قازاق تٸلٸن مەملەكەتتٸك دəرەجەگە شىعارۋعا, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانىس اياسىن مەيلٸنشە كەڭەيتۋگە از كٷش سالىنبادى. دەسەك تە, تٸلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك دəرەجەگە كٶتەرٸلۋٸ بىلاي تۇرسىن, قازاق تٸلٸندە سٶزدەن سٶيلەم قۇراۋدىڭ سوراقى تٷرلەرٸن كٷن سايىن كەزدەستٸرەتٸن بولدىق.
سول كٶرٸنٸستٸڭ بٸرٸ – كٷن سايىن اقپاراتتىق قۇرالدار مەن كٶشە بويىندا كٶزگە دە, قۇلاققا تٷرپٸدەي جاعىمسىز əسەر ەتەتٸن جارنامالا تٸلٸ. مۇندايدى اناۋ-مىناۋ ەمەس, ەلٸمٸزدە ازۋىن ايعا بٸلەگەن, الپاۋىت كومپانييالاردىڭ ٶز ٶنٸمدەرٸن ۇسىنۋ əدٸسٸمەن جارنامالاعان جازبالارىنان كٶپتەپ كەزدەستٸرەسٸز.
سماعۇلوۆتىڭ مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن «قۇرمەتٸ»
وسىدان 3-4 جىل بۇرىن, ياعني 2014 جىلى قازاقستاندىق Mega ويىن-ساۋىق ساۋدا ورىندارىنا مەملەكەتتەن ارنايى سۋبسيدييا بٶلٸنەتٸنٸ تۋرالى اقپار تارادى.
2012-13 جىلدارى ٸرٸ ويىن-ساۋىق ساۋدا ورنىنىڭ قارجىلىق مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتەن 3,1 ملرد.تەڭگە سۋبسيدييا بٶلٸنگەنٸن Mega-نىڭ باسشىسى نۇرلان سماعۇلوۆ تا راستادى.
كەيٸنٸرەك, 2016 جىلى «بايتەرەك-Development» اق-نان قازاقستان دامۋ بانكٸ ارقىلى جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان 15 جىلعا 18,5 پايىزبەن 15 ملرد تەڭگە MEGA Silk Way ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىنا قارجى بٶلٸنگەن-دٸ.
الايدا مەملەكەتتەن قارجىلاي كٶمەك الىپ وتىرعانىنا قاراماستان, وسى كومپانييانىڭ مەملەكەتتٸك تٸلگە ەنجار قاراۋى, قۇرمەت كٶرسەتپەۋٸ قىنجىلتادى. مەملەكەتتەن ميللياردتاپ سۋبسيدييا العانى سٶز بولعان mega.kz سايتىنىڭ قازاقشاسى جوق ەمەس, بار.
ٶكٸنٸشكە قاراي, تاعى دا سول, تٸكەلەي اۋدارمانىڭ قۇربانىنا اينالعان مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ تٷرٸن كٶرەسٸز. مىسالى, mega-نىڭ پايدا بولۋ تاريحىن «MEGA ٶزٸنٸڭ تاريحىن سوناۋ 2003 جىلدان باستاۋ الادى» دەپ باستاپتى. «MEGA تاريحى سوناۋ 2003 جىلدان باستاۋ الادى» دەسە, تٸل زاڭدىلىعىنىڭ تالاپتارى ساقتالار ەدٸ.
وسىنداي «ارتىق قىلام دەپ تىرتىق قىلۋ» əدٸستەرٸن كٶپتەپ كەزدەستٸرۋگە بولادى. مۇنى قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?
ٶركەندەۋٸنە قارجى بٶلٸپ وتىرعان مەملەكەتتٸڭ رەسمي تٸلٸندە ساۋاتتى اقپارات تاراتۋعا ارلانۋ ما, əلدە ورىس تٸلٸنٸڭ مəرتەبەسٸن ارتتىرۋعا جانتالاسۋ ما?
اتى دارداي MEGA-نىڭ باسشىسى نۇرلان سماعۇلوۆتىڭ ۇلتى قازاق بولا تۇرىپ, ٶز انا تٸلٸندە قىزمەت كٶرسەتۋگە كٷش سالۋدىڭ ورنىنا, نەلٸكتەن ورىسشاعا بٷيرەگٸ بۇرادى? كەرٸسٸنشە, ٶزگەلەرگە باسقا ەمەس, نۇرلان سماعۇلوۆ ٷلگٸ بولۋعا تيٸس ەمەس پە?
سونىمەن قاتار MEGA ٸرٸ كومپانيياسىنىڭ رەسمي سايتىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىنداعى كٶپتەگەن اقپاراتتار ورىس تٸلٸندە, ال كەيبٸر رۋبريكالار مەملەكەتتٸك تٸلگە مٷلدە اۋدارىلماعان. MEGAzine دەگەن اتپەن شىعاتىن بۇل كومپانيياعا تيەسٸلٸ جۋرنالدىڭ تەك ورىسشاسى عانا تارالىمدا. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل جۋرنالدىڭ قازاقشاسىن كٶرگەن ەشكٸم جوق.
Əلەمدٸك برەندتەرگە قازاقتىڭ اقشاسى كەرەك, ال تٸلٸ قاجەت ەمەس
قوعامدىق ورىنداردا جەدەل اس مəزٸرٸن ۇسىنۋ بويىنشا əلەمدٸك كٶشباسشى قاتارىنداعى McDonald`s, KFC, Burger King, Hardee`s سىندى فرانچايزينگ ٷلگٸسٸندەگٸ كومپانييالار دا مەملەكەتيٸك تٸلدە قىزمەت كٶرسەتۋدٸ قۇپ كٶرمەسە كەرەك.
بۇل كومپانييالاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ رەسمي سايتتارىنداعى اقپاراتتار تەك ورىس تٸلٸندە بەرٸلگەن.
سٶز ەتٸپ وتىرعان بۇل كومپانييالار دا وسال ەمەس, əلەمدٸك برەندتٸڭ بەستٸگٸن قۇرايدى. قارجىلىق جاعدايى دا مىقتى, əر سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەرٸ دە سىناقتان سٷرٸنبەي ٶتكەندەر. سوعان قاراماستان كوتلەت, قىتىرلاق كارتوپپەن ميلليونداردى كٷرەپ تاۋىپ وتىرسا دا, بۇل كومپانييالاردىڭ قازاقشاسى كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. Əلدە مەملەكەتتٸك تٸلدە جارناما جاسايتىن, جارنامانى ساۋاتتى جاسايتىن ماماندارعا اقشا دۇرىس بٶلٸنبەي مە?
مəسەلەن, فاست-فۋد ٶنٸمدەرٸن ساتۋشى Mcdonalds’kz http://mcdonalds.kz كومپانيياسى «فۋتبول جاڭالىعىن تاتىپ كٶر» دەپ اكتسييا جارييالاپتى.
جۇرتقا فۋتبول جاڭالىعىن قالاي تاتىرىپ كٶرسەتپەك? بۇل ساۋاتسىزدىق پا, əلدە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەنسٸنبەۋشٸلٸك پە? قازاق تٸل بٸلٸمٸندە بەلگٸلٸ بٸر دəمدٸ تاتىپ كٶرۋگە بولاتىنى جازىلعان. ال فۋتبول جاڭالىعىن تاتىپ كٶرۋدٸ mc.donalds.kz جاڭالىق ەتٸپ شىعارعان-اۋ شاماسى.
Mcdonalds’kz -تٸڭ رەسمي سايتى دا سىن كٶتەرمەيدٸ. ورىس تٸلٸندەگٸ بەتٸ كەز كەلگەن اقپاراتتى ساۋاتتى əرٸ تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ بەرگەن. ال بۇل كومپانييانىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ پاراقشاسى قارىن اشتىرادى.
جوعارىدا بٸز مىسال ەتكەن «فۋتبول جاڭالىعىن تاتىپ كٶرۋ» دە, «سۋپەرباتىرلىقتى» دəرٸپتەۋ دە قازاقشا بەتتە ٶرٸپ جٷر. قازاق تٸل بٸلٸمٸندە «سۋپەرباتىر» دەگەن اتاۋ دا, سٶز دە جوق. ولاي بولسا الپاۋىت كومپانييانىڭ ۆەب-رەداكتورلارى «جاڭالىعىن تاتىپ كٶرۋ» مەن «سۋپەرباتىرلىقتى» قايدان الدى?
Əرينە, تٸكەلەي اۋدارما əدٸسٸمەن قازاق تٸل بٸلٸمٸندە جوق سٶزدەردٸ «اۋادان جاساپ وتىر». «سۋپەرباتىر» ەمەس, «ناعىز باتىر» دەپ ەكٸ سٶزدٸ بٶلٸپ جازسا, تٸلدٸك زاڭدىلىق تا بۇزىلماس ەدٸ, ەستٸگەن قۇلاققا دا تٷرپٸدەي تيمەس ەدٸ.
وسى سايتتىڭ قازاقشا نۇسقاسىندا تاعامنىڭ قۇرامى مەن قۇنارلىعىنا قاتىستى اقپار ورىس تٸلٸندە بەرٸلٸپتٸ. قازاقشا جازۋعا ەرٸنسە كەرەك…
فاست-فۋد ٶنٸمٸن ساۋدالاۋ كەڭٸنەن تارالعانى سونداي, ەكٸ اتتاساڭىز تٷرلٸ بۋرگەرلەر مەن پيتستسالار ساتاتىن دٷڭگٸرشٸككە تاپ بولاسىز.
«بالالىق شاقتىڭ دəمٸ سانالاتىن تاۋىق سيراقتارىن» تالماي, جالىقپاي جارنامالايتىن KFC كومپانيياسى تاۋىق قاناتتارىنىڭ پەرٸشتەنٸكٸ بولمايتىنىن ەستەن شىعارمايدى. وسى رەتتە ريتوريكالىق سۇراق ەرٸكسٸز تۋىندايدى, وسى كومپانييالار əلەمنٸڭ باسقا ەلدەرٸندە, مىسالى, رەسەيدە, تٷركييادا, ٶزبەكستاندا دا مەملەكەتتٸك تٸلدە ساۋاتسىز جارناما جاساي ما, رەسمي سايتتارىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ نۇسقاسىن قاتەمەن, قالاي بولسا, سولاي جاساي ما?
KFC http://www.kfc-kazakhstan.kz/menu/1019: سايتىندا « تاۋىقتىڭ سيراعى — بالالىق شاقتان ۇناتاتىن تاۋىقتىڭ ەڭ دەمدٸ بٶلٸگٸ. ەندٸ سٸزدە KFC-گە كٸرۋدٸڭ تاعى بٸر دەمدٸ سىلتاۋى: پولكوۆنيك ساندەرستٸڭ «11 شٶپ جەنە دەمدەۋٸشتەر» قۇپييالى رەتسەپتٸ بويىنشا بٸرەگەي دەمدٸ تاۋىق اياقتارى. ەڭ دەمدٸ تاۋىق ەتٸ كFC-دا!» دەگەن جارناما كٶزگە بٸردەن تٷسەدٸ.
«تاۋىق اياقتارىن» «سيراقتارمەن» əسٸرەلەۋ كٸمگە كەرەك بولدى?
قولدانىستاعى «تاۋىق اياقتارى» سٶزٸن قولدانۋعا KFC قىزمەتكەرلەرٸ قورسىندى ما ەكەن? قازاق تٸلٸنٸڭ سٶز قولدانىسى بويىنشا جان-جانۋاردىڭ جٷرۋگە ارنالعان مٷشەسٸن سيراق دەپ, ال ادامنىڭ جٷرۋ مٷشەسٸن اياق دەپ اتايدى. ولاي بولسا KFC جارناما قىزمەتكەرلەرٸ ادامنىڭ اياعىن تاۋىقتىڭ سيراعىمەن نەگە قويىرتپاقتايدى?
ساۋاتسىزدىق پا, مازاق ەتۋ مە? ەڭ سوراقىسى, بۇل جارنامالار كٶشەلەردە بادىرايتىپ جازىلىپ, تەلەارنالاردا تىنباي قايتالانىپ ايتىلادى.
وسىنداي جارناماشىل كومپانييانىڭ بٸرٸ رەتٸندە Burger King مەيرامحانالار جەلٸسٸنٸڭ ٶنٸمدەرٸن ايتۋعا بولادى. تەز əرٸ تويىمدى تاماق ٶنٸمدەرٸن ۇسىناتىن بۇل كومپانييانىڭ دا رەسمي سايتىنا شولۋ جاساپ كٶردٸك.
ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل كومپانييا سايتتارىنىڭ ورىسشا بەتٸن عانا سايراتىپ قويىپتى. ال رەسمي سايتىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ نۇسقاسى مٷلدە جوق. Burgerking.kz سايتى تەك ورىستٸلدٸلەرگە ارنالعان با, əلدە قازاقتٸلدٸلەر بۋرگەر جەمەس دەدٸ مە ەكەن, قازاق تٸلٸندە اقپارات تاراتۋدى جٶن ساناماعان.
Hardee’s رەسمي سايتىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ پاراقشاسى مٷلدە جوق. Əلەمدٸك ساۋدا نارىعىندا ميلليونداعان ادامعا قىزمەت كٶرسەتەتٸن əرٸ ساۋدا اينالىمى دا وسال ەمەس وسىنداي ٸرٸ كومپانييالاردىڭ قازاق تٸلٸن شەتكە ىسىرۋىن قالاي تٷسٸنبەك كەرەك? قازاقستاندا ساۋداسىن دٶڭگەلەتكەن بۇل كومپانييالار سوندا بۇل مەملەكەتتٸڭ تٸلٸن مەنسٸنبەي مە, əلدە ٶنٸمدەرٸن قازاق تٸلٸندە جارنامالاۋعا قارجىسى جەتپەي قالدى ما?
تٸلدٸ قورلاۋ ناۋقانىنا زاڭمەن تىيىم سالاتىن ۋاقىت جەتتٸ
ساۋدا اينالىمى ميلليونداردى يگەرگەن ٸرٸ كومپانييالاردىڭ ٶز رەسمي سايتتارىندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولدانباۋى, ال قولدانعان جاعدايدا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ساۋاتسىز جازىپ قورلاۋىن قالاي تٷسٸنبەك كەرەك?
تٸكەلەي اۋدارما مەن ساۋاتسىز سٶزدەردٸڭ سالدارىنان مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸز, انا تٸلٸمٸز قورلانۋدا. تٸلدٸ قورلاۋ ناۋقانىنا زاڭمەن تىيىم سالاتىن ۋاقىت əلدەقاشان جەتكەن. قازاق جەرٸندە كəسٸبٸن يگەرٸپ, پايدا تاۋىپ وتىرعان وسىنداي كومپانييالاردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدە اقپارات تاراتۋعا ەنجارلىق تانىتۋىنا نە سەبەپ?
مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانۋ اياسىن قاداعالاۋشى قۇزىرلى ورگاندار قايدا قاراپ وتىر? مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەنسٸنبەيتٸن كومپانييالاردى جاۋاپقا تارتاتىن ۋاقىت جەتتٸ ەمەس پە? ەلٸمٸزدەگٸ كەز كەلگەن كəسٸپ يەسٸ حالىقتىڭ ارقاسىندا قىرۋار قارجىنى يەلەنٸپ وتىر. ولاي بولسا سول حالىقتىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸن دە مويىنداۋعا, قولدانۋعا تيٸس. ٶيتكەنٸ قاراپايىم حالىقتىڭ ارقاسىندا ميلليونداپ پايدا تاۋىپ وتىرعانىن ۇمىتپاۋى كەرەك جəنە سول حالىقتىڭ ٶزٸن دە, تٸلٸن دە قۇرمەتتەۋٸ قاجەت.
اسىل راحمەتوۆا
