Teris kózqarasqa Keńestik ideologiianyń ózi kináli
Suhbatynda Peter Svoik Pýtinniń «Nazarbaevqa deiin qazaq jerinde memleket pen shekara bolmaǵan» degen áigili sózin taǵy bir qaitalap ótipti.
Ózin bilgir saiasattanýshy sanaityn Peter Svoik bulaisha bura tartýyn túsine almadyq. Ol ómir boiy qazaq jerinde turyp, Qazaqstannyń memlekettiligin Nazarbaev dáýirimen sheketeýi aqylǵa syimasy anyq.
Kózi ashyq, Qazaqtyń tarihyn oqidy-aý degen Peter Svoiktiń ózi bulai dep otyrsa, qarapaiym basqa ulttyń ókilderi ne demeidi?
– Kez kelgen adam áke-sheshesiz bolmaityny sekildi qazaqtardyń ótken tarihynan bas tartpaityny anyq. Kez kelgen halyqtyń ótken tarihi joly ult bolyp qalyptasýyna yqpal etetin faktor. Sol siiaqty Keńestik júie kezindegi ótken tarihtan tolyqtai bas tartý durys emes. Ony tarih betinen julyp tastai alamaisyń. Qazir keibireýler Qazaqstan ulyttyq, naryqtyq-ekonomikaǵa bet burǵanyn alǵa tartyp, bárin jańadan, aq paraqtan bastaǵandy jón sanap júr. Bul durys emes. Keńes zamanynda shashylyq pen repressiiadan basqa eshteńe bolmaǵan siiaqty, – dep Svoik myrza qynjylysyn bildiripti.
Iá, qazaq qoǵamynda Keńestik zamanyndaǵy qundylyqtarǵa qarsy kóńil kúidiń bar ekeni jasyrmaimyz. Biraq mundai kózqaras aiaq astynan aspannan túsken joq qoi. Bul kózqarasty sol kezdegi Keńestik ideologiianyń ózi týyndatqanyn umytpaýymyz kerek.
Keńes zamanynda qazaqtyń basynan talai náýbet ótti. Muny eshkim joqqa shyǵara almaidy. Ult múddesin úshin kúresken qanshama ziialylarymyz repressiiaǵa ushyrap, atyldy. Odan keiin qoldan jasalǵan ashtyq. Qyrǵyn soǵys. Qazaq tilin umytýǵa ainalǵanda Táýelsizdigimizge ie bolyp, Qudai saqtap qaldy.
Peter Svoikke salsaq osynyń bárin op-ońai umyta salýymyz kerek eken. Bul múmkin emes qoi, ákem-aý.
Kerek deseńiz, keńestik júiege qatysty mundai kózqaras jalǵyz Qazaqstanda ǵana emes, búkil postkeńestik elderdi kezip júrgenin Peter Svoik nege túsinbeidi?
Peter Svoikke salsaq, bizder repressiia men ashtyqqa ushyraǵandardyń (jaraidy soǵysty aitpai-aq qoialyq) tógilgen qanyn op-ońai umytyp, Keńes zamanynda qalyptasqan qundylyqtardy ary qarai dáriptei berýimiz kerek eken. Bulai bola ma? Bolmaidy.
«Jańa Qazaqstanda» Keńestik qundylyqtarǵa oryn joq
Keńes zamanynda ár qazaq otbasynyń júregine jara salyndy. Qazir kez kelgen qazaqpen shúiirkelese qalsań, álgi adamnyń arǵy atalary repressiiaǵa ushyraǵan, bolmasa, asharshylyq kezinde elde bas saýǵalap kóshkenin jyrdai qylyp aityp beredi.
Tipti, qalada týyp, qalada ósken orys tildi qazaqtardyń ózderi alǵashqy páterin qandai it-qorlyqpen alǵanyn orys tilinde jany kúizele otyryp aityp beretinin kimde bolsa biledi.
Keńes zamanynda qazaqtardyń Almaty men iri qalalarda páter kezeginde jyldar boiy turyp, baspanaǵa áreń qol jetkizgeni jasyryn emes. Muny Peter Svoik jaqsy biledi. Sony bile tura "Keńestik júieniń qundylyqtaryn umytqylaryń keledi" dep renish aitýy orynsyz.
Demek qazaqtardyń sol bir kezeńdi ańsap, armandaityndai, qimastyqpen eske alatyndai eshqandai qundylyq joq. Osydan keiin Keńestik júie kezindegi qundylyqtardy qalai dáripteimiz?
Jergilikti memleket qurýshy ultty alalaý, udaiy tómenshiktetip otyrǵan Keńestik júieni dáriptep, «Jańa Qazaqstandy» qurý múmkin be? Árine, múmkin emes. Árbirden soń bul óz-ózińdi qorlaý ǵoi.
Ras, Keńes zamanynda halyqtyń turmystyq jaǵdaiy birdei, jaqsy boldy. Ash qalyp, kóshten qalǵan adam bolmady.
Svoik siiaqtylarǵa salsaq, qarynymyzdyń toiǵanyna máz bolyp, sol kezeńdi kúnde eske alyp júrýimiz kerek kerek eken.
Sonda ámirshil-ákimshil júie ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldaryndaǵy ashtyqty «Keńes zamanynda qarynymyz toidy» dep uzaq jyl aityp júrý úshin uiymdastyrǵan ba dep qalasyń?..
Osy rette Peter Svoikke mundai ideologiiaǵa qazaqtyń «Qarynymnyń ashqanyna emes, qadirimniń qashqanyna jylaimyn» degen bir ǵana maqaly jyldar boiy antivirýs bolǵanyn eskertemiz.
Árbirden keiin Keńes zamanyndy oryn alǵan sumdyq áreketter memleketti nyǵaitýǵa eshqandai motivatsiia bolmaidy. Svoiktiń sóz aýanynan biliktiń aldaǵy 9 mamyrda áskeri parad uiymdastyrmaýyna qatty renishti ekenin baiqaǵandai boldyq.
Áskeri sherý ótkizý ol - eshqandaida qundylyq emes. Eger Svoik áskeri sherýdi kórýge qatty qumartsa, Máskeýge baryp kórip kelýine bolady ǵoi.
Áskeri sherý ol - soǵystyń sivoly. Qazir soǵystyń sivoly órkenietke umtylǵan el úshin qundylyq bolmaýy kerek. Svoik myrza osyny túsinýi tiis.
Eger Uly Otan soǵysy kezinde mert bolǵan atalarymyzdy eske alyp, Quran oqytyp, as bersek, munymyz da Svoik siiaqtylarǵa unmaýy múmkin. Sondyqtan óz bilgenimizshe áreket ete berýimiz kerek. Óitkeni biz táýelsiz memleketpiz.
Nurlan JUMAHAN, jýrnalist.
