Ishimdikti tutynýdyń ósýine yqpal etken eki sebep
Árbir qoǵamdy qurdymǵa bastaityn qubylystyń astarynda ózindik sebep-saldar jatatyny belgili. Aitalyq, ótken jyly kórshi Reseidegi mobilizatsiiadan bas sýǵalap, millionǵa taiaý reseilikter Qazaqstandy panalaǵan-dy.
Óz kezeginde Kremldiń mobilizatsiiasynan qashqan reseilikterde ótken jylyǵy Qazaqstannyń alkogoldi ishimdikterdi tutyný kólemine óz «úlesin» birashama qosqany jasyryn emes. Desek te, bul baǵattaǵy kúres toqtamaýy kerek. Kórshi elden kelgen azamattardyń ishimdik iship, kórsetkishti kótergeni bizge jubanysh bolmaýy kerek.
Jalpy elimiz bul oqiǵa deiin de alkogoldi ishimdikti tutynatyn elderdiń kósh basynda júrgen bolatyn. Statistikalyq derek kózderine nazar aýdaratyn bolsaq, elimizdegi ólim-jitimge kóp jaǵdaida osy alkogoldi ishimdik sebepker bolyp jatady.
Sonymen qatar qylmystyń órshýiniń artynda osy alkogoldi ónimderdiń áser turǵany jasyryn emes.
Demek, bizder aldaǵy ýaqytta qoǵamda alkogolizmmen kúresti tabysty júrgizetin bolsaq, bir oqpen eki qoian atatyn múmkindigimiz bar. Bul baǵyttaǵy kúresimiz nátijeli bolsa, elimizdegi ólim-jitim men qylmysty birshama azaitý múmkindigine ie bolamyz.
Derek kózderine nazar aýdaratyn bolsaq, 2019 jyldan bastap elimizde alkogoldi ishimdikti tutyný kólemi birshama artqanyn baiqaýǵa bolady. Buǵan árine koronavirýs pandemiiasy áser etkenin anyq.
Pandemiia kezinde búkil jurt jumysyn toqtatyp, úiinde úrei qushaǵynda otyrdy. Dál osy kezde ashy sýdy urttamasa ishken asy boiyna taramaityn adamdar bir jyrǵap qalǵany anyq.
Tipti, sol kezde koronavirýstan ishimdik saqtaidy eken degen feik aqparattar áleýmettik jeline kezip ketkenin kózimiz kórdi. Biraq dáriger mamandar sol sátte ishimdiktiń indettiń aldyn alatyn qasieti joq ekenin ashyp aityp, halyqty alkogoldi ishimdikti shamadan tys tutynbaýǵa keńes bergen edi.
Qalai desek te dál pandemiia kezinde alkogoldi ishimdikterdi tutyný kólemi aitarlyqtai artty. Bul úrdis jalǵaz Qazaqstanda ǵana emes, dúniejúziniń barlyq elderinde oryn alǵany belgili.
Naqty aqparat – qaýiptiń aldyn alady
Qazirgi tańda halyq alkogoldi ishimdikterdi kóp tutynady dep qoǵamda úrei týdyrý da orynsyz ekeni anyq. Sondyqtan bul baǵattaǵy jumystarǵa tereń taldaý jasaý kerek.
Óitkeni qazir naryqta alkogoldi ishimdiktiń de túr-túri bar ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Óz kezeginde mamandar eli ishindegi alkogoldik ónimderdiń saýdasy da jurttyń ishimdikke táýeldiligin túsindirip bermeitinin alǵa tartýda.
Aitalyq, keibir elderde ishimdikke táýeldi adamdardyń sanyn esepke alyp, sony jan basyna shaǵyp, eldiń alkogoldi ishimdikti tutyný kólemin aiqandap jatady. Bul endi bizdiń elimizge kelemeidi.
Halyqtyń ishimdikke táýeldigin aiqyndaý da tereń zertteýge iek súieýimiz kerek. Mundaǵy maqsat alkogoldi ishimdik tutyný kólemin meilinshe tómendetip kúresý emes. Eger dál osy ishimdikti tutyný isine tereń zertteý júrgizsek, kúresti qai baǵytta júrgizip, halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa qatysty naqty aqparatqa ie bolamyz. Naqty aqparat alkogoldi ishimidikke qatysty kúrestiń nátijeli bolýyna kepil bolatyny sózsiz.
– Ádette bizdiń elimizdi alkogoldi ishimdikterdi tutyný boiynsha Ortalyq Aziia elderimen salystyrǵanda Qazaqstan aldynǵy orynǵa shyǵyp, kózge túsip qalady.
Ashyǵyn aitsaq, kórshiles elderde ishimdik iship, kólik júrgizip jol apatyna túsken adamdar túrli sebeptermen resmi statistikaǵa enbei qalady. Al bizde kersinshe, bul baǵattaǵy statistikalyq kórsetkishter anyq dál júrgiziledi.
Árine, alkogolizmmen kúres júrgizý kezinde statistikalyq málimetterdiń dál, anyq bolýy mańyzdy. Áitpese oǵan qarsy kúres nátijeli bolmaidy. Sol sebepti bizder alkogolizm boiynsha Ortalyq Aziia elderimen salystyrǵan kórsetkishterdiń salystyryp, qazaqtar ishimdikti sýsha simiredi eken degen oi týyndamaý kerek. Sondyqtan bul máselege keshendi kózqaraspen qaraǵan lázim, – deidi Respýblikalyq ǵylymi-tájiribelik psihologiialyq densaýlyq ortalǵynyń dáriger-narkology Gúlmira Sadýaqasova.
Sonymen qatar maman Qazaqstannyń alkogoldik ónimderdi tutynýda Kindik Aziianyń ózge elderimen salystyrǵanda joǵary bolýyna ekonomikalyq kórsetkishterdiń joǵary bolýy da áser etip otyrǵanyn alǵa tartty. Onyń aitýynsha, bizdiń eldiń azamattaryn Qyrǵyzstannyń halqymen salystyrǵanda ishimdik satyp alý qabileti aitarlyqtai joǵary eken.
Jastardyń virtýldy ómirden qutqarý kerek
Jalpy elimizde alkogoldi ishimdikterdi shekteý boiynsha memlekettik deńgeide biraz is-sharalar qabyldanǵany belgili. Buǵan keshki saǵat 21:00-den keiin elimiz boiynsha dúkenderde alkogoldi ishimdikterdi satýdy shekteý, alkogoldi ishimdikterdi jarnamalaý jáne kólikti ishimdik iship júrgizýge qatysty jazanyń kúsheitilýi bul baǵyttaǵy mańyzdy qadamdar dep aitýǵa bolady. Qabyldanǵan osy sharalardyń bári Halyqaralyq densaýlyq saqtaý uiymy maquldaǵan mańyzdy bastama ekenin aita ketýimiz kerek.
– Óz basym dál qazir elimizde alkogoldi ishimdikti tutyný kólemi artyp bara jatyr dep kesip aita almaimyn.
Biraq alańdaityn máseleler bar. Aitalyq, qazir el ishinde alkogoldi ónimddi tutynýshylardyń qatary jasaryp bara jatqany meni qatty alańdatady. Jastardyń ishimdikke úiir bolýynyń ózindiń sebepteri bar.
Bul rette tutastai alkogoldi ishimdikke tyiym salyp, máseleni sheship tastaý múmkin emes. Bul istiń túiinin jekelep tarqatý kerek.
Qazirgi tańda jastar ǵalamtorǵa qatty bailanyp qalǵan. Iaǵni, olardyń ózindik virtýaldy ómir bar. Bizder jastardy sol jerden alyp shyǵyp, salaýatty ómir saltyn ustanýyna úndeýmiz kerek.
Olar virtýaldy ómirden sharshaǵanda jeńil alkogoldi ishimdikterdi iship, boiyndaǵy sharshaýyn basady. Mundai jastar óse kele maskúnemge ainalýy múmkin. Sondyqtan bizder jastardyń virtýldy ómiri men shynai ómirdiń arajigin ashýyna ata-analar yqpal etýi kerek, – deidi bilikti maman.
Iá, jastardyń jeńil alkogoldi ishimdikterdi shamadan tys paidalanýy bárimizdi alańdatýy tiis. Sondyqtan jastardyń shynai ómirge qadam basýyna bar kúsh jigerimizdi jumsaýymyz kerek. Elimizdiń erteńi sanalatyn jastardy mundai jaman ádetten qutqarýymyz kerek.
