Konstıtýsıalyq reformalar jónindegi komısıa Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Ata Zańynyń jobasyn jarıalady, dep habarlaıdy Dalanews.kz. 

Jańa Konstıtýsıa jobasyn osy tustan oqı alasyz

Bul qujat azamattardan, saıası partıalardan, qoǵamdyq uıymdar men sarapshylardan túsken usynystardy muqıat taldaýdyń, ashyq qoǵamdyq talqylaýlardyń, sondaı-aq jańa normalar men erejelerdi jan-jaqty ári tıanaqty pysyqtaýdyń nátıjesinde paıda boldy.

Konstıtýsıalyq reforma Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstanda bir palataly Parlament qurý jónindegi bastamasynyń negizinde týyndady. Prezıdent bul ıdeıany 2025 jylǵy 8 qyrkúıekte óziniń halyqqa arnaǵan jyl saıynǵy Joldaýynda eldiń saıası júıesin keshendi jańǵyrtý jáne jasandy ıntellekt dáýirinde Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna eleýli oń serpin berý maqsatynda aıtqan bolatyn.

2025 jylǵy 8 qazanda Parlamenttik reformany iske asyrý jónindegi jumys tobyn qurý týraly ókimge qol qoıyldy. Onyń quramyna belgili quqyqtanýshy ǵalymdar, sarapshylar, saıası partıalar men qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi kirdi.

Alaıda talqylaýlarǵa barlyq belsendi azamattar qosylyp, óz pikirleri men usynystaryn e-Otinish jáne eGov portaldary arqyly joldaı bastady. Osylaısha, jańa reformany keńinen ári qarqyndy talqylaý shamamen alty aıǵa sozyldy. Osy kezeń ishinde Jumys toby azamattardan túsken eki myńnan astam usynysty jan-jaqty qarap, júıelep shyqty.

2026 jylǵy qańtarda ótken Ulttyq quryltaıdyń V otyrysynda Memleket basshysy atqarylǵan jumystyń qorytyndysyn shyǵaryp, aldaǵy ózgeristerge qatysty óz kózqarasyn bildirdi.

Qasym-Jomart Toqaev, sondaı-aq, parlamenttik reforma aıasynda bastapqyda Ata Zańnyń shamamen 40 babyna ózgerister engizý kózdelgenin atap ótti. Alaıda jumys barysynda ózgerister kólemi áldeqaıda aýqymdy bolatyny aıqyndalyp, olar saıası jáne qoǵamdyq ómirdiń kóptegen ózge de qyrlaryn qamtıtyny belgili boldy.

2026 jylǵy 21 qańtarda Konstıtýsıalyq komısıa quryldy. Onyń quramyna Ulttyq quryltaı músheleri, belgili quqyqtanýshylar, ortalyq memlekettik organdardyń jaýapty qyzmetkerleri, BAQ basshylary, máslıhat tóraǵalary, aımaqtyq qoǵamdyq keńesterdiń ókilderi, sondaı-aq sarapshylyq jáne ǵylymı qaýymdastyq ókilderin qosa alǵanda 130 adam kirdi. Osylaısha, Komısıa quramynda Qazaqstannyń barlyq áleýmettik toptary men aımaqtary tolyq qamtyldy.

Komısıaǵa Konstıtýsıalyq Sottyń Tóraǵasy Elvıra Azımova basshylyq etedi. Memlekettik keńesshi Erlan Qarın jáne Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva onyń orynbasarlary bolyp belgilendi.

«Komısıanyń qurylýyn sektorlyq ózgeristerden keshendi konstıtýsıalyq transformasıaǵa ótýdiń kórinisi retinde qarastyrýǵa bolady. Onyń aldynda erekshe mısıa tur. Ol – Ata Zańda bir jaǵynan konstıtýsıalyq qurylystyń negizgi prınsıpterin saqtaý, ekinshi jaǵynan qazirgi zamanǵy syn-qaterlerge laıyqty kózqarasty bildirý múmkindigin qamtamasyz etý», – dep atap ótti alǵashqy otyrysta Konstıtýsıalyq Sottyń Tóraǵasy Elvıra Azımova.

Komısıanyń barlyq otyrystary tolyqtaı ashyq túrde ótkizilip, tikeleı efırde kórsetildi. Onyń jumysy BAQ-ta keńinen jáne egjeı-tegjeıli baıandaldy. Óz pikirlerin, eskertpelerin jáne usynystaryn belgili zańgerler, quqyq qorǵaýshylar, qoǵamdyq belsendiler, depýtattar, saıası zertteýshiler jáne basqa da sarapshylar bildirdi.

Jumys barysynda Komısıa músheleri respýblıkanyń Ata Zańynyń barlyq negizgi túzetýlerin jan-jaqty qarap shyqty. Bul túzetýler Konstıtýsıanyń barlyq bólimderine jáne 77 babyna qatysty, ıaǵnı jalpy mátinniń 84%-yn qamtydy. Osylaısha, Komısıa músheleri Qazaqstannyń jańa Konstıtýsıasyn ázirleý máselesin alǵa tartty.

Qazaqstan Respýblıkasy Ata Zańynyń tujyrymdamalyq ózgeristeri memlekettiń adamǵa baǵdarlanǵanyn arttyrýǵa, Qazaqstan halqyna tán ózekti qundylyqtar men qaǵıdattardy kórsetýge, sondaı-aq respýblıkadaǵy saıası ınstıtýttar qurylymynyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Jańa Preambýlada adam quqyqtary men bostandyqtary alǵash ret memlekettiń negizgi basymdyǵy retinde jarıa etildi. Birlik pen yntymaqtastyq, ultaralyq jáne dinaralyq kelisim Qazaqstan memlekettiliginiń negizi retinde belgilendi.

Egemendik pen Táýelsizdik, birtutastyq, aýmaqtyq tutastyq ózgermeıtin qundylyqtar sanatyna jatqyzyldy.

Ádilettilik, Zań men Tártip, tabıǵatqa uqypty qaraý sıaqty qaǵıdattar alǵash ret Konstıtýsıa deńgeıinde bekitilgen.

Sonymen qatar, memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy jáne egemendiktiń ıesi Qazaqstan halqy bolyp tabylatyny bekitilgen.

Ata Zańymyzdyń jańa mátininiń basty ıdeıasy retinde bilim men ǵylym, mádenıet pen ınovasıa anyqtaldy. Bul memlekettiń bolashaǵy mıneraldy resýrstar men tabıǵı baılyqtarmen emes, adamı kapıtalmen jáne azamattardyń jetistikterimen anyqtalatynyn kórsetetin túbegeıli mańyzdy betburys.

Taǵy bir mańyzdy maǵynalyq baǵyt – sıfrlandyrý. Osyǵan baılanysty Konstıtýsıanyń jańa mátininde alǵash ret azamattardyń quqyqtaryn sıfrlyq ortada qorǵaý týraly norma bekitildi.

Konstıtýsıanyń jańa mátininiń basty ereksheligi – adam quqyqtaryna baǵdarlanýy. Osylaısha, adam quqyqtary men bostandyqtary jańa Preambýlada ǵana bekitilip qoımaı, búkil Konstıtýsıanyń erekshe basymdyǵy ári maǵynalyq ózegi retinde aıqyndalǵan.

Din men memlekettiń ara-jigi naqty ajyratylyp bekitiledi. Bilim berý men tárbıe júıesiniń zaıyrly sıpaty aıqyndalady.

Neke er adam men áıel adamnyń erikti jáne teń quqyqty odaǵy ekendigi týraly ereje engiziledi. Bul sheshim dástúrli qundylyqtardy eń joǵary quqyqtyq deńgeıde qorǵaýǵa jáne áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan.

Konstıtýsıa jobasynyń negizgi novelalarynyń ishinde mynalardy atap ótýge bolady:

• 145 depýtattan turatyn jáne jańa, keńeıtilgen ókilettikterge ıe bir palataly jańa Parlament – Quryltaı qurylady. Ony qurý kezinde proporsıonaldy saılaý júıesi qoldanylady, al depýtattardyń ókilettik merzimi 5 jyldy quraıdy.

Proporsıonaldy júıe partıalardyń kadrlyq saıasatyn damytýǵa, olardyń ınstıtýsıonaldyq rólin arttyrýǵa jáne saıası kúshterdiń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin kúsheıtýge yqpal etedi.

• Jańa jalpyulttyq dıalog platformasy – Qazaqstannyń Halyq Keńesi qurylady, ol Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaıdyń strategıalyq fýnksıalaryn jalǵastyrady. Bul Qazaqstan halqynyń múddelerin bildiretin, zań shyǵarý bastamasy quqyǵyna ıe joǵarǵy konsýltatıvtik organ bolady.
• Vıse-prezıdent ınstıtýtyn qurý. Ol QR Prezıdentiniń atynan Qazaqstan men shetelderdiń qoǵamdyq-saıası, ǵylymı jáne mádenı-aǵartýshylyq uıymdarymen ózara is-qımyl jasasýdy júzege asyrady.
• Advokattyq qyzmetke jáne advokatýraǵa arnalǵan arnaıy bap alǵash ret Konstıtýsıada bekitiledi.
• Zıatkerlik menshik quqyǵyn qorǵaý qamtamasyz etiledi.
• Azamattarǵa jańa mindetter júkteıtin nemese olardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdarǵa, sol quqyq buzýshylyq úshin qaıtadan jaýapqa tartýǵa jol bermeýge tyıym salýdy jáne kinásizdik prezýmpsıasy qaǵıdattaryna, qosa alǵanda, azamattardyń quqyqtaryna kepildik kúsheıtiledi.
• «Mıranda erejesi» bekitiledi.

Sonymen qatar, Qazaqstannyń jańa Konstıtýsıasynyń jobasynda eskirgen termınologıalyq apparat máselesi keshendi túrde sheshilýde.

Elimizdiń jańa Ata Zańynyń mátini qalyptasqan memlekettik qurylymdy, halyqaralyq bedeldi, adamı kapıtaldy, bilim, ǵylym jáne ınovasıalardy damytýdaǵy Qazaqstannyń aıqyn basymdyǵyn atap kórsetedi, ol senimdi túrde bolashaqqa kóz tastaıdy.

Sonymen qatar, memlekettik qurylymnyń qalyptasýyna jáne Qazaqstannyń tarıhı damýynda mańyzdy ról atqarǵan qazirgi Konstıtýsıaǵa qurmet kórsetiledi.

Jalpy, Konstıtýsıanyń jańa redaksıasynyń alǵashqy jobasynda Preambýla, 11 bólim jáne 95 bap bekitilý usynylady.

Usynystar qabyldaý e-Otinish jáne eGov portaldary arqyly jalǵasyp jatyr.

Jańa Konstıtýsıa boıynsha naqty sheshimdi elimizdiń azamattary jalpyulttyq referendýmda qabyldaıdy.