Búgin búkil el Djeki Channyń astanaǵa kelgenin qýana habarlap jatyr. Djeki Channyń qupiiaǵa toly ómiri týraly bir sát oilansańyz, onyń pende balasynyń túsine kirmes bul zaý biikke tek talmas qajyr arqyly jetkenin bilesiz. Álemge qaitalanbas taǵdyry arqyly sony iz tastaǵan akterdiń óner úshin emes, qarapaiym tirlik etý úshin de zor bodaý bergenin baǵamdaǵanda, eńbek pen terdiń qasieti eske túsedi. Oqyrman qaýym onyń qaltarys pen bultarysqa toly ómir jolyn qaita bir oi eleginen ótkizip, ózine ózi esep bergeni artyq bolmas dep túidik.
[caption id="attachment_8107" align="alignnone" width="221"]
Onyń ákesi qarapaiym aspazshy, al anasy eden jýatyn qyzmetker edi. Ol ómirge kelýden buryn, áke-sheshesi eldegi azamattyq soǵystyń kesirinen elinen bosyp, adam aitsa nanǵysyz qiyn kúnderdi bastan keshirýge májbúr boldy. Qatal taǵdyr anasyn eki qyzynan tiridei aiyrsa, ákesi eki ulynan kóz jazyp kete bardy. Bóten jer, bógde elge kelgennen keiin bes jyldan soń, uly dúniege keldi. Olar da yrymshyl halyq edi, balasyna jańa ómir bastaǵan jańa eldi mekenniń esimin berdi. Joqshylyqtyń taqsiretin tartqan ata-ananyń sol kezde bosandyrǵan perzenthanaǵa beretin aqshalary da joq-tyn.
Perzenthanadan balasyn ala almai, jan-jaqqqa shapqylap, qurap-suraǵan tiyn-tebenderimen ulyn ázer degende óz qoldaryna alǵan-dy. Qatal ómirdiń tálkegine túsken ata-ana uldaryn satyp jibermek te bolǵan. Alaida, ol jeti jasqa shyqqan jyly áke-sheshesi ony satyp jibermese de, satqandai bir is isteýge májbúr boldy. Qatigez taǵdyrdyń qyspaǵymen aspazshy ákesi otbasyn asyraý úshin sonaý qiianǵa, muhittyń ar jaǵyndaǵy as úilerde jumys isteýge attandy. Sonymen, olar uldaryn sharasyzdan qatal rejimdegi bir dástúrli teatrǵa berdi. Kishkene balalardy qatigezdikpen tárbieleitin bul teatrdyń qataldyǵy sonshalyq, jattyǵý kezinde bala múgedek bolyp qalsa nemese zoryǵyp ólip ketse de, esh jaýapkershilik arqalamaityn edi. Ómirdiń synaǵyna taǵy da kez-kelgen ata-anasy bul jan túrshigetin shartqa da amalsyz kónip, balasyn soǵan tabystady da, alysqa, tym alysqa attanyp ketti. Sol zamanda olar úshin basqa tańdaý da joq-tyn.
[caption id="attachment_7873" align="alignleft" width="285"]
Osylaisha, ol qatań rejimdegi teatrdyń qabyrǵasynda qatal tártippen shyńdalyp, al, ómirde ashtyq pen joqshylyqtyń bárin basynan ótkere júrip, jartasty jaryp shyqqan qaraǵaidai qaisar minezi arqyly ózin kúlli álemge moiyndatty, planetadaǵy eń tanymal adamnyń birine ainaldy. Ol - Djeki Chan bolatyn.
Iá, Djeki Chan onyń áke-sheshesi týǵanda qoiǵan esimi emes. Onyń ata-anasy Qytaidaǵy kommýnister men ultshyldar arasyndaǵy azamattyq soǵystyń kesirinen, 1949 jyly Gonkongqa jer aýdaryp barǵannan keiin, kóp ótpei dúniege kelgen uldaryna qoiǵan aty - Chan Kong-Sang (Chan Kong-Sang陈港生) bolatyn. Bul Gonkongta týǵan degen maǵyna beredi. Keiin ákesi Gonkongtan muhit asyp, Avstraliiadaǵy Amerika elshiliginiń aspazshysy bolyp, alty jasar ulyn Qytai dástúrli opera úiine satyp ketkende, onyń aty Iýn Laý bolyp ózgerdi. Ol qytai dástúrli opera úiinde on jyl boiy qatal tártippen akrobatika men shyǵys jekpe-jek ónerine shyńdaldy. Opera úiinen Gankongtiń «úsh aidahary» atanǵan áigili Sammo Hong, Ien Biao jáne Djeki Chan tárbielnenip shyqty. Bárimiz biletin Djeki Chan (Jackie Chan) onyń ónerdegi aǵylshynsha aty. Bul esimge ol 1976 jyly muhittyń ar jaǵyndaǵy Kanberradaǵy ákesine qosylyp, sonda ýaqytsha qurylys jumysshysy bolyp júrgende ie bolǵan-dy. Ol Avstraliiada Djek (Jack) esimdi qurylysshy jigitke qolqanat bolǵandyqtan, jurtshylyq ony «kishi Djek» atap ketken, keiin kele bul aty qysqartylyp, « Djeki» (Jackie)-ge ózgerip, sodan bastap bul esim oǵan ómir boiy serik boldy. Al onyń ónerdegi qytaisha aty: Chen Lýn. Aidahar degen maǵyna beredi. Aitsa aitqandai, Qytai aidahary, árine. Al Djeki Chandy qytailardyń « kóke» dep ataitynyn da aitpai ketýge bolmas. Qytaida, Shyǵys Aziiada, ásirese Gonkongta yqpaldy adamdardy qurmettep, «kóke» dep ataýdy dástúrge ainaldyrǵan. Máselen, Djeki Chandy búkil qytailar «Dai Go» (大哥) dep ataidy, munysy «kóke» degeni edi. Negizi Djeki Channyń bul attary týraly aitqanda, onyń ómiriniń de óz kinolaryndaǵydai shytyrman bolǵanyn baiqai alamyz. Ótken ǵasyrdyń sońynda qytai saiypqyrany Djeki Channyń ómirinde adamdy tańqaldyratyn taǵy bir tosyn oqiǵa oboldy. Toqsanynshy jyldardyń sońyna kelgende, iaǵni Djeki Chan Djeki Chan bolyp, kúlli álemge tanylyp, jasy qyryqtan asyp, elýge taman jaqyndaǵan shaǵynda, seksenniń seńgirine shyqqan Djekidiń ákesi ulyn shaqyryp, ómir boiy jasyryp kelgen qupiianyń betin ashty. Ol ulyna: «Seniń atyń Djeki Chan emes, tegiń de Chan emes»,-dedi. Óziniń buryn Qytaida qupiia agent bolǵanyn, teginiń Chan emes, Fang ekenin, qazirgi aty-jónderiniń de bári jalǵan at ekendigin pash etti. Djeki Chan sonda ǵana ákesiniń jai ǵana aspazshy emes ekendigin bilgenin aitady. Qytaida burynǵy bilikte bolǵan ultshyldar partiiasynyń qupiia agenti bolyp qyzmet atqarǵan Djeki Channyń ákesi Charlz Channyń shyn esimi Fang Dao Lon eken. Keiin azamattyq soǵys bastalyp, ultshyldar jeńiliske ushyrap, kommýnister bilikke kelgen 1949 jyly Djeki Channyń ákesi Gonkongqa izin sýytqan. Osy oqiǵadan keiin, 2000-jyldyń basynda ǵana, Djeki Chan týǵanda qoiylyǵan aty men tegin birdei ózgertip, Fang Si-Lýn(房仕龙) esimin aldy.
Toqsanynshy jyldardyń sońyna kelgende, iaǵni Djeki Chan Djeki Chan bolyp, kúlli álemge tanylyp, jasy qyryqtan asyp, elýge taman jaqyndaǵan shaǵynda, seksenniń seńgirine shyqqan Djekidiń ákesi ulyn shaqyryp, ómir boiy jasyryp kelgen qupiianyń betin ashty. Ol ulyna: «Seniń atyń Djeki Chan emes, tegiń de Chan emes»,-dedi. Óziniń buryn Qytaida qupiia agent bolǵanyn, teginiń Chan emes, Fang ekenin, qazirgi aty-jónderiniń de bári jalǵan at ekendigin pash etti.
Jarty ǵasyrǵa jýyq óner jolynda Djeki Chan milliardtaǵan jandardy óz filmderine tánti etti. Onyń filmderiniń álemniń túkpir-túkpirinde tanymal ekenine eshkim shúba keltirmeidi. Qazir ol jer betindegi eń tanymal adamdardyń biri. Tipti, «Qytai on eki músheli» kinosyn túsirý kezinde aiaqtaryna aiaq kiim kiiýdi bilmeitin, ejelgi turmys saltymen ómir súrip jatqan, nebary 25000 ǵana turǵyny bar Ońtústik Tynyq muhittaǵy Vanýatýda aralyna barǵanda, búkil jergilikti turǵyndar: « Djeki! Djeki!»,-dep aiqailaǵan eken. Sóitse, ondaǵy turǵyndar Silvestr Stallone men Djeki Chandy ǵana tanityn kórinedi.
«Keide men tynysh ómirdi, jeke tirshilikti saǵynamyn. Shirkin, basqalar meni tanymai qalatyn kún bolsa dep armandap ketemin», -deidi bir suqbatynda akter tanymaldyqtan shynymen sharshaǵanyn aityp aqtarylyp. «Buryn rasynda meni eshkim tanymaýshy edi. Bir kúni tańerteń oianǵanymnan bastap, búkil dúniedegi kishkene baladan tartyp, qariiasyna deiin Djeki Chandy bir kórip tanityn boldy». Tanymaldylyqtan jalyqqan jannyń kúizelisin ózinen artyq eshkim bile almas.
«16 jasqa tolǵanymda ákem maǵan meniń erjetkenimdi, endi óz isime ózim jaýap beretin kezim kelgenin aitty. Sosyn ol menen myna úsh iske ýáde berýdi surady: mafiialarǵa qosylmaýymdy, esirtkige jolamaýymdy jáne qumar oiynǵa áýestenbeýimdi surady. Keiin áke-sheshem Avstraliiaǵa ketip, ái deitin áje, qoi deitin qoja joq kezderde, dostarym kelip, men ýáde bergen úsh iske zorlaýshy edi. Sebebi sol kezde, meniń ainalamdaǵy dostarymnyń barlyǵy sonymen ainalysatyn. Biraq, men sol kezderde ákeme bergen ýádelerimdi ishtai qaitalap, ózimdi tejeýmen boldym»,- deidi ol. Djeki Chan sol kezdegi dostarynyń bireýiniń álde qashan o dúnielik bolǵanyn, endi bireýiniń máńgilik qamaý jazasyna kesilip, temir torǵa túskenin aitady.
Qazirshe sońǵy kinosy sanalatyn « Qytai on eki músheli» filminiń ystyǵy basylmai jatyp, Gollivýd juldyzdary Adrianom Broýdi jáne Djon Kiýsakpen birge «Aidahar Semseri» (Dragon Blade) filmin túsirýge kirisken. Jarty ǵasyrǵa jýyq óner jolynda júzden astam filmde basty róldi somdap, milliardtaǵan kórermenderiniń kóz aiymyna ainalǵan ol: «Iá, men óte-óte uzaq ýaqytqa zeinetke shyqqym keledi. Alaida basqalar maǵan keremet stsenariiler berip jatyr. Osy keremet jumystar meni kútip turǵany úshin, sol jumystardy men isteitin bolǵanym úshin ózimdi baqytty sezinemin. Sondyqtan men aldaǵy bes jylda da qatty qarbalas bolmaqpyn»,- dedi jýyrda. «Iá, kinodan keiin kino jáne kino. Men Kris Taker siiaqty bir kino túsirip, úsh jyl demalatyn akteremespin»,- deidi Qytai saiypqyrany taǵy da.
[caption id="attachment_8110" align="alignright" width="200"]
«Men jas kezimde qatty kedei boldym. Men bir fýnd úshin bir kún boiy óte qaterli triýkterdi isteitinmin»,- degen Djeki Chan qazir álemdegi eń bai adamdardyń biri. Djeki Channyń biri ózi – Aziiada bólek indýstriia. Onyń menshiginde restorandar, teatrlar, kafe biznesteri, kiim-keshek salondary, shoý biznes stýdiialary, kemeler, mashinalar, ushaqtary men araq-sharap óndiretin fabrikalary bar. «Men aqshaǵa alańdamaimyn. Men mashinany, kemeni ne ushaqty qalasam, satyp ala alamyn,-deidi jas keziniń ózinde neshelegen «ferrarii» men «porsheleri» bolǵan Djeki Chan. - Biraq qazir olar maǵan esh qyzyq emes. Qazir men ár kúni uqsas kiim kiemin... Meniń satyp alǵym keletini – ýaqyt. Qazir maǵan ýaqyt jetispeidi».
Djeki Chan– óz últynyń naǵyz patrioty. Ol Qytaidyń birligi úshin óz múddesin umytýǵa ázir. Qytai kommýnisteriniń kesirinen áke-sheshesi elinen bosyp, adam aitsa sengisiz qiyndyqtarǵa kezigip, tipti, ómir boiy aty men tegin ózgertip júrýge májbúr bolsa da, Djeki Chan áke kegin qýmai, qytaidyń birligi úshin, kommýnistik Qytaimen jaýlaspady. Qaita damyǵan Gonkongte kommýnistik Qytaidy dáriptedi. Ár suhbattary men málimdemelerinde, óziniń jerlersteri gonkongyqtar siiaqty ózgeniń soiylyn soqpady. Olarǵa Qytai birligine shaqyratyn ideologiiany dáriptedi.
«Men aqshaǵa alańdamaimyn. Men mashinany, kemeni ne ushaqty qalasam, satyp ala alamyn, - deidi jas keziniń ózinde neshelegen «ferrarii» men «porsheleri» bolǵan Djeki Chan. - Biraq qazir olar maǵan esh qyzyq emes. Qazir men ár kúni uqsas kiim kiemin... Meniń satyp alǵym keletini – ýaqyt. Qazir maǵan ýaqyt jetispeidi» deidi Djeki.
Ol IýNISEF elshisi, jabaiy janýarlardy qorǵaýshylardy qoldaýshy jáne Qytaidaǵy bilim berý jobalarynyń demeýshisi. Ginnestiń rekordtar kitabyna áldeneshe ret kirgen eren tulǵa. «Biz 26 mektep qurdyq, áli de salyp jatyrmyz. Qytaidyń kei jerindegi adamdardyń qandai kedei ekenin kórmeseńizder, bilmeisizder. Men kishkene kezimde kóbirek oqýdy armandaǵanymyn. Men bala kúnimde zańger, injener nemese dáriger bolýdy qiialdadym. Iá, biz ózimiz jetpegen armanǵa urpaǵymyzdy jetkizýimiz kerek. Men de Djeisidi solai bolsa dep tiledim. Alaida, ol 15 jasqa kelip, ónerge baratynyn aitqanda, áielim jylap jiberdi. Men áielimnen nege jylaǵanyn suraǵanymda, ol men óz kúieýimdi osy mamandyq jolynda joǵaltyp aldym dep jaýap qaitardy»,- degen Djeki Chan keiin ulynyń esirtki qoldanyp, túrmege otyratynyn bilmegen edi. Djeki Chan ákesine bergen úsh ýádesin óziniń uly Djeisiden almaǵan siiaqty. Bálkim, qiynshylyq kórmei ósken uly úshin ol ýádelerdiń qadiri bolmady ma eken?.. Kim biledi, áitpese, «jaqsydan jaman týady, júirikten shaban týady» degen ras bolsa kerek. Uly esirtkige bailanysty isti bolǵanda, Qytai saiypqyrany taǵy da erlik tanytty, halqynan basyn iip, keshirim surady: «Ulyma durys tárbie bere almadym, halqymnyń aldynda kinálimin»,- dedi ol kúlli halyqtan ǵafý ótinip. Ulyna «qolyńmen istegendi moinyńmen kóter», – dep kesetti. Erdiń sózin aitty. Iá, qytailardyń kókesi solai dedi. Al, bizdiń kókeler solai istei alar ma eken?
Talǵar DÁLELǴAZY.
