كەيٸنگٸ ۋاقىتتا ەسكەردە ٶلٸم-جٸتٸم جيٸلەپ, قوعامدا ٷلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىردى. مەسەلەن, جاقىندا ەكٸ سارباز قازا تاۋىپ, جەتٸ سارباز ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساماق بولعان. بۇل قورعانىس جٷيەسٸندەگٸ تەرتٸپ پەن باقىلاۋدىڭ ەلسٸرەگەنٸن اڭعارتادى. وسى مەسەلەگە بايلانىستى ەسكەري سالا ارداگەرلەرٸ سەرٸك شالوۆ پەن جانات ەرەجەپ Dalanews.kz اگەنتتٸگٸنە پٸكٸر بٸلدٸردٸ. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قايعىلى وقيعالاردىڭ بەلەڭ الۋىنا باقىلاۋدىڭ بوساڭسۋى, تەربيە جٷيەسٸنٸڭ ەلسٸرەۋٸ, كادر تاپشىلىعى جەنە جاستاردىڭ مورالدىق-پسيحولوگييالىق دايىندىعىنىڭ تٶمەندٸگٸ تٸكەلەي ەسەر ەتٸپ وتىر.
سەرٸك شالوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ەسكەردە بولىپ جاتقان ٶلٸم-جٸتٸم - كەزدەيسوق جايت ەمەس.
“ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل جٷيەلٸ مەسەلەلەردٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ەسكەر قوعامنىڭ ايناسى. ەگەر قوعامدا مورالدىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە باسقارۋشىلىق داعدارىس بايقالسا, ول ەڭ الدىمەن وسىنداي جابىق قۇرىلىمداردا كٶرٸنەدٸ”, — دەيدٸ ول.
شالوۆ ەسكەردەگٸ قايعىلى وقيعالاردىڭ باستى ٷش سەبەبٸن اتادى.
“مەنٸڭ ويىمشا, بٸرٸنشٸدەن - تەربيە, ەكٸنشٸدەن - باقىلاۋ, ٷشٸنشٸدەن - كادر ساياساتىنداعى ولقىلىقتار سەبەپ. بۇرىن بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە كومانديرلەر, تەربيەشٸ وفيتسەرلەر ساربازداردىڭ جاعدايىنا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلەتٸن. تەرتٸپ پەن مورالدىق احۋال جەكە باقىلاۋدا بولاتىن. ال قازٸر بۇل كٶبٸنەسە قاعاز جٷزٸندەگٸ ەسەپكە اينالىپ كەتتٸ”, — دەيدٸ ول.
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, قازٸرگٸ تاڭدا جاس ساربازداردىڭ ٸشكٸ كٷيٸن تٷسٸنٸپ, ولارعا جەكە كٶڭٸل بٶلۋ مەدەنيەتٸ جوعالعان. بۇل — ەسكەري ورتاداعى ەڭ قاۋٸپتٸ قۇبىلىس.
“بٸز كەزٸندە ساربازدىڭ كازارماداعى ٶمٸرٸنە تٸكەلەي ارالاساتىنبىز, وتىمەن كٸرٸپ, كٷلٸمەن شىعاتىنبىز. ال بٷگٸندە بۇل دەستٷر ۇمىتىلىپ بارادى. كٶپتەگەن جاس وفيتسەرلەر قىزمەتتٸ مانساپ نەمەسە ماتەريالدىق تابىس كٶزٸ رەتٸندە عانا قابىلدايدى. ال شىن مەنٸندە وفيتسەر – ساربازدىڭ ۇستازى مەن تەربيەشٸسٸ. ەگەر باسشى بەدەلٸن سەنٸم مەن ەدٸلدٸك ارقىلى ورناتپاسا, تەرتٸپ تەك بۇيرىقپەن شەكتەلٸپ قالادى. ونداي ورتادا ادامدىق قارىم-قاتىناس جوعالادى. سونىڭ سالدارىن بٷگٸندە ٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىرمىز”, — دەپ قوستى ول.
شالوۆ ساربازداردىڭ مورالدىق جەنە پسيحولوگييالىق دايىندىعى مەسەلەسٸنە دە ەرەكشە توقتالدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل باعىتتا بەلگٸلٸ بٸر جۇمىس اتقارىلعانىمەن, كٶبٸنە فورماليزم باسىم.
“ەرينە, بۇل باعىتتا جۇمىس بار, بٸراق كٶبٸنە فورمالدٸ دەڭگەيدە عانا جٷرگٸزٸلەدٸ. پسيحولوگتار دا بار, الايدا ولاردىڭ ىقپالى شەكتەۋلٸ. ال جاس سارباز ٷشٸن بەيٸمدەلۋ كەزەڭٸ ٶتە اۋىر ٶتەدٸ. ٶيتكەنٸ ٶزٸمٸز دە كەزٸندە جاس سارباز بولدىق. جاڭا ورتا, تەرتٸپ, قىسىم, جاۋاپكەرشٸلٸك – مۇنىڭ بەرٸ ادام پسيحيكاسىنا ەسەر ەتپەي قويمايدى. وسىنداي جاعدايدا كەسٸبي پسيحولوگييالىق قولداۋ مەن اشىق ەڭگٸمە مەدەنيەتٸ اۋاداي قاجەت”, — دەيدٸ ول.
سونداي-اق ول ەلٸمجەتتٸك پەن زورلىق-زومبىلىق مەسەلەسٸن دە اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي قۇبىلىس تەك ەسكەردە عانا ەمەس, قوعامدا دا تامىر جايعان.
“سارباز نەدەن قازا تابادى? كٶپ جاعدايدا تەرتٸپ پەن تەربيەنٸڭ ەلسٸزدٸگٸنەن, باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان. “دەدوۆششينا” دەگەن قۇبىلىس ارمييادا عانا ەمەس, قوعامدا دا بار. مەسەلەن, وتباسىندا, بالاباقشادا, مەكتەپتە – كٷشتٸ ەلسٸزگە ٷستەمدٸك جاسايدى. وسىنداي ەلٸمجەتتٸك مەدەنيەتٸ بالا بويىندا ەسكەرگە دەيٸن-اق قالىپتاسادى. ال ەسكەري ورتادا ول تەز كٶرٸنٸس تابادى. سوندىقتان بۇل تەك ەسكەردٸڭ ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ دەرتٸ”, — دەدٸ ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قايعىلى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ٷشٸن جٷيەلٸ جەنە اشىق باقىلاۋ قاجەت.
“بٸرٸنشٸدەن, ەسكەردە تەۋەلسٸز باقىلاۋ تەتٸكتەرٸن كٷشەيتۋ كەرەك. مىسالى, ەسكەري ومبۋدسمەن نەمەسە قوعامدىق كەڭەس ارقىلى باقىلاۋ جٷرگٸزۋدٸڭ ماڭىزى زور. ەكٸنشٸدەن, وفيتسەرلەردٸڭ مورالدىق جەنە پسيحولوگييالىق دايارلىعى جوعارى دەڭگەيدە بولۋى تيٸس. ٷشٸنشٸدەن, ساربازداردىڭ پسيحولوگييالىق جاعدايىن تۇراقتى باقىلاپ, داعدارىس بەلگٸلەرٸن ەرتە انىقتايتىن جٷيە قاجەت. تٶرتٸنشٸدەن, قوعام مەن اتا-انامەن بايلانىس اشىق بولۋى كەرەك. ەسكەردە ادام ٶمٸرٸنەن قىمبات ەشتەڭە جوق ەكەنٸن تٷسٸنەتٸن مەدەنيەت قالىپتاستىرۋ قاجەت. مۇنى ٶزگەرتۋ ٷشٸن جٷيەلٸ رەفورما كەرەك”, – دەدٸ شالوۆ.
ونىڭ سٶزٸنشە, ادام ٶمٸرٸ كەز كەلگەن ەسكەري قۇرىلىمنىڭ باستى قۇندىلىعى بولۋى تيٸس.
"قر قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ ارداگەرلەرٸ" رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ اقمولا وبلىسى فيليالىنداعى تٶراعاسى, زاپاستاعى پولكوۆنيك جانات ەرەجەپوۆ تە ەسكەردەگٸ قايعىلى وقيعالاردىڭ سەبەبٸن بٸرنەشە فاكتورمەن بايلانىستىرادى. ول جاستاردىڭ مورالدىق-پسيحولوگييالىق دايىندىعىنىڭ ەلسٸزدٸگٸ بٸرٸنشٸ ورىندا تۇر دەپ سانايدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ جاستاردىڭ ٶمٸر سالتى ٶزگەرگەن, فيزيكالىق بەلسەندٸلٸگٸ ازايعان, ەلەۋمەتتٸك بايلانىسى ەلسٸرەگەن.
“قازٸر جاستار ۇيالى تەلەفون مەن كومپيۋتەرگە تەۋەلدٸ. دالاعا شىقپايدى, فيزيكالىق جۇمىس ٸستەمەيدٸ. سوندىقتان ولاردىڭ ەسكەرگە بەيٸمدەلۋٸ قيىن”, — دەيدٸ ەرەجەپ.
ول ەسكەري كوميسسارياتتارداعى جەنە مەديتسينالىق تەكسەرٸستەردەگٸ كەمشٸلٸكتەرگە دە نازار اۋداردى.
“بۇرىن مەديتسينالىق كوميسسييا بالانىڭ دەنساۋلىعىن مۇقييات تەكسەرەتٸن. ال قازٸر بۇل جۇمىس فورمالدٸ سيپات العان. ەسكەرگە جارامسىزدار دا ٸرٸكتەلٸپ كەتٸپ جاتادى. مۇنىڭ بەرٸ باقىلاۋ مەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ ەلسٸرەۋٸنەن”, — دەيدٸ ول.
ەرەجەپتٸڭ پٸكٸرٸنشە, سوڭعى جىلدارى وفيتسەرلٸك قۇرامنىڭ ەلەۋمەتتٸك مەرتەبەسٸ دە تٶمەندەگەن. بۇل فاكتور ەسكەردەگٸ تەرتٸپ پەن بەدەلگە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
“قازٸر وفيتسەرلەردٸڭ ايلىعى تٶمەن, ال تالاپ جوعارى. ەلەۋمەتتٸك قامتاماسىز ەتۋ ەلسٸز. سوندىقتان جاس ماماندار بۇل قىزمەتكە قۇلشىنىسپەن كەلمەيدٸ. بۇرىن وفيتسەر بولۋ – مەرتەبە ەدٸ, قازٸر ول تۇراقتى تابىس كٶزٸ رەتٸندە عانا قارالادى”, — دەيدٸ پولكوۆنيك.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي ەسكەردەگٸ تەرتٸپتٸڭ ەلسٸرەۋٸنە, كادر تۇراقسىزدىعىنا جەنە مورالدىق بەدەلدٸڭ تٶمەندەۋٸنە الىپ كەلگەن.
“وفيتسەر — ساربازدىڭ ٷلگٸسٸ بولۋى كەرەك. ەگەر باسشى ٶز بورىشىنا جاۋاپسىز قاراسا, سارباز دا سونى كٶرەدٸ. سول كەزدە ەسكەري تەرتٸپ بۇيرىققا عانا سٷيەنٸپ, ادامدىق قاتىناس جوعالادى”, — دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
جانات ەرەجەپ قازٸرگٸ احۋالدى تٷزەتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ, قوعامنىڭ جەنە وتباسىنىڭ كٷشٸن بٸرٸكتٸرۋ قاجەت ەكەنٸن ايتادى.
“بۇل تەك قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ نەمەسە ەسكەري بٶلٸمدەردٸڭ مەسەلەسٸ ەمەس. ەر اتا-انا, ەر مەكتەپ, ەر تەربيە وشاعى وسى ٸسكە اتسالىسۋى تيٸس. بٸز بالالارىمىزدى قورقىپ ەمەس, سەنٸممەن ەسكەرگە جٸبەرەتٸن كٷنگە جەتۋٸمٸز كەرەك”, — دەدٸ ول.
پولكوۆنيكتٸڭ پٸكٸرٸنشە, ناقتى شەشٸم تەك زەرتتەۋ مەن اشىق تالقىلاۋدان تۋادى.
“مەسەلەنٸ جاسىرۋ – شەشٸم ەمەس. كەرٸسٸنشە, ونى قوعاممەن بٸرگە زەرتتەپ, ناقتى شارا قابىلداۋ قاجەت. ەسكەرگە بارۋ – قاۋٸپ ەمەس, بورىش پەن ابىروي بولۋى كەرەك”, — دەپ قورىتىندىلادى ارداگەر.
ساۋالناما نەتيجەسٸ
ەسكە سالايىق, بۇعان دەيٸن DEMOSCOPE قوعامدىق پٸكٸرگە جەدەل مونيتورينگ جٷرگٸزۋ بيۋروسى ەل ازاماتتارى اراسىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كٷشتەرٸن قابىلداۋ” تاقىرىبىندا ساۋالناما جٷرگٸزگەن بولاتىن.
2025 جىلدىڭ 28 تامىزى مەن 10 قىركٷيەگٸ ارالىعىندا ٶتكەن زەرتتەۋ نەتيجەسٸ قوعامنىڭ ەسكەري سالاعا دەگەن كٶزقاراسىندا ەكٸۇداي پٸكٸر قالىپتاسقانىن كٶرسەتتٸ. بٸر جاعىنان, قازاقستاندىقتاردىڭ 66,9%-ٸ ەل ەسكەرٸنٸڭ سىرتقى قاۋٸپكە تٶتەپ بەرە الاتىنىنا سەنەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, رەسپوندەنتتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ جارعىعا قايشى ەرەكەتتەر, جەمقورلىق جەنە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ ەسكٸلٸگٸنە الاڭدايتىنىن جەتكٸزگەن.
ساۋالناما دەرەگٸنە سەيكەس, جاستاردىڭ ەسكەري قىزمەتكە قاتىناسى دا كٷردەلەنٸپ بارادى: 18–29 جاس ارالىعىنداعى رەسپوندەنتتەردٸڭ نەبەرٸ 32,4%-ٸ جاقىنىنىڭ ەسكەرگە بارۋىن تولىق قولدايتىنىن ايتقان. سونىمەن قاتار, جاستار اراسىندا ەلٸمجەتتٸك پەن زورلىققا الاڭدايتىنداردىڭ ٷلەسٸ جوعارى — 40,6%.
ەسكەردەگٸ قايعىلى جاعدايلار
سوڭعى اپتالاردا قازاقستاندا ەسكەر قاتارىندا ەكٸ بٸردەي قايعىلى جاعداي تٸركەلٸپ, قوعامدا ٷلكەن رەزونانس تۋدىردى. بٸرٸ — الماتى وبلىسىندا, ەكٸنشٸسٸ — ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندە.
قورعانىس مينيسترلٸگٸ الماتى وبلىسىندا كٶز جۇمعان 19 جاستاعى سارباز دٸنمۇحاممەد شىناربەكتٸڭ ٶلٸمٸنە قاتىستى تٷسٸنٸكتەمە بەردٸ. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەرٸك بورامباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازٸر تەرگەۋ جٷرٸپ جاتىر.
“كەز كەلگەن اسىعىس پٸكٸر قاتە تارالىپ, تەرگەۋگە كەدەرگٸ كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. بۇل – اتا-انا ٷشٸن ورنى تولماس قازا, بٸز ٷشٸن دە اۋىر سوققى. كوماندير رەتٸندە بٸز ەر ساربازدى جەكە تانيمىز, ولاردىڭ بٸر جىلدىق قىزمەتٸن بٸرگە ٶتكەرەمٸز. مۇنداي جاعداي بەرٸمٸزگە اۋىر تيەدٸ”, – دەدٸ بورامباەۆ.
بەلگٸلٸ بولعانداي, دٸنمۇحاممەد شىناربەك 2024 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە ەسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان. ونىڭ ەگٸزٸ دانييال بىلتىر كٷزدە وتار گارنيزونىنا الىنعان ەكەن. وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, مارقۇمنىڭ ٶلٸمٸ سۋيتسيد دەپ حابارلانعانىمەن, تۋىستارى بۇل نۇسقاعا سەنبەيدٸ.
بٸراق بۇل جالعىز وقيعا ەمەس. جۋىردا ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى №99116 ەسكەري بٶلٸمٸندە جەتٸ ساربازدىڭ ٶزٸنە قول جۇمساۋعا ەرەكەتتەنگەنٸ انىقتالدى. بۇعان دەيٸن تەك ٷش سارباز تۋرالى ايتىلعانىمەن, كەيٸن ولاردىڭ سانى ارتقانى بەلگٸلٸ بولدى. بارلىعىنان دا قولدىڭ كٷرە تامىرىندا جاراقات ٸزدەرٸ تابىلعان.
مەكەمە باسشىلىعىنىڭ سٶزٸنشە, ساربازدار پسيحياترييالىق ەمحانادا تەكسەرٸلٸپ, اۋىر پسيحيكالىق اۋىتقۋلار تابىلماعان.
“قازٸر ولارعا پسيحولوگييالىق كٶمەك كٶرسەتٸلٸپ جاتىر, دەرٸ-دەرمەكپەن ەمدەۋ قولدانىلعان جوق”, – دەلٸنگەن مينيسترلٸك حابارلاماسىندا.
