Qoǵamda qalyptasqan uǵymdardyń biri- naǵyz er adam myqty bolýy kerek, jylamaýy tiis, árqashan kúshti bolyp, sezimin bildirmeýi qajet. Biraq bul ustanym er azamattardyń jan dúniesine, psihologiialyq kúiine keri áser etetini jasyryn emes. Osy taqyryp aiasynda biz tájiribeli psiholog, L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń oqytýshysy, «Máńgilik» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Ibragim Aidos Erbolulymen suhbattasyp, erler psihologiiasyndaǵy eń mańyzdy másele- álsiz kórinýden qorqý jaiynda áńgimelestik, dep habarlaidy Dalanews.kz.
«Er adam álsiz bolmaýy kerek»- bul qanshalyqty durys?
-Qoǵamda áli kúnge deiin «er adam álsiz bolmaýy kerek» degen túsinik nege saqtalyp otyr?
- Bul tarihtyń tereńinen kele jatqan, ómir súrý men tiri qalý úshin qajet bolǵan áleýmettik baǵdar. Burynǵy zamanda er adamnyń kúshi tek óz ómirin emes, otbasynyń da amandyǵyn qamtamasyz etetin. Sol kezde myqtylyq- qajettilik edi.
Bizdiń mádeniette de er azamat- urpaq jalǵastyrýshy. Eger ákede ul bolmasa, «áýlet úziledi» degen senim qalyptasqan. Bul sóz bizge de tanys, janymyzǵa tiip turǵandai áser etedi, sebebi osyndai túsinikter sanamyzǵa bala kezden sińip qalǵan.
Sonymen qatar bul –óte tiimdi manipýliatsiia quraly. Biz ul balalardy kishkentaiynan ózimizge yńǵaily etip «baǵdarlamalaimyz»: «jylama», «árqashan shyda», «er bala bolǵan soń mazalama». Bul- tárbieleý emes, balany óz emotsiiasynan ajyratý. Qyzdarǵa da osyǵan uqsas shekteýler qoiylady: «sen qyzsyń, tynysh otyr», «aiqailama», «ádemi bol, uqypty bol». Biraq emotsiiany basý- keiin kúrdeli ishki kúizelisterge alyp keledi.
-Erler men áielderdiń emotsiiany bildirýdegi aiyrmashylǵy týa bitken be, álde bul tek tárbieniń saldary ma?
-Bul suraqqa jaýap birjaqty emes. Erler men áielderdiń emotsiiany bildirýdegi aiyrmashylyǵyna biologiialyq jáne tárbielik faktorlar qatar áser etedi.
Biologiialyq turǵydan, áielder emotsiiany erkinirek bildiredi, óitkeni olardyń aǵzasyndaǵy estrogen gormony- empatiiaǵa beiim etedi. Al er adamdarda testosteron kóp, ol kóbinese áreketke, sheshim qabyldaýǵa baǵdar beredi. Biraq bul aiyrmashylyqtar óte az jáne anyqtaýshy faktor emes.
Eń bastysy- sotsializatsiia, iaǵni tárbieleý men qoǵamdaǵy róldik kútýler. Uldar bala kezinen: «sezimińdi kórsetpe», «jylama», «álsiz bolma» degen buiryqtarmen ósedi. Al qyzdarǵa kerisinshe- «sezimińdi ait», «júregińdi tyńda» dep úiretiledi. Osylaisha, uldar emotsiiany ishte jasyrýǵa úirenedi, al qyzdar- bólisýge.
Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uiymynyń (VOZ) zertteýleri boiynsha, Ortalyq Aziia elderinde emotsiiany bildirýdegi genderlik aiyrmashylyqtardyń basym bóligi- mádeni, iaǵni tárbiemen beriletin. Bul degenimiz- muny ózgertýge bolady. Qazirgi tańda bul ózgeris bilim berý arqyly júrip jatyr.
-Er azamattardyń álsiz bolýdan qorqýy qai kezde jáne qalai qalyptasady?
-Bul qorqynysh bala kezden, tipti mektepke deiingi jastan bastalady. Oǵan birinshi bolyp áser etetin orta- otbasy. Biz uldarǵa jii: «jigit jylamaidy», «sen myqtysyń», «jylasań, senimen oinamaimyz» degen siiaqty sózder aitamyz. Bul sózder jai ǵana tyiym emes- olar emotsiiany bildirýge tyiym salý, sezimnen uialýǵa úiretý.
Eger bala jylasa nemese álsizdik kórsetse, ony kóbine mysqylmen, jazamen, nemquraily qaraýmen jazalaidy. Bul-úlken psihologiialyq qysym. Al mektepke kelgende jaǵdai ýshyǵa túsedi: basqa balalar «jumsaq», «sezimtal» uldardy shettetedi nemese mazaq etedi.
Qazaqstanda, ásirese dástúrli otbasylarda, ul bala «otbasynyń qorǵaýshysy» retinde tárbielenedi. Bul rólde álsizdik kórsetý- tabý, iaǵni tyiym salynǵan. Eger mundai balaǵa eshkim qoldaý kórsetpese, ol emotsiialyq tosqaýyl ornatyp, sezimin syrtqa shyǵarmaityn adamǵa ainalady. Biraq, bul ishki tynyshtyq emes- bul ishki soǵys.
- Er adam emotsiiasyn ishte basqanda onyń boiynda ne bolady?
-Bul jaǵdaidy bylai elestetińiz: qainap jatqan kástróldi qaqpaqpen qattylap jaýyp tastaǵandai. Býdyń shyǵatyn jeri joq- ol jinala beredi, aqyr sońynda jarylady.
Emotsiiany ishte ustaý olardy joimaidy.Kerisinshe, olar jinaqtalyp, adamnyń psihikasy men densaýlyǵyna áser ete bastaidy. Psihologiialyq turǵyda bul- turaqty alańdaýshylyq, depressiia, keide «emotsionaldy jansyzdaný», iaǵni óz sezimin seze almaý.
Fiziologiialyq turǵydan alǵanda, aǵzada kortizol(stress gormony) artyp, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń , uiqy buzylýynyń, immýndyq júieniń álsireýiniń qaýpi joǵarylaidy. Uzaq ýaqyttyq áserleri- emotsiialyq kúireý (vygoranie), alkogolizm, tipti sýitsid.
Statistika boiynsha, álemde óz-ózine qol jumsaý derekteri erler arsynda 3-4 ese jii kezdesedi. Qazaqstanda da bul kórsetkish joǵary- Densaýlyq saqtaý ministrliginiń derekterine súiensek, erler arasynda sýitsid pen alkogolizm deńgeii óte alańdatarlyq , sebebi emotsiiany basý- qalypty minez-qulyq retinde qabyldanǵan.
-Álsiz bolýdan qorqý nege kóbine ashýǵa, tuiyqtyqqa nemese agressiiaǵa ainalady?
- Bul- qorǵaný mehanizmi. Er adam óz álsizdigin moiyndaǵysy kelmeidi, sebebi qorqady- «meni qabyldamai qoia ma», «álsiz dep sanai ma» degen qorqynysh bar. Sondyqtan álsizdikti ashýmen nemese salqynqandylyqpen jasyrady.
Ashý- baqylaý illiýziiasyn beredi. «Men jylap álsiz bolmaimyn, kerisinshe ashýlanam- men kúshtimin!» degen ishki ún paida bolady. Tuiyqtyq- bas tartýdan, elenbeýden qashýdyń amaly.
Sonymen qatar, testosteron deńgeii joǵary bolǵandyqtan, er adamdarda agressiiany bildirý jiirek baiqalady. Mysaly, shyn máninde olar muńaiǵan, biraq ony ashý retinde shyǵarady. Bul, ókinishke qarai, turmystyq zorlyq- zombylyqqa ákeletin jaǵdailardyń da sebebi bolýy múmkin.
Mundai kúi tsiklge ainalady:sezimdi basý- jarylystarǵa, jarylystar- ókinishke, ókinish- taǵy da basýǵa aparady»,- deidi psiholog maman.
Qoǵam er adamǵa kóp jaýapkershilik júkteidi, biraq onyń júregindegi aýyrtpalyqty jeńildetýge jaǵdai jasai bermeidi. Naǵyz myqtylyq- sezimnen qashýda emes, ony tanýda. Óz emotsiiańdy túsinip, ony moiyndai bilý- bul tek ózińe ǵana emes, ainalańa da kórsetetin qurmettiń bir túri.
