«Jasyl ekonomika» azamattyq qoǵamdy qalyptastyrady – sarapshy
Dekorbanizatsiia bizdi ainalyp ótpeidi
«Jasyl ekonomikaǵa» ótý, dástúrli qýat kózderi – kómir, munai, gazdan birtindep bas tartýdy damyǵan Batys elderi baiaǵyda bastap ketti. Osy rette «alystaǵy Eýroodaq elderi «jasyl ekonomikasyn» damyta bersin, bizdiń buǵan qatysymyz joq» dep nege tynysh otyrýymyzǵa bola ma? Kómir men munaiymyzdy qalaýymyzsha tutynyp, ózimizge qajetti elektr qýatyn óndirýge bolady.
Biraq qazirgi Qazaqstan ǵalamdyq ekonomikanyń bir pushpaǵy ekenin bizder eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek. Elimizde óndirilgen munaidyń basym bóligin Batys elderine eksporttap, ekonomikamyzdy damytyp kelemiz. Demek, Batys elderi bet burǵan úrdister bizge de jat bolmaýy tiis.
Taiaý bolashaqta Qazaqstannan qara altyndy eksporttap otyrǵan Eýroodaq elderi syrttan eksporttalatyn energo resýrstardy óndirý barysynda eksporttaýshy elderdiń kómir jaǵyp óndirilgen elektr qýatyn qanshalyqty paidalanǵanyn esepke alyp, munai-gaz eksporttaýshy elderge qomaqty ekologiialyq tólem tóletkizýdi kózdep otyr.
Mundaida bizder Eýroodaqtyń dekorbanizatsiia saiasaty bizdi ainalyp ótpeitinin túsinýimiz kerek.
Batys elderine qomaqty ekologiialyq tólem tólegimiz kelmese, bizde elimizde «jasyl ekonomikany» damytyp, jańǵyrmaly qýat kózderin elektr qýatyn óndirýdi shyndap qolǵa alýǵa tiispiz.
Búginde bizdiń atqarýshy bilik osy máseleni jete túsinip otyr. Sol sebepti Úkimet elimizde «jasyl ekonomikany» damytýǵa basa mán berip otyr. Biraq elimizdegi azamattar «jasyl ekonomikanyń» mańyzyn jetik túsinip otyr dep aitsaq artyq aitqandyq bolar edi.
«Jasyl ekonomika» adamzat damýynyń jańa kezeńi
Ekonomikalyq saiasatty zertteý institýtynyń direktory Almaz Isanov «jasyl ekonomikany» halyqqa jańasha oilaý men ómir súrýdiń trendi dep túsindirý kerek ekenin alǵa tartty. Eger árbir adam ainalasyn taza ustap, ekologiiaǵa zalal keltirmes, mundai azamattardy «jasyl ekonomika» qaǵidaty boiynsha ómir súretin adam dep ataýǵa tolyq negiz bar. Osylaisha, «jasyl ekonomikany» el azamattardyń boiynda azamattyq pozitsiiany qalyptastyratyn tamasha quralǵa ainaldyrýǵa bolady.
– Búginde «jasyl ekonomika» Batys elderinde turaqty ekonomikalyq damýdyń ajyramas bóligine ainalyp otyr. Iaǵni, ekonomikasy turaqty damyp kele jatqan elder «jasyl ekonomikany» damytý múmkindigine ie bolyp otyr. Osyǵan deiin ekonomikasy damyǵan elderdiń kúsh-qýaty JIÓ kórsetkishi jáne halyqtyń tutynýshylyq qabiletimen ólshenip keldi. Al «jasyl ekonomika» dami bastaǵaly beri múlde basqa kórsetkish-ólshemder paida bolýda. Qazirgi tańda Eýroodaq pen AQSh azamattary «jasyl ekonomika» adamzat damýynyń jańa kezeńi ekenin túsinip, bul baǵyttaǵy qolǵa alynǵan is-sharalarǵa qoldaý kórsetip jatyr.
Búginde adamdardyń úlken qalalarda jaily, tabiǵatpen etene ómir súrgisi keledi. Buǵan «jasyl ekonomikany» damytyp qana qol jetkizýge bolady. Osylaisha, Batys elderi úshin «jasyl ekonomika» jaily ómir súrýdiń qainar kózine ainalyp otyr. Bul úrdis bizdiń eldi de ainalyp ótpeitini anyq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osyny basshylyqqa alyp, elimizdegi ekologiialyq ahýaldy jaqsartý isin árbir Joldaýynda kóterip, Úkimetke úlken mindet júktep keledi. Óz basym bul baǵyttaǵy jumystardy tolyqtai qoldaimyn, – deidi Almaz Isanov.
Ulttyq joba qalai iske asýda?
Qazaqstanda «jasyl ekonomikany» damytýǵa negiz bolatyn múmkindikterdiń bar ekenin áńgime basynda aittyq. Sol siiaqty elimizdegi ekologiialyq máseleler de Qazaqstanda «jasyl ekonomikany» damytýǵa qozǵaýshy kúsh bolyp otyrǵanyn esten shyǵarmaýymyz kerek. Qazirgi tańda óndirisi órkendegen aimaqtarda aýanyń lastanýy joǵary deńgeide ekeni jasyryn emes. Demek, bizdiń elimizde de «jasyl ekonomikany» damytyp, iri qalalardaǵy ekologiialyq ahýaldy retteýdiń kezi kelip turǵanyn baiqaýǵa bolady.
Bul rette «Jasyl Qazaqstan» Ulttyq jobasy qabyldanyp, óndiris oryndarynyń qorshaǵan ortaǵa shyǵaratyn ýly zattardy kemitý baǵytynda kóptegen jumystar atqarylyp jatqanyn atap aitýymyzǵa bolady.
Úkimet elimizdiń 11 qalasyndaǵy iri 16 óndiris oshaǵynda qorshaǵan ortaǵy shyǵaratyn ýly zattardy shyǵarýyn aitarlyqtai kemitýdi qolǵa alǵanyna eki jylǵa taiap qaldy. Alǵashqy nátijeleri kóńil qýantady.
Aitalyq, 2021 jyly elimiz boiynsha óndiris oryndarynyń aýaǵa shyǵaratyn ziiandy qaldyqtaryn 803,8 myń tonnaǵa deiin azaitýdy kózdegen edi. Biraq ótken jyly aýaǵa shyǵarylatyn ýly zattardy 655 myń tonnaǵa deiin kemitý múmkin bolǵan. Al biylǵy jospar boiynsha aýaǵa taraityn ýly zattardy 755 myń tonnaǵa deiin kemitý kózdelgen.
Sol siiaqty «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy aiasynda óndiristik qaldyqtardy ýtilizatsiia jasaý isine de basa mán berilgenin aita ketýimiz kerek.
Ótken jyly óndiristik qaldyqtardy 20 paiyzǵa deiin ýtilizatsiialaý kózdelgen edi. Jumys barysynda óndiristik qaldyqtardy joiý isi 21,1 paiyzǵa artyǵymen oryndalǵan. Biyl bul baǵyttaǵy jumystardy 24 paiyzǵa deiin oryndaý josparlanyp otyr. Al ústimizdegi jyldyń alty aiynda óndiristik qaldyqtardy joiý isi 23 paiyzǵa deiin oryndalǵanyn esepke alsaq, jyl aiaǵyna deiin bul baǵyt boiynsha joǵary nátijege qol jetkizetin múmkindik bar. Osylaisha, elimiz «jasyl ekonomika» qurýǵa shyndap kiriskenin naqty ispen kórsetýde.
«Jasyl ekonomikanyń» mamandaryn daiyndaýymyz kerek
Juman Erkinbaev, Ekolog maman:
– «Jasyl ekonomika» elimizdegi ekologiialyq máselelerdi aýyzdyqtaýǵa aitarlyqtai yqpal etýde. Sondyqtan bul baǵyttaǵy jumystarǵa júrdim-bardym qaraýǵa bolmaidy. Úlken qalalarda aýanyń lastanýyn boldyrmaý, tazalyq saqtaý «jasyl ekonomikany» qurýdaǵy mańyzdy qadam dep esepteimin.
«Jasyl ekonomika» degen ne degen saýalǵa óz basym tehnologiia dep jaýap beremin. Elimizdegi óndiris oryndarynyń aýaǵa shyǵaratyn ýly zattardy kemitý, jel men kúnnen qýat kózin óndirý munyń bári tehnologiia. Sondyqtan bizder jańa tehnologiialardy igerýge barynsha kúsh salýymyz kerek.
Eger bizder óz elimizde «jasyl ekonomikany» damytýdy aldymyzǵa maqsat etip qoiatyn bolsaq, birinshi kezekte baǵyt-baǵdarymyzdy anyqtap alýymyz kerek. Ol jańǵyrmaly energiia kózderin damytý, jasyl aýyl sharýashylyǵy bolýy múmkin deiik. Óitkeni Qazaqstanda osy baǵytta «jasyl ekonomikany» damytýdyń barlyq alǵysharttary bar.
Budan keiin osy baǵyttaǵy jańa tehnologiialardyń tilin biletin mamandardy kóptep daiarlaýymyz kerek. Búginde bizder elimizdiń birqatar aimaǵynda jel elektr stansalaryn saldyq. Sol stansalardyń toqtaýsyz jumys isteýin qamtamasyz etetin mamandar daiyndaý isine de basa mán berýimiz kerek.
Shetelden tehnologiiany ákelgen durys. Al tehnologiianyń tilin biletin mamandardy ózimiz daiyndaýymyz qajet. Budan keiin sol qondyrǵylardy qurastyryp shyǵaratyn injener-konstrýktor mamandar da ózimizde bolýy tiis. Eger elimizde «jasyl ekonomikany» alǵa súireitin mamandar shoǵyryn qalyptastyrsaq, bul baǵyttaǵy jumstarymyzdyń jemisti bolatyny sózsiz.
