityn qazaqstandyqtardyń jeke derekteri bar CSV fail taralyp ketken. Urlanǵan jazbalar arasynda qazaqstandyqtardyń mynadai derekteri bar: Aty-jóni; Jynysy; Týǵan kúni; ID identifikator; JSN; Mobildi telefon; Jumys telefony; Úi telefony; Azamattyǵy; Ulty; Mekenjaiy; Turǵylyqty mekenjaiynyń rastalǵany týraly aqparat; Tirkelgen kúni men tirkeýden shyqqan kúni. Taralyp ketken derekter alaiaqtar úshin ońai olja. Urlanǵan málimetter arasynda 2023-2024 jyldardyń da derekteri bar. Bul derekterdi alaiaqtar qylmystyq maqsatta paidalana alady", - dedi ol.
"Tsifrlyq damý ministrligi tarap ketken derekter 2022 jylǵy dep jariialapty, biraq JSN eshqashan aýyspaitynyn, uialy telefon men mekenjaidy adamdar ai saiyn aýystyrmaitynyn eskersek, ol derekterdi eski deý - óte qate tujyrym. 2025 jyldyń 14 mamyrynda internet alaiaqtarǵa qatysty depýtattyq saýal joldadym. Sol kezde “jasaýdamyz, retteýdemiz, qorǵaýdamyz…” degen jaýap aldym memlekettik organnan. Bári durys bolsa, osyndai olqylyq ketip, milliondaǵan azamatymyzdyń jeke deregi jeli kezip kete me? Buǵan kim jaýapty?!" - dep ashyndy ol.
"Bizde aqparattyq qaýipsizdik, jeke bas dereginiń saqtalýy týraly áńgimeni ait ne, aitpa ne, eshkim mán bermeidi. Óitkeni: 1) Bizdegi aqparattyń iesi kim ekeni belgisiz. Eshkim moinyna almaidy 2) Intsident bolsa, eshkim jaýap bermeidi 3) Qoǵam tarapynan da intsidenttiń izine túsý, sotqa tartý, keltirilgen moraldyq ne ózge de shyǵyndy óndirip alý jolǵa qoiylmaǵan. Naqty aitqanda, bul sharýamen túpkilikti ainalysyp jatqan eshkim joq", - dedi ol.
"Qoldy bolǵan jeke bas deregi IT salasynyń emes qylmystyq salaǵa, iýrisprýdentsiiaǵa ulasady. Damyǵan elderde, ásirese, AQSh-ta qalai? Jeke bas dereginiń urlanǵany, internetke shyǵyp ketkeni belgili bolsa, sondai sharýamen ainalysatyn úkimettik emes uiym álgi aqparattyń taralýyna jol bergen mekemeni/vedomstvony sotqa beredi. Málimeti urlanǵan milliondaǵan azamattyń atynan/syrtynan. Sosyn sottasady. Sotta ádette jeńedi. Sosyn álgi mekeme/vedomstvo sot sheshimi boiynsha moraldyq shyǵyndy qarjylai óteidi. Sodan soń ol úkimettik emes uiym óziniń mańdai terin alyp qalady da, qalǵan qarjyny jeke aqparaty internetke shyǵyp ketken azamattardyń shotyna aýdarady. Al bizde “Oibai…” dep shýlap-shýlap qoia salamyz. Tiisinshe IT zańgerler qaýymdastyǵy, IT másele boiynsha jumys isteitin qoǵamdyq institýttar áli damymaǵan", - dep túiindedi ol.
