قوعامدا قالىپتاسقان ۇعىمداردىڭ بٸرٸ- ناعىز ەر ادام مىقتى بولۋى كەرەك, جىلاماۋى تيٸس, ەرقاشان كٷشتٸ بولىپ, سەزٸمٸن بٸلدٸرمەۋٸ قاجەت. بٸراق بۇل ۇستانىم ەر ازاماتتاردىڭ جان دٷنيەسٸنە, پسيحولوگييالىق كٷيٸنە كەرٸ ەسەر ەتەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. وسى تاقىرىپ اياسىندا بٸز تەجٸريبەلٸ پسيحولوگ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى, «مەڭگٸلٸك» قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشٸسٸ يبراگيم ايدوس ەربولۇلىمەن سۇحباتتاسىپ, ەرلەر پسيحولوگيياسىنداعى ەڭ ماڭىزدى مەسەلە- ەلسٸز كٶرٸنۋدەن قورقۋ جايىندا ەڭگٸمەلەستٸك, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
«ەر ادام ەلسٸز بولماۋى كەرەك»- بۇل قانشالىقتى دۇرىس?
-قوعامدا ەلٸ كٷنگە دەيٸن «ەر ادام ەلسٸز بولماۋى كەرەك» دەگەن تٷسٸنٸك نەگە ساقتالىپ وتىر?
- بۇل تاريحتىڭ تەرەڭٸنەن كەلە جاتقان, ٶمٸر سٷرۋ مەن تٸرٸ قالۋ ٷشٸن قاجەت بولعان ەلەۋمەتتٸك باعدار. بۇرىنعى زاماندا ەر ادامنىڭ كٷشٸ تەك ٶز ٶمٸرٸن ەمەس, وتباسىنىڭ دا اماندىعىن قامتاماسىز ەتەتٸن. سول كەزدە مىقتىلىق- قاجەتتٸلٸك ەدٸ.
بٸزدٸڭ مەدەنيەتتە دە ەر ازامات- ۇرپاق جالعاستىرۋشى. ەگەر ەكەدە ۇل بولماسا, «ەۋلەت ٷزٸلەدٸ» دەگەن سەنٸم قالىپتاسقان. بۇل سٶز بٸزگە دە تانىس, جانىمىزعا تيٸپ تۇرعانداي ەسەر ەتەدٸ, سەبەبٸ وسىنداي تٷسٸنٸكتەر سانامىزعا بالا كەزدەن سٸڭٸپ قالعان.
سونىمەن قاتار بۇل –ٶتە تيٸمدٸ مانيپۋلياتسييا قۇرالى. بٸز ۇل بالالاردى كٸشكەنتايىنان ٶزٸمٸزگە ىڭعايلى ەتٸپ «باعدارلامالايمىز»: «جىلاما», «ەرقاشان شىدا», «ەر بالا بولعان سوڭ مازالاما». بۇل- تەربيەلەۋ ەمەس, بالانى ٶز ەموتسيياسىنان اجىراتۋ. قىزدارعا دا وسىعان ۇقساس شەكتەۋلەر قويىلادى: «سەن قىزسىڭ, تىنىش وتىر», «ايقايلاما», «ەدەمٸ بول, ۇقىپتى بول». بٸراق ەموتسييانى باسۋ- كەيٸن كٷردەلٸ ٸشكٸ كٷيزەلٸستەرگە الىپ كەلەدٸ.
-ەرلەر مەن ەيەلدەردٸڭ ەموتسييانى بٸلدٸرۋدەگٸ ايىرماشىلعى تۋا بٸتكەن بە, ەلدە بۇل تەك تەربيەنٸڭ سالدارى ما?
-بۇل سۇراققا جاۋاپ بٸرجاقتى ەمەس. ەرلەر مەن ەيەلدەردٸڭ ەموتسييانى بٸلدٸرۋدەگٸ ايىرماشىلىعىنا بيولوگييالىق جەنە تەربيەلٸك فاكتورلار قاتار ەسەر ەتەدٸ.
بيولوگييالىق تۇرعىدان, ەيەلدەر ەموتسييانى ەركٸنٸرەك بٸلدٸرەدٸ, ٶيتكەنٸ ولاردىڭ اعزاسىنداعى ەستروگەن گورمونى- ەمپاتيياعا بەيٸم ەتەدٸ. ال ەر ادامداردا تەستوستەرون كٶپ, ول كٶبٸنەسە ەرەكەتكە, شەشٸم قابىلداۋعا باعدار بەرەدٸ. بٸراق بۇل ايىرماشىلىقتار ٶتە از جەنە انىقتاۋشى فاكتور ەمەس.
ەڭ باستىسى- سوتسياليزاتسييا, ياعني تەربيەلەۋ مەن قوعامداعى رٶلدٸك كٷتۋلەر. ۇلدار بالا كەزٸنەن: «سەزٸمٸڭدٸ كٶرسەتپە», «جىلاما», «ەلسٸز بولما» دەگەن بۇيرىقتارمەن ٶسەدٸ. ال قىزدارعا كەرٸسٸنشە- «سەزٸمٸڭدٸ ايت», «جٷرەگٸڭدٸ تىڭدا» دەپ ٷيرەتٸلەدٸ. وسىلايشا, ۇلدار ەموتسييانى ٸشتە جاسىرۋعا ٷيرەنەدٸ, ال قىزدار- بٶلٸسۋگە.
بٷكٸلەلەمدٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ۆوز) زەرتتەۋلەرٸ بويىنشا, ورتالىق ازييا ەلدەرٸندە ەموتسييانى بٸلدٸرۋدەگٸ گەندەرلٸك ايىرماشىلىقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ- مەدەني, ياعني تەربيەمەن بەرٸلەتٸن. بۇل دەگەنٸمٸز- مۇنى ٶزگەرتۋگە بولادى. قازٸرگٸ تاڭدا بۇل ٶزگەرٸس بٸلٸم بەرۋ ارقىلى جٷرٸپ جاتىر.
-ەر ازاماتتاردىڭ ەلسٸز بولۋدان قورقۋى قاي كەزدە جەنە قالاي قالىپتاسادى?
-بۇل قورقىنىش بالا كەزدەن, تٸپتٸ مەكتەپكە دەيٸنگٸ جاستان باستالادى. وعان بٸرٸنشٸ بولىپ ەسەر ەتەتٸن ورتا- وتباسى. بٸز ۇلدارعا جيٸ: «جٸگٸت جىلامايدى», «سەن مىقتىسىڭ», «جىلاساڭ, سەنٸمەن وينامايمىز» دەگەن سيياقتى سٶزدەر ايتامىز. بۇل سٶزدەر جاي عانا تىيىم ەمەس- ولار ەموتسييانى بٸلدٸرۋگە تىيىم سالۋ, سەزٸمنەن ۇيالۋعا ٷيرەتۋ.
ەگەر بالا جىلاسا نەمەسە ەلسٸزدٸك كٶرسەتسە, ونى كٶبٸنە مىسقىلمەن, جازامەن, نەمقۇرايلى قاراۋمەن جازالايدى. بۇل-ٷلكەن پسيحولوگييالىق قىسىم. ال مەكتەپكە كەلگەندە جاعداي ۋشىعا تٷسەدٸ: باسقا بالالار «جۇمساق», «سەزٸمتال» ۇلداردى شەتتەتەدٸ نەمەسە مازاق ەتەدٸ.
قازاقستاندا, ەسٸرەسە دەستٷرلٸ وتباسىلاردا, ۇل بالا «وتباسىنىڭ قورعاۋشىسى» رەتٸندە تەربيەلەنەدٸ. بۇل رٶلدە ەلسٸزدٸك كٶرسەتۋ- تابۋ, ياعني تىيىم سالىنعان. ەگەر مۇنداي بالاعا ەشكٸم قولداۋ كٶرسەتپەسە, ول ەموتسييالىق توسقاۋىل ورناتىپ, سەزٸمٸن سىرتقا شىعارمايتىن ادامعا اينالادى. بٸراق, بۇل ٸشكٸ تىنىشتىق ەمەس- بۇل ٸشكٸ سوعىس.
- ەر ادام ەموتسيياسىن ٸشتە باسقاندا ونىڭ بويىندا نە بولادى?
-بۇل جاعدايدى بىلاي ەلەستەتٸڭٸز: قايناپ جاتقان كەسترٶلدٸ قاقپاقپەن قاتتىلاپ جاۋىپ تاستاعانداي. بۋدىڭ شىعاتىن جەرٸ جوق- ول جينالا بەرەدٸ, اقىر سوڭىندا جارىلادى.
ەموتسييانى ٸشتە ۇستاۋ ولاردى جويمايدى.كەرٸسٸنشە, ولار جيناقتالىپ, ادامنىڭ پسيحيكاسى مەن دەنساۋلىعىنا ەسەر ەتە باستايدى. پسيحولوگييالىق تۇرعىدا بۇل- تۇراقتى الاڭداۋشىلىق, دەپرەسسييا, كەيدە «ەموتسيونالدى جانسىزدانۋ», ياعني ٶز سەزٸمٸن سەزە الماۋ.
فيزيولوگييالىق تۇرعىدان العاندا, اعزادا كورتيزول(سترەسس گورمونى) ارتىپ, جٷرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ , ۇيقى بۇزىلۋىنىڭ, يممۋندىق جٷيەنٸڭ ەلسٸرەۋٸنٸڭ قاۋپٸ جوعارىلايدى. ۇزاق ۋاقىتتىق ەسەرلەرٸ- ەموتسييالىق كٷيرەۋ (ۆىگورانيە), الكوگوليزم, تٸپتٸ سۋيتسيد.
ستاتيستيكا بويىنشا, ەلەمدە ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساۋ دەرەكتەرٸ ەرلەر ارسىندا 3-4 ەسە جيٸ كەزدەسەدٸ. قازاقستاندا دا بۇل كٶرسەتكٸش جوعارى- دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, ەرلەر اراسىندا سۋيتسيد پەن الكوگوليزم دەڭگەيٸ ٶتە الاڭداتارلىق , سەبەبٸ ەموتسييانى باسۋ- قالىپتى مٸنەز-قۇلىق رەتٸندە قابىلدانعان.
-ەلسٸز بولۋدان قورقۋ نەگە كٶبٸنە اشۋعا, تۇيىقتىققا نەمەسە اگرەسسيياعا اينالادى?
- بۇل- قورعانۋ مەحانيزمٸ. ەر ادام ٶز ەلسٸزدٸگٸن مويىنداعىسى كەلمەيدٸ, سەبەبٸ قورقادى- «مەنٸ قابىلداماي قويا ما», «ەلسٸز دەپ ساناي ما» دەگەن قورقىنىش بار. سوندىقتان ەلسٸزدٸكتٸ اشۋمەن نەمەسە سالقىنقاندىلىقپەن جاسىرادى.
اشۋ- باقىلاۋ يلليۋزيياسىن بەرەدٸ. «مەن جىلاپ ەلسٸز بولمايمىن, كەرٸسٸنشە اشۋلانام- مەن كٷشتٸمٸن!» دەگەن ٸشكٸ ٷن پايدا بولادى. تۇيىقتىق- باس تارتۋدان, ەلەنبەۋدەن قاشۋدىڭ امالى.
سونىمەن قاتار, تەستوستەرون دەڭگەيٸ جوعارى بولعاندىقتان, ەر ادامداردا اگرەسسييانى بٸلدٸرۋ جيٸرەك بايقالادى. مىسالى, شىن مەنٸندە ولار مۇڭايعان, بٸراق ونى اشۋ رەتٸندە شىعارادى. بۇل, ٶكٸنٸشكە قاراي, تۇرمىستىق زورلىق- زومبىلىققا ەكەلەتٸن جاعدايلاردىڭ دا سەبەبٸ بولۋى مٷمكٸن.
مۇنداي كٷي تسيكلگە اينالادى:سەزٸمدٸ باسۋ- جارىلىستارعا, جارىلىستار- ٶكٸنٸشكە, ٶكٸنٸش- تاعى دا باسۋعا اپارادى»,- دەيدٸ پسيحولوگ مامان.
قوعام ەر ادامعا كٶپ جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيدٸ, بٸراق ونىڭ جٷرەگٸندەگٸ اۋىرتپالىقتى جەڭٸلدەتۋگە جاعداي جاساي بەرمەيدٸ. ناعىز مىقتىلىق- سەزٸمنەن قاشۋدا ەمەس, ونى تانۋدا. ٶز ەموتسيياڭدى تٷسٸنٸپ, ونى مويىنداي بٸلۋ- بۇل تەك ٶزٸڭە عانا ەمەس, اينالاڭا دا كٶرسەتەتٸن قۇرمەتتٸڭ بٸر تٷرٸ.
