Bilim berý, til saıasaty, oqý mádenıeti men bilimge umtylysty arttyrý – búgingi qoǵamdaǵy eń ózekti máselelerdiń biri. Osy taqyryptar tóńireginde profesor, saıası ǵylymdar doktory, Qazaq Expert Club múshesi Gúlmıra Sultanbaevamen áńgimelestik, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Kóptildi bilim berý: múmkindik pen qaýip
— Búginde kóptildi bilim berý qanshalyqty tıimdi degen pikirtalas jıi aıtylady. Sizdiń kózqarasyńyz qandaı?
— Kóptildi bilim berý týraly pikirtalastyń bolýy zańdy. Neırolıngvıstıka salasyndaǵy zertteýlerge súıensek, eki nemese odan da kóp tildi meńgergen adamdardyń kognıtıvtik qabileti joǵary bolady. Mysaly, Garvard ýnıversıtetiniń ǵalymdary kóptildi adamdardyń mıy aqparatty shamamen 20 paıyzǵa jyldam óńdeıtinin dáleldegen.
Kóptildilik – bul álemdik aqparat aıdynyna ashylǵan jol. Búginde ǵylym, tehnologıa, ekonomıka salasyndaǵy negizgi bilim aǵylshyn tilinde shoǵyrlanǵan. Sondyqtan birneshe tildi meńgerý – jahandyq básekege qabilettiliktiń mańyzdy faktory.
Alaıda munda bir mańyzdy qaýip bar. Ol – «jartytildilik». Eger bala aldymen ana tilinde oılaýdyń logıkalyq qurylymyn tolyq qalyptastyrmasa, ol eki tilde de tereń oılaı almaıtyn ústirt býynǵa aınalýy múmkin.
Sondyqtan eń aldymen ana tilinde myqty konseptýaldy fýndament qalyptastyrý kerek. Iaǵnı bala óz tilinde erkin oılap, ǵylymı uǵymdardy túsinip alǵannan keıin ǵana basqa tilderdi meńgerse, bul onyń bilimin keńeıtedi. Sol kezde ǵana Konstıtýsıadaǵy tildik balans qoǵamnyń paıdasyna jumys isteıdi.
Kitap pen ekran: jańa báseke
— Sıfrlyq dáýirde jastardyń kitap oqýy azaıdy degen pikir jıi aıtylady. Bul shyndyq pa?
— Iá, sıfrlyq dáýir kitaptyń rólin belgili bir deńgeıde ózgertti. Biraq bul kitaptyń qundylyǵy joǵaldy degen sóz emes.
Qazir ekranǵa úńilý men kitapqa úńilý arasynda úlken báseke júrip jatyr. Ǵylymı zertteýlerge qarasaq, adam qaǵaz kitap oqyǵanda aqparatty qorytý deńgeıi shamamen 30 paıyzǵa joǵary bolady. Sebebi kitap oqý kezinde mı mátindi tereń taldap, logıkalyq baılanystardy jaqsy qabyldaıdy.
Degenmen biz «balalar kitap oqymaıdy» dep shaǵymdanýdan buryn, olarǵa qandaı kontent usynyp otyrǵanymyzdy oılaýymyz kerek. Qazaq tilindegi sapaly, qyzyqty jáne zamanaýı kontent jetkilikti me?
Kitap oqý tek aqparat alý emes, bul – emosıa. Oqyrmandy kitapqa tartý úshin zamanaýı vızýaldy storıtellıng, geımıfıkasıa sıaqty tásilder qajet. Eger qazaq tilindegi kontent stıldi, sapaly ári trendte bolsa, oqý mádenıeti jańa deńgeıge kóteriledi.
Jasandy ıntellekt pen bilimniń jańa formaty
— Qazirgi tehnologıalar bilim berý salasyna qalaı áser etip jatyr?
— Sońǵy jyldary bilim berý salasynda jańa tehnologıalar qarqyndy engizilip jatyr. Mysaly, jaqynda ǵana 15 jyldyq tájirıbesi bar İT mamandary ázirlegen «Ál-jábrdiń atasy» jáne «Jaña Ğalam» jýrnaldary jasandy ıntellekt (AI) pen keńeıtilgen shyndyq (AR) tehnologıalaryn paıdalanyp jańa formattaǵy kontent usyndy.
Bul degenimiz – bala jýrnaldy oqyp otyryp, atomdar men molekýlalardy vırtýaldy túrde kóre alady, hımıalyq reaksıalardy baqylap, ǵylymı prosesterdi kózben kóredi.
Sonymen qatar jasandy ıntellekt arqyly Ál-Farabı, Bırýnı, Qanysh Sátpaev sıaqty tarıhı tulǵalarmen «tildesip», suraq qoıyp, jaýap alý múmkindigi paıda bolady.
Mundaı tehnologıalar aýyl men qala mektepteri arasyndaǵy bilim alshaqtyǵyn azaıtyp, ǵylymdy balalarǵa túsinikti ári qyzyqty etip jetkizedi. Iaǵnı balany «oqy» dep májbúrlemeı, oǵan ǵylymdy «ustap kórýge» múmkindik beretin kezeńge keldik.
Qazaq tiliniń sıfrlyq keńistiktegi bolashaǵy
— Áleýmettik jelilerde qazaq tilindegi kontent kóbeıip kele jatqanyn baıqaımyz. Bul úrdis tildiń damýyna qalaı áser etedi?
— Sońǵy jyldary YouTube pen TikTok platformalarynda qazaq tilindegi tanymdyq kontent birneshe ese artty. Bul óte jaqsy úrdis.
Jasandy ıntellektini qazaqsha sóıletý, qazaq tilindegi sıfrlyq ónimderdi kóbeıtý – tildiń bolashaǵy úshin mańyzdy. Eger til sıfrlyq keńistikte belsendi qoldanylsa, ol jańa býyn úshin tabıǵı ári tartymdy quralǵa aınalady.
Til – tiri organızm. Ol tek resmı qujattarda nemese oqý baǵdarlamalarynda ǵana emes, kúndelikti ómirde, áleýmettik jelilerdegi pikirtalastarda, sıfrlyq ortada qoldanylǵan kezde damıdy.
Til saıasaty – ulttyq rýhtyń tiregi
— Jalpy til saıasatynyń qoǵamdaǵy róli qandaı dep oılaısyz?
— Til saıasaty – bul jaı ǵana komýnıkasıa máselesi emes, ol ulttyń rýhanı tiregi.
Qazaq tili tek turmystyq deńgeıde ǵana emes, ǵylymda, tehnologıada, mádenıette jáne sıfrlyq álemde de erkin qoldanylatyn tilge aınalýy kerek. Sonda ǵana onyń bolashaǵy myqty bolady.
Jahandaný dáýirinde kez kelgen tildiń básekege qabiletti bolýy mańyzdy. Qazaq tiliniń de álemde «izdep júrip oqıtyn» bedeldi tilge aınalýyna tolyq negiz bar. Ol úshin sapaly bilim, zamanaýı kontent jáne tehnologıalyq qoldaý qajet.
Sarapshynyń aıtýynsha, bilim berý júıesindegi reformalardyń basty maqsaty – tek bilim berý emes, oılaı alatyn, birneshe tilde erkin sóıleıtin, sıfrlyq dáýirge beıim urpaq tárbıeleý.
Al bul maqsatqa jetý úshin ana tiliniń negizin myqty qalyptastyryp, oqý mádenıetin jańa formatta damytý jáne tehnologıany bilim berý prosesine tıimdi engizý asa mańyzdy.
