Iaǵni, eki úlken másele halyqty tolǵandyryp otyr:
1. Kezekten tys Prezidenttik sailaý jáne onyń 7 jyldyq merzimi;
2. Prezident Q.K. Toqaevqa qatysty pikirler.
Birinshi máselege bailanysty.
Eldegi saiasi jáne ekonomikalyq ahýaldy bárimizde kórip otyrmyz. Jaǵdai qiyndamasa, jaqsarǵan joq. Ol týraly ótkende postymda shet jaǵasyn jazdym.
30 jyl boiy qalyptasyp kelgen jemqorlyq qoǵamnyń barlyq jerine, obyr (rak) aýrýy siiaqty kirip ketken.
«Aýrý batpandap kirip, mysqaldap shyǵady» demekshi bul «aýrýdy ekken» jáne ony óz múddelerine paidalanyp otyrǵan kúshter bar ekenin mekteptiń balasyna deiin biledi. Olardyń maqsaty sol baiaǵy resýrstarǵa ielik etip, óz bilikterin qaitaryp alý.
Olarda dollarmen eseptegende milliardtaǵan qarjy bar, aqparattyq resýrstary taǵy bar, biliktiń barlyq tarmaqtaryna kirip alǵan adamdary bar. Olardyń qurǵan júiesi eldi kedeilikke alyp keldi.
Memleket basqarýdy halyqtyń ál-aýqatyn joǵarlatýǵa emes, ony tonaýǵa baǵyttady. Áli de sol áreket júrip jatyr. Zańdy da, bankterdi de, tipti kúshtik qurylymdardy da ózderine yńǵaily qylyp jasady.
Halyqaralyq zańdarmen, kelisim-sharttarmen bekitip, Qazaqstandy jekemenshik «Jabyq aktsionerlik qoǵam» qylyp alyp, búkil bailyǵyn soryp otyr. Biz bilmeitin, tonalyp jatyrǵan dúnie kóp.
90-shy jyldardyń basynda kommýnistik ideologiiadan elimiz arylǵannan keiin, memleket basyndaǵylar ózimizdiń ulttyq ideologiiamyzdy qalyptastyrǵan joq. Nege? Óitkeni qazaq halqy - asyl halyq edi. Onyń neshe ǵasyrlyq dili men dini, tarihy men mádenieti kóp elden kósh ilgeri edi. Sonyń arqasynda babalarymyz álemge rýhaniiattyń nuryn shashty, sol zamannyń ozyq tehnologiialaryn dúniege ákeldi.
Eń bastysy álemde ádildik ornatty! Al, bizde ne boldy?
Táýelsiz Qazaqstanda tól rýhaniiattymyzdy tórge shyǵarmai, dúnie máselesine basty kóńil bólip, «ekonomika bárin túzeidi» - dep, bailyqty «prihvatizatsiia» jasaýǵa kóshti. Al, ideologiialyq vakkým eshqashanda bolmaidy, bos jerge neshe túrli aǵymdar kiredi.
Eń soraqysy Islam atyn jamylǵan qaskóiler elimizdiń ideologiiasyn talqandap, sonaý ata-babadan kele jatyrǵan rýhaniiatymyzdyń túp-tamyryna balta shaba bastady. Ony bilik kórdi, qarsy kelmedi, tipti qoldap otyrdy. Sebebi ulttyq ideologiiamyz ádildikke alyp kelip, halyqtyń bailyǵyn tonatpaityn edi!
Aý, aǵaiyn! Rýhaniiatyńdy buǵattap jáne túgelge jýyq bailyǵyńdy azǵantai azǵyn toptyń, klannyń qolyna ótip, kemi 25 jyl óz bilikterine alyp, ony shyrainaldyryp otyrǵan zamanda ne isteý kerek? Tarihtan belgili qisaiyp ketken nárseni túzeýdiń eki joly bar.
Bireýi – revoliýtsiialyq (hirýrgiialyq), ekinshisi – evoliýtsiialyq (terapiialyq). Revoliýtsiialyq joly óte aýyr jol – óitkeni onda qan tógiledi. Shabý, kesý, julý, opyrý bolady. Eki nemese birneshege bólingen kúshter urysqa shyǵady. Ony sizder menen jaqsy bilesizder. Kezinde Resei patshalyǵyn revoliýtsiiamen qulatty. Sol zamanda qanshama el qyryldy, qan sýsha aqty. Ony jasaǵandarda iman, aiaýshylyq, meiirim degen nárseler bolǵan joq. Olar Qudaidy joqqa shyǵarǵan tobyr edi. Ol bizge kerek pe? Qazaqty, qazaq qurtyp qurǵan memleket kimge kerek? Lichno maǵan kerek emes! Sizge de kerek emes dep oilaimyn!
Evoliýtsiialyq jol – zań aiasynda, azamattyq qoǵam quryp, basqarý júiesin ógizdi de óltirmei, arbany da syndyrmai ózgertý. Inkliýzivti memleket qurý. Biraq ony jasaýǵa kedergiler kóp. Keshegi qańtar oqiǵasy sonyń dálelderiniń biri.
Opasyzdar memlekette tóńkeris jasap, bilikti alǵylary keldi. Qudaiǵa shúkir ol aramza oilary iske asqan joq. Bulardyń endigi oiy – bilikti evoliýtsiialyq jolmen alyp, ózderiniń «halifatyn» jasaý nemese ana bir áieldi, nemere, kúieýlerdi bilikke ákelý.
Bolmasa solardyń aitqanynan shyqpaityn qýyrshaqty qoiý. Órkesh maidy soryp, halyqqa az-maz birdeńeni laqtyryp tastap, ózderi quryp alǵan jekemenshik «Jabyq aktsionerlik qoǵamda» otyra berý. Ol bizge kerek pe?! Ony qoldasańyzdar Qazaqstan tochno qurdymǵa ketedi! Ekinshi Siriia bolmaǵanymen, soǵan jaqyndaimyz!
Bul jazyp otyrǵandaryńnyń «kezekten tys bir merzimge 7 jylǵa sailanatyn Prezidentke qandai qatysy bar?» - degen suraq týyndaýy múmkin. Jalpy biz kóbinese máseleniń tek bir jaǵyn kóremiz. Sodan aqiqatyn kóre almai, pikir aitamyz.
Eger Prezident kelesi sailaýdy ne 2023 nemese 2024 jyly ótkizetin bolsa, ana júrgen «aktsionerler» men «parazitter» saqadai sai kelip, ózderiniń adamyn alyp keledi jáne qapasta otyrǵan «jaqyndaryn» shyǵaryp alady.
Olardyń aqshasy pishen, ne oilap, ne daiyndap otyrǵandaryn bir Qudai biledi. Al, olar osy kúzde Prezident sailaýy bolatynyn kútpegeni anyq.
Sonymen qatar 30 jyl qoǵam men memleket ishinde jinalǵan «kóńdi» 3 jylda tazalap shyǵý degen ýtopiia! Qansha jerden basyń altyn bolsyn, ol «kóńdi» tazalaýǵa ýaqyt kerek. Onyń ústine tolyq bilikti alǵanyńa bir jyl tolmasa.
Tolyq bilik Toqaevtyń qolyna 2022 jyldyń qańtarynan keiin ótken joq pa? Srazý aitaiyn, «tazalaýǵa» qansha ýaqyt kerek bilmeimin, áýlie emespin! Jurt memleket basqarý ońai dep oilaidy. Keibir pikir jazǵyshtar óz otbasyn aitpaǵanda, kishigirim mekemeni de basqara almaidy. Sondyqtan memleket basshysyna «Avgeidiń at qoralaryn» tazalaý úshin ýaqyt kerek, jáne ana «aktsionerler» bilsin shamaly ýaqytta olarǵa shans joq ekenin.
Bizdiń sharýamyz 2029 jylǵa deiin sailanǵan Prezidentke kómektesip, azamattyq qoǵam jasaqtap, eshkim Qazaqstandy jeke «Jabyq aktsionerlik qoǵam» jasai almaityn inkliýzivti memleket qurý. Ony jasamasaq Egemendikten, Táýelsizdikten aiyrylamyz, Qazaqstan bólshek-bólshek bolyp ydyraidy. Onda ekonomika túgil, diniń de, tilińde eshkimge kerek bolmai qalady. Halqymyz bosyp ketedi. Ondai jaǵdai ótken tarihymyzda boldy.
Taǵy bir másele. Memleketti tazalaýdan basqa, onyń jańa arhitektýrasyn quryp, strategiialyq josparlardy iske asyrý qajet. Bul da ýaqytty talap etedi. Óz úiińdi jóndep, tazalaý úshin qansha ýaqyt jospar qurasyń, qansha ýaqyt kúrdeli jóndeý jasaisyń? Oilanyp qara.
Endi sonyń masshtabyn memleket deńgeiine kóter. Seniń problemańnan myń, million, tipti milliard ese úlken sharýalar. Ol 2-3 jylda nemese 5 jylda bite me? Anada bir inim «qolyma bilik berseńder Qazaqstandy 6 aida túzeimin» - degen. Adam birinshi ózin túzegen durys. Sodan keiin otbasy túzeledi, aýyly túzeledi, aýdany túzeledi, óńiri túziledi, memleketi túzeledi!
Ekinshi másele Toqaevqa qatysty.
Memlekettiń basshysy Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saiasatyna birden-bir jaýap beretin adam. Memleket kosmos ushaǵynan da kúrdeli zor «máshine» ekenin jaqsy bilesińder. Bul «máshineni» basqarý úshin bilim kerek, tájiribe kerek, biliktilik kerek, strategiialyq oi kerek, «tazalyq» kerek, minez kerek, sabyrlyq kerek, iman kerek! Sonymen qatar, álemde belgili tulǵa, halyqaralyq qatynastyń, onyń ishinde kórshilerińniń qyr-syryn jetik biletin adam bolýyń kerek.
Endi osy shablonǵa Toqaevty salaiyq. Ol joǵary oqý ornyn syrttai bitirgen «zaochnik» emes, Máskeýdiń MGIMOsyn bitirgen, kásibi diplomat. Tájiribe jetedi. Elshi de boldy, Ministrde boldy, Premer-Ministrde boldy, Birikken Ulttar Uiymynyń Bas hatshysynyń orynbasaryda boldy, Senattyń tóraǵasy da boldy, Prezidentte boldy.
Iaǵni, memleket basqarýǵa qandai bilim, biliktilik, tájiribe qajet bárinen ótti. Al, aǵaiyn osyndai taǵy bir qazaǵyń bar ma?
Halyqaralyq jaǵdaiǵa keleiik. Ainalamyzda «Aiý» men «Aidahar» torýyldap júr. Toqaev 30 jylda burynǵy basshylarymyz betine qarai almaǵan «Aiýǵa» qazaq diplomatiiasynyń qandai ekenin kórsetti. Úsh júz jyl tizesin batyrǵan elden bir mezette at quiryǵyn úzip kete almaitynymyz bes eneden belgili. Olarda óz múddelerin qorǵap, shamasy kelgenshe bizden aiyrylǵysy joq.
«Aidahardyńda» óz esebi bar. Tek osy ekeýiniń emes, basqa da bizdiń strategiialyq áriptesterimizdiń syryna Qasekeń qanyq. Neni aitý, neni aitpaý, neni isteý, neni istemeýdi bizden jaqsy biledi.
Toqaev ómir boiy memlekettik qyzmette boldy desek artyq aitpaǵan bolarmyz. Al, endi onymen birge qyzymet jasaǵan, onyń balasymen jasty keibir sheneýnikter odan bai, mýltimillionerler! Sonda ne Toqaev bilikte júrip bailyq jinai almady ma? Onda neshe bir múmkindikter bolsa da oǵan barǵan joq qoi!
Bul neni kórsetedi? Qasekeń taza adam! Nege? Sebebi tuqymy tekti! «Tegi bardan túńilme» degen sóz bar. Eger Toqaev birdemeni jep qoisa, urlap qoisa, onyń opponetteri baiaǵyda sahnaǵa barlyq kompromatty shyǵaratyn edi ǵoi!
Kezinde bir ǵulama adam maǵan aityp edi «Edil, memleket basqarý úshin, adam Qudaiǵa bailaný kerek, áitpese nápsisi dúnieniń sońyna ketip qalady» - dep. Iaǵni, Toqaev imany bar adam, Qudaidan qorqatyn adam!
Toqaevtyń minezi bar adam ekeniniń dáleli – ol syn saǵatta elin tastap qashyp ketken joq.
«Ólsem óz ordamda ólem» - dep daiyn turǵan ushaqqa otyrmai, eldi opasyzdarǵa bermei, halqyn qanisherlerden arashalap alyp qaldy. Qara basyn oilasa, qashyp ketpei me? Ondai tájiribelerdi basqa memleketterden kórdik qoi. Baz bireýler «oibai Toqaev halqyn atqyzdy, qanisher» - dep daýryǵýda. Ol atatyn bolsa eń birinshi kóterilgen Mańǵystaý halqyn nege attyrmady?
Biz, Samat Mýsabaevpen 3 qańtardan bastap el arasynda boldyq, bir oq atylǵan joq, bir tamshy qan tógilgen joq. Oq atý qanisherler men qaskóiler memleket nysandaryna shabýyldap, qarýsyz sarbazdardy qoldaryna ne tússe sonymen aiaýsyz uryp, atyp, óltirip bastaǵanda, solardy qurtý úshin buiryldy. Senbeseńder sol video internette bar, qarańdar. Bul jerde bilikti tóńkergisi kelgen opasyzdar barlyq jamandyqty Prezidenttiń moinyna ilip, ózderin aq qylǵylary keledi. Bul aqparattyq soǵystyń ádisteri!
Qazaq memleketi baǵzy zamannan jaýlarymen alysyp-julysyp kele jatyr. Órlegen kezderimiz de boldy, quldyraǵan kezderimizde boldy. Qazaqtyń basy birikkende jaýdy jeńip, damydyq. Al, aǵaiyn araz bolǵanda, basymyz birikpegende han, patshalarymyzdyń basy shabylyp, qanǵa batyp quldyradyq. Osynyń bárin Toqaev bilmeidi deisińder me? Oǵan qazir ýaqyt kerek.
Kezinde Napoleonmen soǵysta Kýtýzov Máskeýdi tastap ketti. Astanasyn berip ketken qolbasshyny opasyz deýge bolady. Biraq, ol kúsh jinap, aqylǵa salyp, sosyn soqqy berip, tek Reseidi emes, Eýropany azat etýge múmkindik jasaǵan joq pa? Bas qolbasshy M.Kýtýzov bas qalany bergenmen, memleketti saqtap qaldy. «Urysta utylyp, soǵysta utý» degen printsip bar. Toqaev soǵan baryp otyr!
Iia, sońǵy sailaýǵa qatysty ózgerister ony repýtatsiiasyna jaqsy emes, ony ol óte jaqsy biledi. Ol halyqqa bergen ýádesin oryndaý úshin, elimizde bastaǵan reformalaryn aiaqtaý úshin osyndai qadamǵa baryp otyr. Áitpese qalǵan merzimin atqaryp jiberip, demalysqa ketpei me?
Is bastaý úshin niet kerek, ony atqaratyn bilim kerek, bastalǵasyn qiyndyqtar bolady oǵan sabyr kerek, bastaǵan nárseni aiaǵyna deiin jetkizý kerek.
Mine osy printsipterdi Qasekeń jasap otyr! Biraq sabyrdyńda shegi bar, er kezegi úsh degen, keshe Úkimet múshelerine úshinshi ret eskertý berdi. Bul jerde aita ketetin bir nárse bar. Toqaev búkil qazaqstandyqtarǵa, onyń ishinde barlyq deńgeidegi sheneýnikterge múmkindik berdi. Túzeliń, tazalanyń, ádil jumys jasań dep. Shans berdi. Endi sheneýnik nemese Ulttyq kompaniia qyzymetkerleri jumys jasamasa aiamaý kerek! Óz obaldary ózderine!
Keshegi málimdemeden keiin «Edil jaǵympaz, printsipterin ózgertip ketipti» - deitinder shyqty. Osy kúnge sheiin bireýge jaǵympazdanyp, lakei bolǵan adam emespin. Menimen jaqsy aralasatyn azamattar biledi. Qudai ondai «aýrýdan» aýlaq qylsyn. Adam syn saǵatta synalady! Adam ólim kelgende de tańdaý jasaidy! Meniń mańdaiyma bireý myltyǵyn kezenip «Meniń sózimdi qalaida ait» -dep turǵan joq! Kezenip jatyrsa ony da kórermiz! Túbi bir ólim!
«Bul dúnieniń qupiiasy – ádildik úshin kúres!» - dep Er Tuǵyryl bi aitqan, Toqaev ádildik úshin kúreske basyn tikken adam! Bas kespek bolsa da, til kespek joq, men óz jeke basym osy kisini qoldaimyn! Ádil qoǵam quramyn degen talpynysy úshin!
Árkim ózi sheshim qabyldasyn. Durys kemege otyra ma, álde ury kemege otyra ma? Jaǵanyń taza jaǵyna shyǵa ma, álde las jaǵyna shyǵa ma? Tańdaý ár adamnyń ózinde! Sebebi Qudai aldynda ár qaisymyz jeke jaýap beremiz!
P.S. Jalpy adamnyń qandai ekenin bala sezgish. Bala jaqsy adamǵa barady, jaman adamnan qashady. Meniń jeti jastaǵy Alan degen tuńǵysh nemerem bar. Ózi kóringen adammen qarym-qatynas jasamaidy jáne unatpaidy, óte saq! Sol nemerem ózi kovidpen aýyryp, temperatýramen jatsa da Prezidenttiń Joldaýyn teledidardan jibermeimin, kóremin dep kelip qaraǵan. Ózine Toqaev unaidy. Prezidenttiń fanaty deýge bolady. Eger balanyń aq júregi kisini qabyldasa, ol adam týraly qatelespegen bolar!
Saý salamat bolyńyzdar!
Edil Jańbyrshin
Májilis depýtaty, «Jańa Qazaqstan» depýtattyq tobynyń teń tóraǵasy
03.09.2022 j.
https://dalanews.kz/comment/80999-ados-zhuzikti-aluga-bara-zhatyr
https://dalanews.kz/news/80961-keler-zhylga-qaltyrmayyq-nazarbaevty
https://dalanews.kz/news/80994-amanattyqtar-qostanay-turgyndaryna-312
