Bilim berý, til saiasaty, oqý mádenieti men bilimge umtylysty arttyrý – búgingi qoǵamdaǵy eń ózekti máselelerdiń biri. Osy taqyryptar tóńireginde professor, saiasi ǵylymdar doktory, Qazaq Expert Club múshesi Gúlmira Sultanbaevamen áńgimelestik, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Kóptildi bilim berý: múmkindik pen qaýip
— Búginde kóptildi bilim berý qanshalyqty tiimdi degen pikirtalas jii aitylady. Sizdiń kózqarasyńyz qandai?
— Kóptildi bilim berý týraly pikirtalastyń bolýy zańdy. Neirolingvistika salasyndaǵy zertteýlerge súiensek, eki nemese odan da kóp tildi meńgergen adamdardyń kognitivtik qabileti joǵary bolady. Mysaly, Garvard ýniversitetiniń ǵalymdary kóptildi adamdardyń miy aqparatty shamamen 20 paiyzǵa jyldam óńdeitinin dáleldegen.
Kóptildilik – bul álemdik aqparat aidynyna ashylǵan jol. Búginde ǵylym, tehnologiia, ekonomika salasyndaǵy negizgi bilim aǵylshyn tilinde shoǵyrlanǵan. Sondyqtan birneshe tildi meńgerý – jahandyq básekege qabilettiliktiń mańyzdy faktory.
Alaida munda bir mańyzdy qaýip bar. Ol – «jartytildilik». Eger bala aldymen ana tilinde oilaýdyń logikalyq qurylymyn tolyq qalyptastyrmasa, ol eki tilde de tereń oilai almaityn ústirt býynǵa ainalýy múmkin.
Sondyqtan eń aldymen ana tilinde myqty kontseptýaldy fýndament qalyptastyrý kerek. Iaǵni bala óz tilinde erkin oilap, ǵylymi uǵymdardy túsinip alǵannan keiin ǵana basqa tilderdi meńgerse, bul onyń bilimin keńeitedi. Sol kezde ǵana Konstitýtsiiadaǵy tildik balans qoǵamnyń paidasyna jumys isteidi.
Kitap pen ekran: jańa báseke
— Tsifrlyq dáýirde jastardyń kitap oqýy azaidy degen pikir jii aitylady. Bul shyndyq pa?
— Iá, tsifrlyq dáýir kitaptyń rólin belgili bir deńgeide ózgertti. Biraq bul kitaptyń qundylyǵy joǵaldy degen sóz emes.
Qazir ekranǵa úńilý men kitapqa úńilý arasynda úlken báseke júrip jatyr. Ǵylymi zertteýlerge qarasaq, adam qaǵaz kitap oqyǵanda aqparatty qorytý deńgeii shamamen 30 paiyzǵa joǵary bolady. Sebebi kitap oqý kezinde mi mátindi tereń taldap, logikalyq bailanystardy jaqsy qabyldaidy.
Degenmen biz «balalar kitap oqymaidy» dep shaǵymdanýdan buryn, olarǵa qandai kontent usynyp otyrǵanymyzdy oilaýymyz kerek. Qazaq tilindegi sapaly, qyzyqty jáne zamanaýi kontent jetkilikti me?
Kitap oqý tek aqparat alý emes, bul – emotsiia. Oqyrmandy kitapqa tartý úshin zamanaýi vizýaldy storitelling, geimifikatsiia siiaqty tásilder qajet. Eger qazaq tilindegi kontent stildi, sapaly ári trendte bolsa, oqý mádenieti jańa deńgeige kóteriledi.
Jasandy intellekt pen bilimniń jańa formaty
— Qazirgi tehnologiialar bilim berý salasyna qalai áser etip jatyr?
— Sońǵy jyldary bilim berý salasynda jańa tehnologiialar qarqyndy engizilip jatyr. Mysaly, jaqynda ǵana 15 jyldyq tájiribesi bar IT mamandary ázirlegen «Ál-jábrdiń atasy» jáne «Jaña Ğalam» jýrnaldary jasandy intellekt (AI) pen keńeitilgen shyndyq (AR) tehnologiialaryn paidalanyp jańa formattaǵy kontent usyndy.
Bul degenimiz – bala jýrnaldy oqyp otyryp, atomdar men molekýlalardy virtýaldy túrde kóre alady, himiialyq reaktsiialardy baqylap, ǵylymi protsesterdi kózben kóredi.
Sonymen qatar jasandy intellekt arqyly Ál-Farabi, Birýni, Qanysh Sátpaev siiaqty tarihi tulǵalarmen «tildesip», suraq qoiyp, jaýap alý múmkindigi paida bolady.
Mundai tehnologiialar aýyl men qala mektepteri arasyndaǵy bilim alshaqtyǵyn azaityp, ǵylymdy balalarǵa túsinikti ári qyzyqty etip jetkizedi. Iaǵni balany «oqy» dep májbúrlemei, oǵan ǵylymdy «ustap kórýge» múmkindik beretin kezeńge keldik.
Qazaq tiliniń tsifrlyq keńistiktegi bolashaǵy
— Áleýmettik jelilerde qazaq tilindegi kontent kóbeiip kele jatqanyn baiqaimyz. Bul úrdis tildiń damýyna qalai áser etedi?
— Sońǵy jyldary YouTube pen TikTok platformalarynda qazaq tilindegi tanymdyq kontent birneshe ese artty. Bul óte jaqsy úrdis.
Jasandy intellektini qazaqsha sóiletý, qazaq tilindegi tsifrlyq ónimderdi kóbeitý – tildiń bolashaǵy úshin mańyzdy. Eger til tsifrlyq keńistikte belsendi qoldanylsa, ol jańa býyn úshin tabiǵi ári tartymdy quralǵa ainalady.
Til – tiri organizm. Ol tek resmi qujattarda nemese oqý baǵdarlamalarynda ǵana emes, kúndelikti ómirde, áleýmettik jelilerdegi pikirtalastarda, tsifrlyq ortada qoldanylǵan kezde damidy.
Til saiasaty – ulttyq rýhtyń tiregi
— Jalpy til saiasatynyń qoǵamdaǵy róli qandai dep oilaisyz?
— Til saiasaty – bul jai ǵana kommýnikatsiia máselesi emes, ol ulttyń rýhani tiregi.
Qazaq tili tek turmystyq deńgeide ǵana emes, ǵylymda, tehnologiiada, mádeniette jáne tsifrlyq álemde de erkin qoldanylatyn tilge ainalýy kerek. Sonda ǵana onyń bolashaǵy myqty bolady.
Jahandaný dáýirinde kez kelgen tildiń básekege qabiletti bolýy mańyzdy. Qazaq tiliniń de álemde «izdep júrip oqityn» bedeldi tilge ainalýyna tolyq negiz bar. Ol úshin sapaly bilim, zamanaýi kontent jáne tehnologiialyq qoldaý qajet.
Sarapshynyń aitýynsha, bilim berý júiesindegi reformalardyń basty maqsaty – tek bilim berý emes, oilai alatyn, birneshe tilde erkin sóileitin, tsifrlyq dáýirge beiim urpaq tárbieleý.
Al bul maqsatqa jetý úshin ana tiliniń negizin myqty qalyptastyryp, oqý mádenietin jańa formatta damytý jáne tehnologiiany bilim berý protsesine tiimdi engizý asa mańyzdy.
