Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti 2029 jylǵa deiin aýqymdy tsifrlandyrý men jasandy intellekt tehnologiialaryn engizýdiń jalpyulttyq strategiiasy «Digital Qazaqstan»-dy bekitý týraly Jarlyqqa qol qoidy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Strategiialyq qujat eldiń tehnologiialyq memleket qurý jolyn aiqyndap, naqty jospar usynady jáne budan bylai osy saladaǵy memlekettiń strategiialyq baǵyty men negizgi jumys baǵyttaryn aiqyndaityn institýtsionaldyq qujattardyń tolyq tsiklin qalyptastyrýdy aiaqtaidy.
Alaida onyń mazmunyna toqtalmas buryn, basty suraqqa jaýap berý mańyzdy: búginde Qazaqstanǵa tsifrlyq transformatsiianyń jańa kezeńi ne úshin qajet boldy?
Óitkeni sońǵy birneshe jylda jaǵdaidyń ózi túbegeili ózgerdi.
Tsifrlandyrý endi memlekettik qyzmetterdiń qoljetimdiligi nemese jekelegen protsesterdi avtomattandyrý máselesi ǵana emes. Búginde tehnologiialar, derekter jáne jasandy intellekt ulttyq básekege qabilettiliktiń negizgi faktorlarynyń birine ainalyp otyr.
Álemdik tehnologiialyq landshaft
Halyqaralyq baǵalaýlarǵa sáikes, jasandy intellektiniń 2030 jylǵa qarai álemdik ekonomikaǵa jiyntyq áseri ondaǵan trillion dollarmen ólshenýi múmkin.
Bul rette qazirgi tańda investitsiialardyń negizgi bóligi eń iri tehnologiialyq ortalyqtarǵa, eń aldymen AQSh pen Qytaiǵa shoǵyrlanyp otyr.
Ondaǵan memleket jasandy intellektini jai ǵana jeke tehnologiia retinde emes, ekonomikalyq damý men memlekettik basqarýdyń bolashaqtaǵy básekege qabilettiliginiń negizi retinde qarastyrady.
Sondyqtan búgingi básekelestik endi tek naryq nemese kapital úshin ǵana júrip jatqan joq.
Básekelestik esepteý qýattary, derekter, tehnologiialar, mamandar jáne engizý jyldamdyǵy úshin júrip jatyr.
Al Qazaqstannyń strategiialyq mindeti – bul básekeni syrttai baqylaý emes, onda óziniń ornyqty pozitsiiasyn aiqyndaý.
Ulttyq mamandandyrýdyń ártúrli modelderi
Jasandy intellektini damytýdyń ámbebap modeli joq. Ár memleket óz strategiiasyn óziniń myqty tustaryna súiene otyryp qalyptastyrady. Bizdiń mindetimiz – ózimizdiń básekelik artyqshylyqtarymyzdy paidalanyp, olardy halyqaralyq tehnologiialyq ekojúiege kiriktirý.
Qazaqstannyń básekelik artyqshylyqtary
Qazaqstanda bul úshin belgili bir irgetas qalyptasqan.
Birinshiden, bul energetikalyq infraqurylymǵa qoljetimdilik. Bul esepteý qýattary men derekterdi óńdeý ortalyqtaryna suranystyń qarqyndy ósýi jaǵdaiynda asa mańyzdy.
Ekinshiden, elektrondyq úkimettiń myqty bazasy bar.
Qazaqstan onlain-qyzmetter indeksi boiynsha álemdegi úzdik on memlekettiń qataryna kiredi jáne BUU-nyń elektrondyq úkimettiń damý indeksinde 193 eldiń ishinde 24-orynda tur.
Úshinshiden, elimizde tsifrlandyrylǵan halyqtyń úlesi joǵary: internettiń ený deńgeii shamamen 95 paiyzdy quraidy.
Qazaqstannyń mańyzdy halyqaralyq artyqshylyǵy – ornyqty syrtqy bailanystary jáne ártúrli tehnologiialyq ortalyqtarmen qatar jumys isteý múmkindigi.
Jahandyq tehnologiialyq fragmentatsiia jaǵdaiynda bul jeke básekelik aktivke ainalyp otyr.
Myqty tsifrlyq baza
Qazaqstan bul kezeńdi nólden bastap otyrǵan joq. Memlekettik qyzmetterdiń 90 paiyzdan astamy elektrondyq formatta kórsetiledi. Bólshek tólemderdiń shamamen 90 paiyzy qolma-qol aqshasyz júzege asyrylady. Halyqtyń 95 paiyzǵa jýyǵy internetti paidalanady.
Alem.Cloud jáne Al-Farabium atty jeke joǵary ónimdi esepteý qýattary quryldy.
Elde AKT salasynda 200 myńnan astam maman bar.
Básekelestiktiń kelesi kezeńi endi tsifrlyq servisterdiń sanyna emes, tehnologiialardyń adam, kásiporyn jáne memleket ónimdiligine qanshalyqty tereń áser etetinine bailanysty bolady.
Mysaly, Qazaqstandaǵy jumysshylar arasynda generativti jasandy intellektiniń taralý deńgeii ázirge álemdik ortasha kórsetkishten tómen.
Sondyqtan kelesi mindet – tsifrlyq tehnologiialardyń bar bolýynan olardy jappai ári ónimdi paidalanýǵa kóshý.
Strategiianyń maqsaty – Qazaqstandy tehnologiialyq egemendigi, damyǵan derekter ekonomikasy jáne básekege qabiletti jasandy intellekt indýstriiasy bar jetekshi tsifrlyq memleket retinde tanytý.
Nátije úsh naqty kórsetkishten kórinýi tiis:
azamattardyń ómir súrý sapasynyń artýy;
ekonomikanyń ónimdiliginiń joǵarylaýy;
memlekettik apparattyń tiimdiliginiń artýy.
Sondyqtan Strategiiada jasandy intellekt eń aldymen ónimdilikti arttyrýdyń júieli tehnologiiasy retinde qarastyrylady.
Ol jeke ári sándi sektor retinde emes, búkil ekonomika men memlekettik basqarýdy transformatsiialaý quraly retinde qarastyrylady.
Jeti qaǵidat
Birinshi – ekonomikalyq tiimdilik. Árbir iri tsifrlyq joba ólshenetin nátijege ákelýi tiis: tabys qalyptastyrýy, shyǵyndardy azaitýy nemese jańa qosylǵan qundy qalyptastyrý úshin infraqurylym qurýy kerek.
Ekinshi – platformalylyq: kóptegen oqshaýlanǵan vedomstvolyq sheshimderdiń ornyna derekter men servisterdiń biryńǵai arhitektýrasyn qalyptastyrý.
Úshinshi – adamǵa baǵdarlaný. Bul tehnologiialardy jaýapty ári etikalyq turǵydan paidalaný, derekterdi qorǵaý jáne tehnologiialyq egemendikti qamtamasyz etý, beiimdelgish retteý jáne saralanǵan tsifrlandyrý týraly.
Sondyqtan Strategiianyń negizgi integraldy baǵdarlarynyń biri – 2029 jyldyń sońyna qarai tsifrlandyrý men jasandy intellektiniń jalpy ishki ónimge qosymsha ortasha jyldyq úlesin shamamen 1,5 paiyzdyq tarmaq deńgeiine jetkizý.
Kózqaras jáne úsh mindet
Strategiianyń kózqarasyn úsh iri ózgeriske jinaqtaýǵa bolady.
Birinshisi – azamattyń tolyq tsifrlyq traektoriiasy.
Búginde bilim berý, jumyspen qamtý, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qoldaý kóbine ártúrli memlekettik júieler retinde jumys isteidi.
Áleýmettik salada qosymsha qujattardy jinaý qajettiligin boldyrmaityn proaktivti qoldaý tetikteri engiziledi, al áleýmettik tólemderden bastap densaýlyq saqtaý salasyndaǵy prediktivti taldaýǵa jáne dári-dármekpen qamtamasyz etýdi basqarýǵa deiingi negizgi quraldar «Áleýmettik ámiian» ekojúiesiniń ainalasyna shoǵyrlandyrylady. Bilim berý salasynda balalardyń áleýetin ashýǵa jáne jańa urpaqtyń ozyq tsifrlyq daǵdylaryn qalyptastyrýǵa kómektesetin erte jastan bastap jeke II damý baǵyttary iske qosylady. II kadrlaryn aýqymdy daiarlaý akademiialyq orta men óńirlik IT-mektepterdi qamtidy, al halyq arasynda generativti jasandy intellektini meńgerý deńgeii keminde 20 paiyzǵa jetýi tiis.
Ekinshisi – ekonomika biryńǵai tsifrlyq tizbek retinde.
Derekter, óndiris, logistika, qarjy jáne salyq salasy jeke kontýrlarda ómir súrýin toqtatyp, biryńǵai tsifrlyq orta retinde jumys isteýi tiis.
Strategiia ekonomikanyń barlyq bazalyq salalaryn: agroónerkásiptik keshendi, qurylysty, qarjy sektoryn, munai-gaz salasyn jáne shaǵyn biznesti tereń tsifrlyq transformatsiialaýdy kózdeidi. Jasandy intellektini, tsifrlyq egizderdi jáne ziiatkerlik platformalardy engizý eńbek ónimdiligin eselep arttyrýǵa, shyǵyndardy azaitýǵa jáne otandyq biznestiń jahandyq básekege qabilettiligin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Sonymen qatar bolashaq indýstriialaryn – robototehnikany, ushqyshsyz júielerdi, tsifrlyq aktivterdi jáne ǵaryshtyq tehnologiialardy jedel damytý úshin jaǵdai jasalady.
Bul kontýrdyń flagmandyq jobasy egemendi «AI Hub» qurý bolady. Ol tolyqqandy «Derekterdi óńdeý ortalyqtarynyń ańǵary» retinde jobalanady. Bul hab ozyq esepteý qýattaryn, ǵylymi-zertteý institýttaryn jáne jetekshi tehnologiialyq kompaniialardy biriktiretin makroóńirdiń negizgi infraqurylymdyq alańyna ainalady.
«AI Hub» bazasynda mashinalyq oqytý jáne úlken derekterdi taldaý salasyndaǵy ozyq sheshimderdi ázirleý men testileýge arnalǵan ekojúie qalyptastyrylady. Onyń quramyna kiretin esepteý ortalyqtarynyń jobalyq qýaty 1 GVt-qa deiin jetkiziledi.
Bul mindetter memleket pen biznestiń strategiialyq áriptestigi arqyly júzege asyrylady. Strategiia jeke investitsiialardy, halyqaralyq tehnologiialyq kompaniialardy, damý institýttaryn jáne álemniń jetekshi sarapshylaryn belsendi tartýdy kózdeidi.
Infraqurylym men talanttardyń mundai sinergiiasy elge iri halyqaralyq investorlar men vendorlardy tartýǵa, sondai-aq qazaqstandyq IT-qyzmetter eksportyn keminde eki ese arttyrýǵa jáne otandyq keminde úsh kompaniiany jahandyq «iýnikorndar» naryǵyna shyǵarýǵa múmkindik beredi.
Úshinshisi – memleket platforma retinde.
Bul vedomstvolyq avtomattandyrýdan derekter men servisterdiń jalpy arhitektýrasyna, proaktivti memlekettik qyzmetterge jáne derekterge negizdelgen sheshimderge kóshý.
Memlekettik apparattyń múddesi úshin basqarý júiesin tereń reformalaý jáne fragmenttelgen vedomstvolyq sheshimderden tolyq bas tartý kózdeledi. Memlekettik apparat qyzmet kórsetý modeline kóshedi. Bul modelde negizgi memlekettik qyzmetter ótinish berýshige baiqatpai, tek proaktivti túrde kórsetiledi.
Jasandy intellektini engizý kúndelikti ákimshilik protsesterdi avtomattandyrýǵa jáne vedomstvolardyń qaitalanatyn fýnktsiialaryn tolyq joiýǵa múmkindik beredi.
Memlekettik sheshimder qabyldaý jáne normativtik-quqyqtyq aktilerdi modeldeý protsesteri úlken derekterdi qatań taldaýǵa (Data-driven) kóshiriledi. Bul adami faktordy barynsha azaityp, basqarýshylyq qatelerdi boldyrmaýǵa múmkindik beredi.
Budan bólek, algoritmdeý biýdjet qarajatyn josparlaý men bólýdi de qamtidy: tsifrlyq baqylaýdyń biryńǵai júiesi árbir teńgeniń ashyqtyǵy men maqsatty tiimdiligin qamtamasyz etedi.
Sonymen qatar Strategiiada kiberqaýipsizdik pen jasandy intellektiniń belsendi damýy dáýirinde ulttyq aqparattyq keńistikti qorǵaý máselelerine úlken kóńil bólingen.
Qujat isten shyǵýǵa tózimdi tsifrlyq infraqurylym qurýdy, ozyq shifrlaý standarttaryn engizýdi jáne asa mańyzdy nysandardy syrtqy qaterlerden qorǵaýdy kózdeidi.
Sonymen qatar qaýipsiz qalalyq ortany damytýǵa aitarlyqtai kóńil bólinedi: aqyldy qalalar standarttary qala halqynyń keminde 70 paiyzyn qamtyp, qoǵamdyq qaýipsizdikti proaktivti modelge kóshiredi.
Jasandy intellekt pen minez-qulyqty beineanalitika arqyly oqiǵalarǵa áreket etý ýaqyty úshten birge qysqarady. Al biryńǵai qorǵanys júielerimen qatar azamattardy onlain-alaiaqtyqtan qorǵaýdyń ulttyq ekojúiesi iske qosylady.
Osylaisha, «Digital Qazaqstan» strategiiasy – Qazaqstannyń tehnologiialar, bilim jáne innovatsiialar jolyn tańdaǵan strategiialyq baǵyty. Ol respýblikanyń tsifrlyq basqarý jetilýine senimdi túrde kóshýin qamtamasyz etip qana qoimai, uzaq merzimdi ekonomikalyq ósimge, azamattardyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa jáne jasandy intellekt dáýirinde Qazaqstan Respýblikasynyń jahandyq básekege qabilettiligin nyǵaitýǵa berik negiz qalyptastyrady.
