Keiingi ýaqytta áskerde ólim-jitim jiilep, qoǵamda úlken alańdaýshylyq týdyrdy. Máselen, jaqynda eki sarbaz qaza taýyp, jeti sarbaz óz-ózine qol jumsamaq bolǵan. Bul qorǵanys júiesindegi tártip pen baqylaýdyń álsiregenin ańǵartady. Osy máselege bailanysty áskeri sala ardagerleri Serik Shalov pen Janat Erejep Dalanews.kz agenttigine pikir bildirdi. Sarapshylardyń aitýynsha, qaiǵyly oqiǵalardyń beleń alýyna baqylaýdyń bosańsýy, tárbie júiesiniń álsireýi, kadr tapshylyǵy jáne jastardyń moraldyq-psihologiialyq daiyndyǵynyń tómendigi tikelei áser etip otyr.
Serik Shalovtyń paiymdaýynsha, áskerde bolyp jatqan ólim-jitim - kezdeisoq jait emes.
“Ókinishke qarai, bul júieli máselelerdiń kórinisi. Ásker qoǵamnyń ainasy. Eger qoǵamda moraldyq, áleýmettik jáne basqarýshylyq daǵdarys baiqalsa, ol eń aldymen osyndai jabyq qurylymdarda kórinedi”, — deidi ol.
Shalov áskerdegi qaiǵyly oqiǵalardyń basty úsh sebebin atady.
“Meniń oiymsha, birinshiden - tárbie, ekinshiden - baqylaý, úshinshiden - kadr saiasatyndaǵy olqylyqtar sebep. Buryn bizdiń kezimizde komandirler, tárbieshi ofitserler sarbazdardyń jaǵdaiyna kóbirek kóńil bóletin. Tártip pen moraldyq ahýal jeke baqylaýda bolatyn. Al qazir bul kóbinese qaǵaz júzindegi esepke ainalyp ketti”, — deidi ol.
Sarapshynyń sózinshe, qazirgi tańda jas sarbazdardyń ishki kúiin túsinip, olarǵa jeke kóńil bólý mádenieti joǵalǵan. Bul — áskeri ortadaǵy eń qaýipti qubylys.
“Biz kezinde sarbazdyń kazarmadaǵy ómirine tikelei aralasatynbyz, otymen kirip, kúlimen shyǵatynbyz. Al búginde bul dástúr umytylyp barady. Kóptegen jas ofitserler qyzmetti mansap nemese materialdyq tabys kózi retinde ǵana qabyldaidy. Al shyn máninde ofitser – sarbazdyń ustazy men tárbieshisi. Eger basshy bedelin senim men ádildik arqyly ornatpasa, tártip tek buiryqpen shektelip qalady. Ondai ortada adamdyq qarym-qatynas joǵalady. Sonyń saldaryn búginde ózimiz kórip otyrmyz”, — dep qosty ol.
Shalov sarbazdardyń moraldyq jáne psihologiialyq daiyndyǵy máselesine de erekshe toqtaldy. Onyń pikirinshe, bul baǵytta belgili bir jumys atqarylǵanymen, kóbine formalizm basym.
“Árine, bul baǵytta jumys bar, biraq kóbine formaldi deńgeide ǵana júrgiziledi. Psihologtar da bar, alaida olardyń yqpaly shekteýli. Al jas sarbaz úshin beiimdelý kezeńi óte aýyr ótedi. Óitkeni ózimiz de kezinde jas sarbaz boldyq. Jańa orta, tártip, qysym, jaýapkershilik – munyń bári adam psihikasyna áser etpei qoimaidy. Osyndai jaǵdaida kásibi psihologiialyq qoldaý men ashyq áńgime mádenieti aýadai qajet”, — deidi ol.
Sondai-aq ol álimjettik pen zorlyq-zombylyq máselesin de atap ótti. Onyń pikirinshe, mundai qubylys tek áskerde ǵana emes, qoǵamda da tamyr jaiǵan.
“Sarbaz neden qaza tabady? Kóp jaǵdaida tártip pen tárbieniń álsizdiginen, baqylaýdyń joqtyǵynan. “Dedovshina” degen qubylys armiiada ǵana emes, qoǵamda da bar. Máselen, otbasynda, balabaqshada, mektepte – kúshti álsizge ústemdik jasaidy. Osyndai álimjettik mádenieti bala boiynda áskerge deiin-aq qalyptasady. Al áskeri ortada ol tez kórinis tabady. Sondyqtan bul tek áskerdiń emes, tutas qoǵamnyń derti”, — dedi ol.
Sarapshynyń aitýynsha, qaiǵyly jaǵdailardyń aldyn alý úshin júieli jáne ashyq baqylaý qajet.
“Birinshiden, áskerde táýelsiz baqylaý tetikterin kúsheitý kerek. Mysaly, áskeri ombýdsmen nemese qoǵamdyq keńes arqyly baqylaý júrgizýdiń mańyzy zor. Ekinshiden, ofitserlerdiń moraldyq jáne psihologiialyq daiarlyǵy joǵary deńgeide bolýy tiis. Úshinshiden, sarbazdardyń psihologiialyq jaǵdaiyn turaqty baqylap, daǵdarys belgilerin erte anyqtaityn júie qajet. Tórtinshiden, qoǵam men ata-anamen bailanys ashyq bolýy kerek. Áskerde adam ómirinen qymbat eshteńe joq ekenin túsinetin mádeniet qalyptastyrý qajet. Muny ózgertý úshin júieli reforma kerek”, – dedi Shalov.
Onyń sózinshe, adam ómiri kez kelgen áskeri qurylymnyń basty qundylyǵy bolýy tiis.
"QR Qarýly Kúshteriniń Ardagerleri" Respýblikalyq qoǵamdyq birlestiginiń Aqmola oblysy filialyndaǵy tóraǵasy, zapastaǵy polkovnik Janat Erejepov te áskerdegi qaiǵyly oqiǵalardyń sebebin birneshe faktormen bailanystyrady. Ol jastardyń moraldyq-psihologiialyq daiyndyǵynyń álsizdigi birinshi orynda tur dep sanaidy. Sarapshynyń aitýynsha, qazirgi jastardyń ómir salty ózgergen, fizikalyq belsendiligi azaiǵan, áleýmettik bailanysy álsiregen.
“Qazir jastar uialy telefon men kompiýterge táýeldi. Dalaǵa shyqpaidy, fizikalyq jumys istemeidi. Sondyqtan olardyń áskerge beiimdelýi qiyn”, — deidi Erejep.
Ol áskeri komissariattardaǵy jáne meditsinalyq tekseristerdegi kemshilikterge de nazar aýdardy.
“Buryn meditsinalyq komissiia balanyń densaýlyǵyn muqiiat tekseretin. Al qazir bul jumys formaldi sipat alǵan. Áskerge jaramsyzdar da iriktelip ketip jatady. Munyń bári baqylaý men jaýapkershiliktiń álsireýinen”, — deidi ol.
Erejeptiń pikirinshe, sońǵy jyldary ofitserlik quramnyń áleýmettik mártebesi de tómendegen. Bul faktor áskerdegi tártip pen bedelge tikelei áser etedi.
“Qazir ofitserlerdiń ailyǵy tómen, al talap joǵary. Áleýmettik qamtamasyz etý álsiz. Sondyqtan jas mamandar bul qyzmetke qulshynyspen kelmeidi. Buryn ofitser bolý – mártebe edi, qazir ol turaqty tabys kózi retinde ǵana qaralady”, — deidi polkovnik.
Onyń aitýynsha, bul jaǵdai áskerdegi tártiptiń álsireýine, kadr turaqsyzdyǵyna jáne moraldyq bedeldiń tómendeýine alyp kelgen.
“Ofitser — sarbazdyń úlgisi bolýy kerek. Eger basshy óz boryshyna jaýapsyz qarasa, sarbaz da sony kóredi. Sol kezde áskeri tártip buiryqqa ǵana súienip, adamdyq qatynas joǵalady”, — dep túiindedi ol.
Janat Erejep qazirgi ahýaldy túzetý úshin memlekettiń, qoǵamnyń jáne otbasynyń kúshin biriktirý qajet ekenin aitady.
“Bul tek Qorǵanys ministrliginiń nemese áskeri bólimderdiń máselesi emes. Ár ata-ana, ár mektep, ár tárbie oshaǵy osy iske atsalysýy tiis. Biz balalarymyzdy qorqyp emes, senimmen áskerge jiberetin kúnge jetýimiz kerek”, — dedi ol.
Polkovniktiń pikirinshe, naqty sheshim tek zertteý men ashyq talqylaýdan týady.
“Máseleni jasyrý – sheshim emes. Kerisinshe, ony qoǵammen birge zerttep, naqty shara qabyldaý qajet. Áskerge barý – qaýip emes, borysh pen abyroi bolýy kerek”, — dep qorytyndylady ardager.
Saýalnama nátijesi
Eske salaiyq, buǵan deiin DEMOSCOPE qoǵamdyq pikirge jedel monitoring júrgizý biýrosy el azamattary arasynda “Qazaqstan Respýblikasynyń Qarýly kúshterin qabyldaý” taqyrybynda saýalnama júrgizgen bolatyn.
2025 jyldyń 28 tamyzy men 10 qyrkúiegi aralyǵynda ótken zertteý nátijesi qoǵamnyń áskeri salaǵa degen kózqarasynda ekiudai pikir qalyptasqanyn kórsetti. Bir jaǵynan, qazaqstandyqtardyń 66,9%-i el áskeriniń syrtqy qaýipke tótep bere alatynyna senedi. Ekinshi jaǵynan, respondentterdiń basym bóligi jarǵyǵa qaishy áreketter, jemqorlyq jáne materialdyq-tehnikalyq bazanyń eskiligine alańdaitynyn jetkizgen.
Saýalnama deregine sáikes, jastardyń áskeri qyzmetke qatynasy da kúrdelenip barady: 18–29 jas aralyǵyndaǵy respondentterdiń nebári 32,4%-i jaqynynyń áskerge barýyn tolyq qoldaitynyn aitqan. Sonymen qatar, jastar arasynda álimjettik pen zorlyqqa alańdaityndardyń úlesi joǵary — 40,6%.
Áskerdegi qaiǵyly jaǵdailar
Sońǵy aptalarda Qazaqstanda ásker qatarynda eki birdei qaiǵyly jaǵdai tirkelip, qoǵamda úlken rezonans týdyrdy. Biri — Almaty oblysynda, ekinshisi — Mańǵystaý óńirinde.
Qorǵanys ministrligi Almaty oblysynda kóz jumǵan 19 jastaǵy sarbaz Dinmuhammed Shynarbektiń ólimine qatysty túsinikteme berdi. Vedomstvo basshysynyń orynbasary Serik Borambaevtyń aitýynsha, qazir tergeý júrip jatyr.
“Kez kelgen asyǵys pikir qate taralyp, tergeýge kedergi keltirýi múmkin. Bul – ata-ana úshin orny tolmas qaza, biz úshin de aýyr soqqy. Komandir retinde biz ár sarbazdy jeke tanimyz, olardyń bir jyldyq qyzmetin birge ótkeremiz. Mundai jaǵdai bárimizge aýyr tiedi”, – dedi Borambaev.
Belgili bolǵandai, Dinmuhammed Shynarbek 2024 jyldyń kókteminde ásker qataryna shaqyrylǵan. Onyń egizi Daniial byltyr kúzde Otar garnizonyna alynǵan eken. Otbasy músheleriniń aitýynsha, marqumnyń ólimi sýitsid dep habarlanǵanymen, týystary bul nusqaǵa senbeidi.
Biraq bul jalǵyz oqiǵa emes. Jýyrda Mańǵystaý oblysyndaǵy №99116 áskeri bóliminde jeti sarbazdyń ózine qol jumsaýǵa árekettengeni anyqtaldy. Buǵan deiin tek úsh sarbaz týraly aitylǵanymen, keiin olardyń sany artqany belgili boldy. Barlyǵynan da qoldyń kúre tamyrynda jaraqat izderi tabylǵan.
Mekeme basshylyǵynyń sózinshe, sarbazdar psihiatriialyq emhanada tekserilip, aýyr psihikalyq aýytqýlar tabylmaǵan.
“Qazir olarǵa psihologiialyq kómek kórsetilip jatyr, dári-dármekpen emdeý qoldanylǵan joq”, – delingen ministrlik habarlamasynda.
