بٸلٸم بەرۋ, تٸل ساياساتى, وقۋ مەدەنيەتٸ مەن بٸلٸمگە ۇمتىلىستى ارتتىرۋ – بٷگٸنگٸ قوعامداعى ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. وسى تاقىرىپتار تٶڭٸرەگٸندە پروفەسسور, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, Qazaq Expert Club مٷشەسٸ گٷلميرا سۇلتانباەۆامەن ەڭگٸمەلەستٸك, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
كٶپتٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ: مٷمكٸندٸك پەن قاۋٸپ
— بٷگٸندە كٶپتٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ قانشالىقتى تيٸمدٸ دەگەن پٸكٸرتالاس جيٸ ايتىلادى. سٸزدٸڭ كٶزقاراسىڭىز قانداي?
— كٶپتٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ تۋرالى پٸكٸرتالاستىڭ بولۋى زاڭدى. نەيرولينگۆيستيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە سٷيەنسەك, ەكٸ نەمەسە ودان دا كٶپ تٸلدٸ مەڭگەرگەن ادامداردىڭ كوگنيتيۆتٸك قابٸلەتٸ جوعارى بولادى. مىسالى, گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عالىمدارى كٶپتٸلدٸ ادامداردىڭ ميى اقپاراتتى شامامەن 20 پايىزعا جىلدام ٶڭدەيتٸنٸن دەلەلدەگەن.
كٶپتٸلدٸلٸك – بۇل ەلەمدٸك اقپارات ايدىنىنا اشىلعان جول. بٷگٸندە عىلىم, تەحنولوگييا, ەكونوميكا سالاسىنداعى نەگٸزگٸ بٸلٸم اعىلشىن تٸلٸندە شوعىرلانعان. سوندىقتان بٸرنەشە تٸلدٸ مەڭگەرۋ – جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸكتٸڭ ماڭىزدى فاكتورى.
الايدا مۇندا بٸر ماڭىزدى قاۋٸپ بار. ول – «جارتىتٸلدٸلٸك». ەگەر بالا الدىمەن انا تٸلٸندە ويلاۋدىڭ لوگيكالىق قۇرىلىمىن تولىق قالىپتاستىرماسا, ول ەكٸ تٸلدە دە تەرەڭ ويلاي المايتىن ٷستٸرت بۋىنعا اينالۋى مٷمكٸن.
سوندىقتان ەڭ الدىمەن انا تٸلٸندە مىقتى كونتسەپتۋالدى فۋندامەنت قالىپتاستىرۋ كەرەك. ياعني بالا ٶز تٸلٸندە ەركٸن ويلاپ, عىلىمي ۇعىمداردى تٷسٸنٸپ العاننان كەيٸن عانا باسقا تٸلدەردٸ مەڭگەرسە, بۇل ونىڭ بٸلٸمٸن كەڭەيتەدٸ. سول كەزدە عانا كونستيتۋتسيياداعى تٸلدٸك بالانس قوعامنىڭ پايداسىنا جۇمىس ٸستەيدٸ.
كٸتاپ پەن ەكران: جاڭا بەسەكە
— تسيفرلىق دەۋٸردە جاستاردىڭ كٸتاپ وقۋى ازايدى دەگەن پٸكٸر جيٸ ايتىلادى. بۇل شىندىق پا?
— يە, تسيفرلىق دەۋٸر كٸتاپتىڭ رٶلٸن بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە ٶزگەرتتٸ. بٸراق بۇل كٸتاپتىڭ قۇندىلىعى جوعالدى دەگەن سٶز ەمەس.
قازٸر ەكرانعا ٷڭٸلۋ مەن كٸتاپقا ٷڭٸلۋ اراسىندا ٷلكەن بەسەكە جٷرٸپ جاتىر. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاراساق, ادام قاعاز كٸتاپ وقىعاندا اقپاراتتى قورىتۋ دەڭگەيٸ شامامەن 30 پايىزعا جوعارى بولادى. سەبەبٸ كٸتاپ وقۋ كەزٸندە مي مەتٸندٸ تەرەڭ تالداپ, لوگيكالىق بايلانىستاردى جاقسى قابىلدايدى.
دەگەنمەن بٸز «بالالار كٸتاپ وقىمايدى» دەپ شاعىمدانۋدان بۇرىن, ولارعا قانداي كونتەنت ۇسىنىپ وتىرعانىمىزدى ويلاۋىمىز كەرەك. قازاق تٸلٸندەگٸ ساپالى, قىزىقتى جەنە زاماناۋي كونتەنت جەتكٸلٸكتٸ مە?
كٸتاپ وقۋ تەك اقپارات الۋ ەمەس, بۇل – ەموتسييا. وقىرماندى كٸتاپقا تارتۋ ٷشٸن زاماناۋي ۆيزۋالدى ستوريتەللينگ, گەيميفيكاتسييا سيياقتى تەسٸلدەر قاجەت. ەگەر قازاق تٸلٸندەگٸ كونتەنت ستيلدٸ, ساپالى ەرٸ ترەندتە بولسا, وقۋ مەدەنيەتٸ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلەدٸ.
جاساندى ينتەللەكت پەن بٸلٸمنٸڭ جاڭا فورماتى
— قازٸرگٸ تەحنولوگييالار بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا قالاي ەسەر ەتٸپ جاتىر?
— سوڭعى جىلدارى بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا جاڭا تەحنولوگييالار قارقىندى ەنگٸزٸلٸپ جاتىر. مىسالى, جاقىندا عانا 15 جىلدىق تەجٸريبەسٸ بار ٸت ماماندارى ەزٸرلەگەن «ەل-جەبردٸڭ اتاسى» جەنە «Jaña Ğalam» جۋرنالدارى جاساندى ينتەللەكت (AI) پەن كەڭەيتٸلگەن شىندىق (AR) تەحنولوگييالارىن پايدالانىپ جاڭا فورماتتاعى كونتەنت ۇسىندى.
بۇل دەگەنٸمٸز – بالا جۋرنالدى وقىپ وتىرىپ, اتومدار مەن مولەكۋلالاردى ۆيرتۋالدى تٷردە كٶرە الادى, حيمييالىق رەاكتسييالاردى باقىلاپ, عىلىمي پروتسەستەردٸ كٶزبەن كٶرەدٸ.
سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت ارقىلى ەل-فارابي, بيرۋني, قانىش سەتپاەۆ سيياقتى تاريحي تۇلعالارمەن «تٸلدەسٸپ», سۇراق قويىپ, جاۋاپ الۋ مٷمكٸندٸگٸ پايدا بولادى.
مۇنداي تەحنولوگييالار اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرٸ اراسىنداعى بٸلٸم الشاقتىعىن ازايتىپ, عىلىمدى بالالارعا تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ قىزىقتى ەتٸپ جەتكٸزەدٸ. ياعني بالانى «وقى» دەپ مەجبٷرلەمەي, وعان عىلىمدى «ۇستاپ كٶرۋگە» مٷمكٸندٸك بەرەتٸن كەزەڭگە كەلدٸك.
قازاق تٸلٸنٸڭ تسيفرلىق كەڭٸستٸكتەگٸ بولاشاعى
— ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە قازاق تٸلٸندەگٸ كونتەنت كٶبەيٸپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. بۇل ٷردٸس تٸلدٸڭ دامۋىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ?
— سوڭعى جىلدارى YouTube پەن TikTok پلاتفورمالارىندا قازاق تٸلٸندەگٸ تانىمدىق كونتەنت بٸرنەشە ەسە ارتتى. بۇل ٶتە جاقسى ٷردٸس.
جاساندى ينتەللەكتٸنٸ قازاقشا سٶيلەتۋ, قازاق تٸلٸندەگٸ تسيفرلىق ٶنٸمدەردٸ كٶبەيتۋ – تٸلدٸڭ بولاشاعى ٷشٸن ماڭىزدى. ەگەر تٸل تسيفرلىق كەڭٸستٸكتە بەلسەندٸ قولدانىلسا, ول جاڭا بۋىن ٷشٸن تابيعي ەرٸ تارتىمدى قۇرالعا اينالادى.
تٸل – تٸرٸ ورگانيزم. ول تەك رەسمي قۇجاتتاردا نەمەسە وقۋ باعدارلامالارىندا عانا ەمەس, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ پٸكٸرتالاستاردا, تسيفرلىق ورتادا قولدانىلعان كەزدە داميدى.
تٸل ساياساتى – ۇلتتىق رۋحتىڭ تٸرەگٸ
— جالپى تٸل ساياساتىنىڭ قوعامداعى رٶلٸ قانداي دەپ ويلايسىز?
— تٸل ساياساتى – بۇل جاي عانا كوممۋنيكاتسييا مەسەلەسٸ ەمەس, ول ۇلتتىڭ رۋحاني تٸرەگٸ.
قازاق تٸلٸ تەك تۇرمىستىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, عىلىمدا, تەحنولوگييادا, مەدەنيەتتە جەنە تسيفرلىق ەلەمدە دە ەركٸن قولدانىلاتىن تٸلگە اينالۋى كەرەك. سوندا عانا ونىڭ بولاشاعى مىقتى بولادى.
جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە كەز كەلگەن تٸلدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى ماڭىزدى. قازاق تٸلٸنٸڭ دە ەلەمدە «ٸزدەپ جٷرٸپ وقيتىن» بەدەلدٸ تٸلگە اينالۋىنا تولىق نەگٸز بار. ول ٷشٸن ساپالى بٸلٸم, زاماناۋي كونتەنت جەنە تەحنولوگييالىق قولداۋ قاجەت.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ رەفورمالاردىڭ باستى ماقساتى – تەك بٸلٸم بەرۋ ەمەس, ويلاي الاتىن, بٸرنەشە تٸلدە ەركٸن سٶيلەيتٸن, تسيفرلىق دەۋٸرگە بەيٸم ۇرپاق تەربيەلەۋ.
ال بۇل ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن انا تٸلٸنٸڭ نەگٸزٸن مىقتى قالىپتاستىرىپ, وقۋ مەدەنيەتٸن جاڭا فورماتتا دامىتۋ جەنە تەحنولوگييانى بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸنە تيٸمدٸ ەنگٸزۋ اسا ماڭىزدى.
