ءبىلىم بەرۋ، ءتىل ساياساتى، وقۋ مادەنيەتى مەن بىلىمگە ۇمتىلىستى ارتتىرۋ – بۇگىنگى قوعامداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وسى تاقىرىپتار توڭىرەگىندە پروفەسسور، ساياسي عىلىمدار دوكتورى، Qazaq Expert Club مۇشەسى گۇلميرا سۇلتانبايەۆامەن اڭگىمەلەستىك، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ: مۇمكىندىك پەن ءقاۋىپ
— بۇگىندە كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ قانشالىقتى ءتيىمدى دەگەن پىكىرتالاس ءجيى ايتىلادى. ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟
— كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ تۋرالى پىكىرتالاستىڭ بولۋى زاڭدى. نەيرولينگۆيستيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ءتىلدى مەڭگەرگەن ادامداردىڭ كوگنيتيۆتىك قابىلەتى جوعارى بولادى. مىسالى، گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى كوپتىلدى ادامداردىڭ ميى اقپاراتتى شامامەن 20 پايىزعا جىلدام وڭدەيتىنىن دالەلدەگەن.
كوپتىلدىلىك – بۇل الەمدىك اقپارات ايدىنىنا اشىلعان جول. بۇگىندە عىلىم، تەحنولوگيا، ەكونوميكا سالاسىنداعى نەگىزگى ءبىلىم اعىلشىن تىلىندە شوعىرلانعان. سوندىقتان بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرۋ – جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى فاكتورى.
الايدا مۇندا ءبىر ماڭىزدى ءقاۋىپ بار. ول – «جارتىتىلدىلىك». ەگەر بالا الدىمەن انا تىلىندە ويلاۋدىڭ لوگيكالىق قۇرىلىمىن تولىق قالىپتاستىرماسا، ول ەكى تىلدە دە تەرەڭ ويلاي المايتىن ءۇستىرت بۋىنعا اينالۋى مۇمكىن.
سوندىقتان ەڭ الدىمەن انا تىلىندە مىقتى كونسەپتۋالدى فۋندامەنت قالىپتاستىرۋ كەرەك. ياعني بالا ءوز تىلىندە ەركىن ويلاپ، عىلىمي ۇعىمداردى ءتۇسىنىپ العاننان كەيىن عانا باسقا تىلدەردى مەڭگەرسە، بۇل ونىڭ ءبىلىمىن كەڭەيتەدى. سول كەزدە عانا كونستيتۋسياداعى تىلدىك بالانس قوعامنىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەيدى.
كىتاپ پەن ەكران: جاڭا باسەكە
— سيفرلىق داۋىردە جاستاردىڭ كىتاپ وقۋى ازايدى دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلادى. بۇل شىندىق پا؟
— ءيا، سيفرلىق ءداۋىر كىتاپتىڭ ءرولىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وزگەرتتى. ءبىراق بۇل كىتاپتىڭ قۇندىلىعى جوعالدى دەگەن ءسوز ەمەس.
ءقازىر ەكرانعا ءۇڭىلۋ مەن كىتاپقا ءۇڭىلۋ اراسىندا ۇلكەن باسەكە ءجۇرىپ جاتىر. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاراساق، ادام قاعاز كىتاپ وقىعاندا اقپاراتتى قورىتۋ دەڭگەيى شامامەن 30 پايىزعا جوعارى بولادى. سەبەبى كىتاپ وقۋ كەزىندە مي ءماتىندى تەرەڭ تالداپ، لوگيكالىق بايلانىستاردى جاقسى قابىلدايدى.
دەگەنمەن ءبىز «بالالار كىتاپ وقىمايدى» دەپ شاعىمدانۋدان بۇرىن، ولارعا قانداي كونتەنت ۇسىنىپ وتىرعانىمىزدى ويلاۋىمىز كەرەك. قازاق تىلىندەگى ساپالى، قىزىقتى جانە زاماناۋي كونتەنت جەتكىلىكتى مە؟
كىتاپ وقۋ تەك اقپارات الۋ ەمەس، بۇل – ەموسيا. وقىرماندى كىتاپقا تارتۋ ءۇشىن زاماناۋي ۆيزۋالدى ستوريتەللينگ، گەيميفيكاسيا سياقتى تاسىلدەر قاجەت. ەگەر قازاق تىلىندەگى كونتەنت ءستيلدى، ساپالى ءارى ترەندتە بولسا، وقۋ مادەنيەتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى.
جاساندى ينتەللەكت پەن ءبىلىمنىڭ جاڭا فورماتى
— قازىرگى تەحنولوگيالار ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟
— سوڭعى جىلدارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جاڭا تەحنولوگيالار قارقىندى ەنگىزىلىپ جاتىر. مىسالى، جاقىندا عانا 15 جىلدىق تاجىريبەسى بار ءىت ماماندارى ازىرلەگەن «ءال-جابردىڭ اتاسى» جانە «Jaña Ğalam» جۋرنالدارى جاساندى ينتەللەكت (AI) پەن كەڭەيتىلگەن شىندىق (AR) تەحنولوگيالارىن پايدالانىپ جاڭا فورماتتاعى كونتەنت ۇسىندى.
بۇل دەگەنىمىز – بالا جۋرنالدى وقىپ وتىرىپ، اتومدار مەن مولەكۋلالاردى ۆيرتۋالدى تۇردە كورە الادى، حيميالىق رەاكسيالاردى باقىلاپ، عىلىمي پروسەستەردى كوزبەن كورەدى.
سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت ارقىلى ءال-فارابي، بيرۋني، قانىش ساتپايەۆ سياقتى تاريحي تۇلعالارمەن «تىلدەسىپ»، سۇراق قويىپ، جاۋاپ الۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى.
مۇنداي تەحنولوگيالار اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم الشاقتىعىن ازايتىپ، عىلىمدى بالالارعا تۇسىنىكتى ءارى قىزىقتى ەتىپ جەتكىزەدى. ياعني بالانى «وقى» دەپ ماجبۇرلەمەي، وعان عىلىمدى «ۇستاپ كورۋگە» مۇمكىندىك بەرەتىن كەزەڭگە كەلدىك.
قازاق ءتىلىنىڭ سيفرلىق كەڭىستىكتەگى بولاشاعى
— الەۋمەتتىك جەلىلەردە قازاق تىلىندەگى كونتەنت كوبەيىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. بۇل ءۇردىس ءتىلدىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
— سوڭعى جىلدارى YouTube پەن TikTok پلاتفورمالارىندا قازاق تىلىندەگى تانىمدىق كونتەنت بىرنەشە ەسە ارتتى. بۇل وتە جاقسى ءۇردىس.
جاساندى ينتەللەكتىنى قازاقشا سويلەتۋ، قازاق تىلىندەگى سيفرلىق ونىمدەردى كوبەيتۋ – ءتىلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى. ەگەر ءتىل سيفرلىق كەڭىستىكتە بەلسەندى قولدانىلسا، ول جاڭا بۋىن ءۇشىن تابيعي ءارى تارتىمدى قۇرالعا اينالادى.
ءتىل – ءتىرى ورگانيزم. ول تەك رەسمي قۇجاتتاردا نەمەسە وقۋ باعدارلامالارىندا عانا ەمەس، كۇندەلىكتى ومىردە، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پىكىرتالاستاردا، سيفرلىق ورتادا قولدانىلعان كەزدە داميدى.
ءتىل ساياساتى – ۇلتتىق رۋحتىڭ تىرەگى
— جالپى ءتىل ساياساتىنىڭ قوعامداعى ءرولى قانداي دەپ ويلايسىز؟
— ءتىل ساياساتى – بۇل جاي عانا كوممۋنيكاسيا ماسەلەسى ەمەس، ول ۇلتتىڭ رۋحاني تىرەگى.
قازاق ءتىلى تەك تۇرمىستىق دەڭگەيدە عانا ەمەس، عىلىمدا، تەحنولوگيادا، مادەنيەتتە جانە سيفرلىق الەمدە دە ەركىن قولدانىلاتىن تىلگە اينالۋى كەرەك. سوندا عانا ونىڭ بولاشاعى مىقتى بولادى.
جاھاندانۋ داۋىرىندە كەز كەلگەن ءتىلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ماڭىزدى. قازاق ءتىلىنىڭ دە الەمدە «ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن» بەدەلدى تىلگە اينالۋىنا تولىق نەگىز بار. ول ءۇشىن ساپالى ءبىلىم، زاماناۋي كونتەنت جانە تەحنولوگيالىق قولداۋ قاجەت.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى رەفورمالاردىڭ باستى ماقساتى – تەك ءبىلىم بەرۋ ەمەس، ويلاي الاتىن، بىرنەشە تىلدە ەركىن سويلەيتىن، سيفرلىق داۋىرگە بەيىم ۇرپاق تاربيەلەۋ.
ال بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن انا ءتىلىنىڭ نەگىزىن مىقتى قالىپتاستىرىپ، وقۋ مادەنيەتىن جاڭا فورماتتا دامىتۋ جانە تەحنولوگيانى ءبىلىم بەرۋ پروسەسىنە ءتيىمدى ەنگىزۋ اسا ماڭىزدى.
