Qazaq tilin memlekettik dərejege shyǵarýǵa, memlekettik tildiń qoldanys aiasyn meilinshe keńeitýge az kúsh salynbady. Desek te, tilimizdiń memlekettik dərejege kóterilýi bylai tursyn, qazaq tilinde sózden sóilem quraýdyń soraqy túrlerin kún saiyn kezdestiretin boldyq.
Sol kórinistiń biri – kún saiyn aqparattyq quraldar men kóshe boiynda kózge de, qulaqqa túrpidei jaǵymsyz əser etetin jarnamala tili. Mundaidy anaý-mynaý emes, elimizde azýyn aiǵa bilegen, alpaýyt kompaniialardyń óz ónimderin usyný ədisimen jarnamalaǵan jazbalarynan kóptep kezdestiresiz.
Smaǵulovtyń memlekettik tilge degen «qurmeti»
Osydan 3-4 jyl buryn, iaǵni 2014 jyly qazaqstandyq Mega oiyn-saýyq saýda oryndaryna memleketten arnaiy sýbsidiia bólinetini týraly aqpar tarady.
2012-13 jyldary iri oiyn-saýyq saýda ornynyń qarjylyq múmkindigin arttyrý maqsatynda memleketten 3,1 mlrd.teńge sýbsidiia bólingenin Mega-nyń basshysy Nurlan Smaǵulov ta rastady.
Keiinirek, 2016 jyly «Baiterek-Development» AQ-nan Qazaqstan Damý banki arqyly jinaqtaýshy zeinetaqy qorynan 15 jylǵa 18,5 paiyzben 15 mlrd teńge MEGA Silk Way saýda oiyn-saýyq ortalyǵynyń qurylysyna qarjy bólingen-di.
Alaida memleketten qarjylai kómek alyp otyrǵanyna qaramastan, osy kompaniianyń memlekettik tilge enjar qaraýy, qurmet kórsetpeýi qynjyltady. Memleketten milliardtap sýbsidiia alǵany sóz bolǵan mega.kz saitynyń qazaqshasy joq emes, bar.
Ókinishke qarai, taǵy da sol, tikelei aýdarmanyń qurbanyna ainalǵan memlekettik tildiń túrin kóresiz. Mysaly, mega-nyń paida bolý tarihyn «MEGA óziniń tarihyn sonaý 2003 jyldan bastaý alady» dep bastapty. «MEGA tarihy sonaý 2003 jyldan bastaý alady» dese, til zańdylyǵynyń talaptary saqtalar edi.
Osyndai «artyq qylam dep tyrtyq qylý» ədisterin kóptep kezdestirýge bolady. Muny qalai túsinýge bolady?
Órkendeýine qarjy bólip otyrǵan memlekettiń resmi tilinde saýatty aqparat taratýǵa arlaný ma, əlde orys tiliniń mərtebesin arttyrýǵa jantalasý ma?
Aty dardai MEGA-nyń basshysy Nurlan Smaǵulovtyń ulty qazaq bola turyp, óz ana tilinde qyzmet kórsetýge kúsh salýdyń ornyna, nelikten orysshaǵa búiregi burady? Kerisinshe, ózgelerge basqa emes, Nurlan Smaǵulov úlgi bolýǵa tiis emes pe?
Sonymen qatar MEGA iri kompaniiasynyń resmi saitynyń qazaqsha nusqasyndaǵy kóptegen aqparattar orys tilinde, al keibir rýbrikalar memlekettik tilge múlde aýdarylmaǵan. MEGAzine degen atpen shyǵatyn bul kompaniiaǵa tiesili jýrnaldyń tek orysshasy ǵana taralymda. Ókinishke qarai, bul jýrnaldyń qazaqshasyn kórgen eshkim joq.
Əlemdik brendterge qazaqtyń aqshasy kerek, al tili qajet emes
Qoǵamdyq oryndarda jedel as məzirin usyný boiynsha əlemdik kóshbasshy qataryndaǵy McDonald`s, KFC, Burger King, Hardee`s syndy franchaizing úlgisindegi kompaniialar da memleketiik tilde qyzmet kórsetýdi qup kórmese kerek.
Bul kompaniialardyń keibireýleriniń resmi saittaryndaǵy aqparattar tek orys tilinde berilgen.
Sóz etip otyrǵan bul kompaniialar da osal emes, əlemdik brendtiń bestigin quraidy. Qarjylyq jaǵdaiy da myqty, ər salasyndaǵy qyzmetkerleri de synaqtan súrinbei ótkender. Soǵan qaramastan kotlet, qytyrlaq kartoppen milliondardy kúrep taýyp otyrsa da, bul kompaniialardyń qazaqshasy kóńil kónshitpeidi. Əlde memlekettik tilde jarnama jasaityn, jarnamany saýatty jasaityn mamandarǵa aqsha durys bólinbei me?
Məselen, fast-fýd ónimderin satýshy Mcdonalds’kz http://mcdonalds.kz kompaniiasy «Fýtbol jańalyǵyn tatyp kór» dep aktsiia jariialapty.
Jurtqa fýtbol jańalyǵyn qalai tatyryp kórsetpek? Bul saýatsyzdyq pa, əlde memlekettik tildi mensinbeýshilik pe? Qazaq til biliminde belgili bir dəmdi tatyp kórýge bolatyny jazylǵan. Al fýtbol jańalyǵyn tatyp kórýdi mc.donalds.kz jańalyq etip shyǵarǵan-aý shamasy.
Mcdonalds’kz -tiń resmi saity da syn kótermeidi. Orys tilindegi beti kez kelgen aqparatty saýatty əri túsinikti etip bergen. Al bul kompaniianyń memlekettik tildegi paraqshasy qaryn ashtyrady.
Joǵaryda biz mysal etken «fýtbol jańalyǵyn tatyp kórý» de, «sýperbatyrlyqty» dəripteý de qazaqsha bette órip júr. Qazaq til biliminde «sýperbatyr» degen ataý da, sóz de joq. Olai bolsa alpaýyt kompaniianyń veb-redaktorlary «jańalyǵyn tatyp kórý» men «sýperbatyrlyqty» qaidan aldy?
Ərine, tikelei aýdarma ədisimen qazaq til biliminde joq sózderdi «aýadan jasap otyr». «Sýperbatyr» emes, «naǵyz batyr» dep eki sózdi bólip jazsa, tildik zańdylyq ta buzylmas edi, estigen qulaqqa da túrpidei times edi.
Osy saittyń qazaqsha nusqasynda taǵamnyń quramy men qunarlyǵyna qatysty aqpar orys tilinde berilipti. Qazaqsha jazýǵa erinse kerek…
Fast-fýd ónimin saýdalaý keńinen taralǵany sondai, eki attasańyz túrli býrgerler men pitstsalar satatyn dúńgirshikke tap bolasyz.
«Balalyq shaqtyń dəmi sanalatyn taýyq siraqtaryn» talmai, jalyqpai jarnamalaityn KFC kompaniiasy taýyq qanattarynyń perishteniki bolmaitynyn esten shyǵarmaidy. Osy rette ritorikalyq suraq eriksiz týyndaidy, osy kompaniialar əlemniń basqa elderinde, mysaly, Reseide, Túrkiiada, Ózbekstanda da memlekettik tilde saýatsyz jarnama jasai ma, resmi saittarynyń memlekettik tildegi nusqasyn qatemen, qalai bolsa, solai jasai ma?
KFC http://www.kfc-kazakhstan.kz/menu/1019: saitynda « Taýyqtyń siraǵy — balalyq shaqtan unatatyn taýyqtyń eń dámdi bóligi. Endi sizde KFC-ge kirýdiń taǵy bir dámdi syltaýy: Polkovnik Sanderstiń «11 shóp jáne dámdeýishter» qupiialy retsepti boiynsha biregei dámdi taýyq aiaqtary. Eń dámdi taýyq eti KFC-da!» degen jarnama kózge birden túsedi.
«Taýyq aiaqtaryn» «siraqtarmen» əsireleý kimge kerek boldy?
Qoldanystaǵy «taýyq aiaqtary» sózin qoldanýǵa KFC qyzmetkerleri qorsyndy ma eken? Qazaq tiliniń sóz qoldanysy boiynsha jan-janýardyń júrýge arnalǵan múshesin siraq dep, al adamnyń júrý múshesin aiaq dep ataidy. Olai bolsa KFC jarnama qyzmetkerleri adamnyń aiaǵyn taýyqtyń siraǵymen nege qoiyrtpaqtaidy?
Saýatsyzdyq pa, mazaq etý me? Eń soraqysy, bul jarnamalar kóshelerde badyraityp jazylyp, telearnalarda tynbai qaitalanyp aitylady.
Osyndai jarnamashyl kompaniianyń biri retinde Burger King meiramhanalar jelisiniń ónimderin aitýǵa bolady. Tez əri toiymdy tamaq ónimderin usynatyn bul kompaniianyń da resmi saityna sholý jasap kórdik.
Ókinishke qarai, bul kompaniia saittarynyń oryssha betin ǵana sairatyp qoiypty. Al resmi saitynyń memlekettik tildegi nusqasy múlde joq. Burgerking.kz saity tek orystildilerge arnalǵan ba, əlde qazaqtildiler býrger jemes dedi me eken, qazaq tilinde aqparat taratýdy jón sanamaǵan.
Hardee’s resmi saitynyń memlekettik tildegi paraqshasy múlde joq. Əlemdik saýda naryǵynda milliondaǵan adamǵa qyzmet kórsetetin əri saýda ainalymy da osal emes osyndai iri kompaniialardyń qazaq tilin shetke ysyrýyn qalai túsinbek kerek? Qazaqstanda saýdasyn dóńgeletken bul kompaniialar sonda bul memlekettiń tilin mensinbei me, əlde ónimderin qazaq tilinde jarnamalaýǵa qarjysy jetpei qaldy ma?
Tildi qorlaý naýqanyna zańmen tyiym salatyn ýaqyt jetti
Saýda ainalymy milliondardy igergen iri kompaniialardyń óz resmi saittarynda memlekettik tildi qoldanbaýy, al qoldanǵan jaǵdaida memlekettik tildi saýatsyz jazyp qorlaýyn qalai túsinbek kerek?
Tikelei aýdarma men saýatsyz sózderdiń saldarynan memlekettik tilimiz, ana tilimiz qorlanýda. Tildi qorlaý naýqanyna zańmen tyiym salatyn ýaqyt əldeqashan jetken. Qazaq jerinde kəsibin igerip, paida taýyp otyrǵan osyndai kompaniialardyń memlekettik tilde aqparat taratýǵa enjarlyq tanytýyna ne sebep?
Memlekettik tildiń qoldaný aiasyn qadaǵalaýshy quzyrly organdar qaida qarap otyr? Memlekettik tildi mensinbeitin kompaniialardy jaýapqa tartatyn ýaqyt jetti emes pe? Elimizdegi kez kelgen kəsip iesi halyqtyń arqasynda qyrýar qarjyny ielenip otyr. Olai bolsa sol halyqtyń memlekettik tilin de moiyndaýǵa, qoldanýǵa tiis. Óitkeni qarapaiym halyqtyń arqasynda milliondap paida taýyp otyrǵanyn umytpaýy kerek jəne sol halyqtyń ózin de, tilin de qurmetteýi qajet.
Asyl RAHMETOVA
