Shildeniń 5-i kúni Mońǵoliiada jańadan sailanǵan parlament depýtattary ant qabyldady. Olardyń arasynda úsh etnikalyq qazaq bar.
Bul týraly Azattyq radiosy habarlaidy.
Maýsymnyń 29-y kúni Mońǵoliiada parlament sailaýy ótti. Úsh partiia qatysqan sailaýda Mońǵoliia halyq partiiasy (eldi 1990 jyldarǵa deiin basqarǵan burynǵy kompartiia murageri, markstik ideologiiadan bas tartyp, sotsialistik partiiaǵa ainalǵan, jurt «Qyzyl partiia» deidi) parlamenttegi 76 orynnyń 65-in alyp, «bilik partiiasy» atandy.
[caption id="attachment_17123" align="alignright" width="429"]
Al oǵan opponent bolyp kele jatqan, 1990 jyldary qurylǵan demokratiialyq partiia («Ardchilsan nam» ne «Aq partiia») atynan — 9 depýtat, Mońǵol halyq-revoliýtsiialyq partiiasy (bul uiym «Qyzyl partiiadan» bólinip shyqqan) atynan — 1 depýtat, derbes 1 depýtat sailandy .
Depýtat bolǵan úsh qazaq ta osy eldegi qazaqtar kóp turatyn Baian-Ólgii aimaǵynan: biri «Aq partiiadan» bolsa, ekeýi – «Qyzyl partiiadan».
Parlamentten nebári 9 oryn alǵan demokratiialyq partiia («Aq partiia») atynan sailanǵan depýtat — Murat Dákei.
— Malshy qaýym endi ózderi sailady. Buǵan deiin eki márte bilik basynda boldyq. Bálkim ótken tórt jylda durys jumys istei almaǵan bolarmyz, — deidi ol.
Murat Dákeidiń «bilik basynda boldyq» deýiniń sebebi – Mońǵoliia 1990 jyldary parlamenttik respýblikaǵa ainalǵan soń prezident sailaýyna parlament depýtattary ǵana túsip, prezident quzyry shektelgen.
Atqarýshy bilik júiesin (jergilikti bilikti qosa – red.) tolyq parlament jasaqtaidy. Iaǵni úkimetti kópshilik orynǵa ie bolǵan partiia qurady (oryn teń bolǵan jaǵdaida, koalitsiialyq úkimet qurylady).
[caption id="attachment_17124" align="alignright" width="418"]
Murat Dákei múshe bolyp otyrǵan «Aq partiia» 1996 jáne 2012 jylǵy sailaýdan soń bilikke eki márte (bir merzim – 4 jyl) kelgen. Endi bilikten «tolyq ketkenderin» aitqan Dákei:
— Qasymdaǵy keibir jigitterdiń de jeńýge múmkindikteri boldy. Biraq bir jaǵdailar olardyń jeńilýine áser etti, — deidi.
Depýtat ol «jaǵdailardy» ashyp aitpady.
«Jekemenshik kómir shahtasy bar ekenin aitqan» 53 jastaǵy Murat Dákei «1990 jyldardan bastap jeke kásipkermin. Endi depýtat retinde halyqaralyq máselelermen ainalysatyn bolamyn» dedi.
Al parlamentke «Qyzyl partiia» atynan sailanǵan, «jasym 50-diń ústine shyqty» degen Bádelhan Qabdislámuly buǵan deiin de (2008-2012) bir márte bul qyzmetti atqarǵanyn aitady.
— 2012 jyly bilikke «Ardchilsan» demokratiialyq partiiasy («Aq partiia») kelgennen keiin bilik quramy túgel aýysqan bolatyn. Biraq ekonomika ósimi tómendep ketti. Halyq turmysy nasharlady. Olardyń basty jeńilisi – sonda. Endi bilik taǵy túgel aýysady — deidi depýtat.
MOŃǴOLIIaDAǴY SAIaSI PIKIRTALAS
Mońǵoliia biligi sailaý arqyly jii aýysyp turatyndyqtan, saiasi pikirtalas sailaý ótkennen keiin de jalǵasa beredi. Bul saiasi diskýssiia Baian-Ólgii aimaǵynda da júrip jatady. Máselen, Murat Dákei qarsylas partiia ókili Bádelhan Qabdislámulynyń «ekonomika ósimi tómendep ketti» degen pikirimen kelispeidi.
— Baian-Ólgii aimaǵy mal sharýashylyǵymen ainalysady. Halyqtyń jaǵdaiy jaqsy. Negizinen qyrdaǵy eldi araladym. Kedei degen úide 200-den astam qoi bar. Sailaý degen bir jeńis, bir jeńilis qoi, — deidi ol.
[caption id="attachment_17125" align="alignright" width="396"]
— 2012 jyly ekonomikalyq ósim 12 paiyzdan asqan edi. Al ótken jyly («Aq partiia» bilikte bolǵan ýaqytty meńzep tur – red.) bul kórsetkish 2,3 paiyzǵa quldyrady. Mal ónimderi quny tómendedi. Qazba bailyqtardyń baǵasy tústi. Halyqaralyq bailanystar nasharlady. Endi osy máselerdi qalypqa keltirýmen ainalysamyz, — deidi «Qyzyl partiia» ókili.Biraq Bádelhan Qabdislámuly mal ónimderiniń quny bilikke «Aq partiia» kelgennen keiin tómendep ketkenin» aitady.
Bádelhan Qabdislámuly 2001-2005 jyldary Baian-Ólgii aimaǵynyń ákimi bolǵan. 2015 jyly ekonomika ministriniń orynbasary qyzmetin de atqardy.
«Qyzyl partiia» atynan Mońǵoliia parlamentine depýtat bolǵan taǵy bir etnikalyq qazaq Soltan Gombyjaiulymen tildesý múmkin bolmady.
Mońǵoliianyń bir palataly parlamenti «Uly memlekettik hýral» dep te atalady.
Eldegi halyq sany — 2 million 736 myń adam. Sany 150 myń dep shamalanatyn etnikalyq qazaqtar Mońǵoliia halqynyń 5 paiyzy bolady.
Maqala avtory, Nurlan LAHANULY
