قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ 2029 جىلعا دەيٸن اۋقىمدى تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋدٸڭ جالپىۇلتتىق ستراتەگيياسى «Digital Qazaqstan»-دى بەكٸتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
ستراتەگييالىق قۇجات ەلدٸڭ تەحنولوگييالىق مەملەكەت قۇرۋ جولىن ايقىنداپ, ناقتى جوسپار ۇسىنادى جەنە بۇدان بىلاي وسى سالاداعى مەملەكەتتٸڭ ستراتەگييالىق باعىتى مەن نەگٸزگٸ جۇمىس باعىتتارىن ايقىندايتىن ينستيتۋتسيونالدىق قۇجاتتاردىڭ تولىق تسيكلٸن قالىپتاستىرۋدى اياقتايدى.
الايدا ونىڭ مازمۇنىنا توقتالماس بۇرىن, باستى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ماڭىزدى: بٷگٸندە قازاقستانعا تسيفرلىق ترانسفورماتسييانىڭ جاڭا كەزەڭٸ نە ٷشٸن قاجەت بولدى?
ٶيتكەنٸ سوڭعى بٸرنەشە جىلدا جاعدايدىڭ ٶزٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ.
تسيفرلاندىرۋ ەندٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ نەمەسە جەكەلەگەن پروتسەستەردٸ اۆتوماتتاندىرۋ مەسەلەسٸ عانا ەمەس. بٷگٸندە تەحنولوگييالار, دەرەكتەر جەنە جاساندى ينتەللەكت ۇلتتىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ فاكتورلارىنىڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر.
ەلەمدٸك تەحنولوگييالىق لاندشافت
حالىقارالىق باعالاۋلارعا سەيكەس, جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ 2030 جىلعا قاراي ەلەمدٸك ەكونوميكاعا جيىنتىق ەسەرٸ ونداعان تريلليون دوللارمەن ٶلشەنۋٸ مٷمكٸن.
بۇل رەتتە قازٸرگٸ تاڭدا ينۆەستيتسييالاردىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ ەڭ ٸرٸ تەحنولوگييالىق ورتالىقتارعا, ەڭ الدىمەن اقش پەن قىتايعا شوعىرلانىپ وتىر.
ونداعان مەملەكەت جاساندى ينتەللەكتٸنٸ جاي عانا جەكە تەحنولوگييا رەتٸندە ەمەس, ەكونوميكالىق دامۋ مەن مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ بولاشاقتاعى بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ نەگٸزٸ رەتٸندە قاراستىرادى.
سوندىقتان بٷگٸنگٸ بەسەكەلەستٸك ەندٸ تەك نارىق نەمەسە كاپيتال ٷشٸن عانا جٷرٸپ جاتقان جوق.
بەسەكەلەستٸك ەسەپتەۋ قۋاتتارى, دەرەكتەر, تەحنولوگييالار, ماماندار جەنە ەنگٸزۋ جىلدامدىعى ٷشٸن جٷرٸپ جاتىر.
ال قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق مٸندەتٸ – بۇل بەسەكەنٸ سىرتتاي باقىلاۋ ەمەس, وندا ٶزٸنٸڭ ورنىقتى پوزيتسيياسىن ايقىنداۋ.
ۇلتتىق مامانداندىرۋدىڭ ەرتٷرلٸ مودەلدەرٸ
جاساندى ينتەللەكتٸنٸ دامىتۋدىڭ ەمبەباپ مودەلٸ جوق. ەر مەملەكەت ٶز ستراتەگيياسىن ٶزٸنٸڭ مىقتى تۇستارىنا سٷيەنە وتىرىپ قالىپتاستىرادى. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – ٶزٸمٸزدٸڭ بەسەكەلٸك ارتىقشىلىقتارىمىزدى پايدالانىپ, ولاردى حالىقارالىق تەحنولوگييالىق ەكوجٷيەگە كٸرٸكتٸرۋ.
قازاقستاننىڭ بەسەكەلٸك ارتىقشىلىقتارى
قازاقستاندا بۇل ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر ٸرگەتاس قالىپتاسقان.
بٸرٸنشٸدەن, بۇل ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمعا قولجەتٸمدٸلٸك. بۇل ەسەپتەۋ قۋاتتارى مەن دەرەكتەردٸ ٶڭدەۋ ورتالىقتارىنا سۇرانىستىڭ قارقىندى ٶسۋٸ جاعدايىندا اسا ماڭىزدى.
ەكٸنشٸدەن, ەلەكتروندىق ٷكٸمەتتٸڭ مىقتى بازاسى بار.
قازاقستان ونلاين-قىزمەتتەر يندەكسٸ بويىنشا ەلەمدەگٸ ٷزدٸك ون مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا كٸرەدٸ جەنە بۇۇ-نىڭ ەلەكتروندىق ٷكٸمەتتٸڭ دامۋ يندەكسٸندە 193 ەلدٸڭ ٸشٸندە 24-ورىندا تۇر.
ٷشٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدە تسيفرلاندىرىلعان حالىقتىڭ ٷلەسٸ جوعارى: ينتەرنەتتٸڭ ەنۋ دەڭگەيٸ شامامەن 95 پايىزدى قۇرايدى.
قازاقستاننىڭ ماڭىزدى حالىقارالىق ارتىقشىلىعى – ورنىقتى سىرتقى بايلانىستارى جەنە ەرتٷرلٸ تەحنولوگييالىق ورتالىقتارمەن قاتار جۇمىس ٸستەۋ مٷمكٸندٸگٸ.
جاھاندىق تەحنولوگييالىق فراگمەنتاتسييا جاعدايىندا بۇل جەكە بەسەكەلٸك اكتيۆكە اينالىپ وتىر.
مىقتى تسيفرلىق بازا
قازاقستان بۇل كەزەڭدٸ نٶلدەن باستاپ وتىرعان جوق. مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ 90 پايىزدان استامى ەلەكتروندىق فورماتتا كٶرسەتٸلەدٸ. بٶلشەك تٶلەمدەردٸڭ شامامەن 90 پايىزى قولما-قول اقشاسىز جٷزەگە اسىرىلادى. حالىقتىڭ 95 پايىزعا جۋىعى ينتەرنەتتٸ پايدالانادى.
Alem.Cloud جەنە Al-Farabium اتتى جەكە جوعارى ٶنٸمدٸ ەسەپتەۋ قۋاتتارى قۇرىلدى.
ەلدە اكت سالاسىندا 200 مىڭنان استام مامان بار.
بەسەكەلەستٸكتٸڭ كەلەسٸ كەزەڭٸ ەندٸ تسيفرلىق سەرۆيستەردٸڭ سانىنا ەمەس, تەحنولوگييالاردىڭ ادام, كەسٸپورىن جەنە مەملەكەت ٶنٸمدٸلٸگٸنە قانشالىقتى تەرەڭ ەسەر ەتەتٸنٸنە بايلانىستى بولادى.
مىسالى, قازاقستانداعى جۇمىسشىلار اراسىندا گەنەراتيۆتٸ جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ تارالۋ دەڭگەيٸ ەزٸرگە ەلەمدٸك ورتاشا كٶرسەتكٸشتەن تٶمەن.
سوندىقتان كەلەسٸ مٸندەت – تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ بار بولۋىنان ولاردى جاپپاي ەرٸ ٶنٸمدٸ پايدالانۋعا كٶشۋ.
ستراتەگييانىڭ ماقساتى – قازاقستاندى تەحنولوگييالىق ەگەمەندٸگٸ, دامىعان دەرەكتەر ەكونوميكاسى جەنە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ جاساندى ينتەللەكت يندۋستريياسى بار جەتەكشٸ تسيفرلىق مەملەكەت رەتٸندە تانىتۋ.
نەتيجە ٷش ناقتى كٶرسەتكٸشتەن كٶرٸنۋٸ تيٸس:
ازاماتتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنىڭ ارتۋى;
ەكونوميكانىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ جوعارىلاۋى;
مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى.
سوندىقتان ستراتەگييادا جاساندى ينتەللەكت ەڭ الدىمەن ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋدىڭ جٷيەلٸ تەحنولوگيياسى رەتٸندە قاراستىرىلادى.
ول جەكە ەرٸ سەندٸ سەكتور رەتٸندە ەمەس, بٷكٸل ەكونوميكا مەن مەملەكەتتٸك باسقارۋدى ترانسفورماتسييالاۋ قۇرالى رەتٸندە قاراستىرىلادى.
جەتٸ قاعيدات
بٸرٸنشٸ – ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸك. ەربٸر ٸرٸ تسيفرلىق جوبا ٶلشەنەتٸن نەتيجەگە ەكەلۋٸ تيٸس: تابىس قالىپتاستىرۋى, شىعىنداردى ازايتۋى نەمەسە جاڭا قوسىلعان قۇندى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن ينفراقۇرىلىم قۇرۋى كەرەك.
ەكٸنشٸ – پلاتفورمالىلىق: كٶپتەگەن وقشاۋلانعان ۆەدومستۆولىق شەشٸمدەردٸڭ ورنىنا دەرەكتەر مەن سەرۆيستەردٸڭ بٸرىڭعاي ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرۋ.
ٷشٸنشٸ – ادامعا باعدارلانۋ. بۇل تەحنولوگييالاردى جاۋاپتى ەرٸ ەتيكالىق تۇرعىدان پايدالانۋ, دەرەكتەردٸ قورعاۋ جەنە تەحنولوگييالىق ەگەمەندٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ, بەيٸمدەلگٸش رەتتەۋ جەنە سارالانعان تسيفرلاندىرۋ تۋرالى.
سوندىقتان ستراتەگييانىڭ نەگٸزگٸ ينتەگرالدى باعدارلارىنىڭ بٸرٸ – 2029 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمگە قوسىمشا ورتاشا جىلدىق ٷلەسٸن شامامەن 1,5 پايىزدىق تارماق دەڭگەيٸنە جەتكٸزۋ.
كٶزقاراس جەنە ٷش مٸندەت
ستراتەگييانىڭ كٶزقاراسىن ٷش ٸرٸ ٶزگەرٸسكە جيناقتاۋعا بولادى.
بٸرٸنشٸسٸ – ازاماتتىڭ تولىق تسيفرلىق تراەكتوريياسى.
بٷگٸندە بٸلٸم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك قولداۋ كٶبٸنە ەرتٷرلٸ مەملەكەتتٸك جٷيەلەر رەتٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ.
ەلەۋمەتتٸك سالادا قوسىمشا قۇجاتتاردى جيناۋ قاجەتتٸلٸگٸن بولدىرمايتىن پرواكتيۆتٸ قولداۋ تەتٸكتەرٸ ەنگٸزٸلەدٸ, ال ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەردەن باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى پرەديكتيۆتٸ تالداۋعا جەنە دەرٸ-دەرمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدٸ باسقارۋعا دەيٸنگٸ نەگٸزگٸ قۇرالدار «ەلەۋمەتتٸك ەمييان» ەكوجٷيەسٸنٸڭ اينالاسىنا شوعىرلاندىرىلادى. بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا بالالاردىڭ ەلەۋەتٸن اشۋعا جەنە جاڭا ۇرپاقتىڭ وزىق تسيفرلىق داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا كٶمەكتەسەتٸن ەرتە جاستان باستاپ جەكە ٸي دامۋ باعىتتارى ٸسكە قوسىلادى. ٸٸ كادرلارىن اۋقىمدى دايارلاۋ اكادەمييالىق ورتا مەن ٶڭٸرلٸك IT-مەكتەپتەردٸ قامتيدى, ال حالىق اراسىندا گەنەراتيۆتٸ جاساندى ينتەللەكتٸنٸ مەڭگەرۋ دەڭگەيٸ كەمٸندە 20 پايىزعا جەتۋٸ تيٸس.
ەكٸنشٸسٸ – ەكونوميكا بٸرىڭعاي تسيفرلىق تٸزبەك رەتٸندە.
دەرەكتەر, ٶندٸرٸس, لوگيستيكا, قارجى جەنە سالىق سالاسى جەكە كونتۋرلاردا ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتىپ, بٸرىڭعاي تسيفرلىق ورتا رەتٸندە جۇمىس ٸستەۋٸ تيٸس.
ستراتەگييا ەكونوميكانىڭ بارلىق بازالىق سالالارىن: اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ, قۇرىلىستى, قارجى سەكتورىن, مۇناي-گاز سالاسىن جەنە شاعىن بيزنەستٸ تەرەڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسييالاۋدى كٶزدەيدٸ. جاساندى ينتەللەكتٸنٸ, تسيفرلىق ەگٸزدەردٸ جەنە زيياتكەرلٸك پلاتفورمالاردى ەنگٸزۋ ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ەسەلەپ ارتتىرۋعا, شىعىنداردى ازايتۋعا جەنە وتاندىق بيزنەستٸڭ جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سونىمەن قاتار بولاشاق يندۋسترييالارىن – روبوتوتەحنيكانى, ۇشقىشسىز جٷيەلەردٸ, تسيفرلىق اكتيۆتەردٸ جەنە عارىشتىق تەحنولوگييالاردى جەدەل دامىتۋ ٷشٸن جاعداي جاسالادى.
بۇل كونتۋردىڭ فلاگماندىق جوباسى ەگەمەندٸ «AI Hub» قۇرۋ بولادى. ول تولىققاندى «دەرەكتەردٸ ٶڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ اڭعارى» رەتٸندە جوبالانادى. بۇل حاب وزىق ەسەپتەۋ قۋاتتارىن, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن جەنە جەتەكشٸ تەحنولوگييالىق كومپانييالاردى بٸرٸكتٸرەتٸن ماكروٶڭٸردٸڭ نەگٸزگٸ ينفراقۇرىلىمدىق الاڭىنا اينالادى.
«AI Hub» بازاسىندا ماشينالىق وقىتۋ جەنە ٷلكەن دەرەكتەردٸ تالداۋ سالاسىنداعى وزىق شەشٸمدەردٸ ەزٸرلەۋ مەن تەستٸلەۋگە ارنالعان ەكوجٷيە قالىپتاستىرىلادى. ونىڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن ەسەپتەۋ ورتالىقتارىنىڭ جوبالىق قۋاتى 1 گۆت-قا دەيٸن جەتكٸزٸلەدٸ.
بۇل مٸندەتتەر مەملەكەت پەن بيزنەستٸڭ ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸگٸ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى. ستراتەگييا جەكە ينۆەستيتسييالاردى, حالىقارالىق تەحنولوگييالىق كومپانييالاردى, دامۋ ينستيتۋتتارىن جەنە ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ ساراپشىلارىن بەلسەندٸ تارتۋدى كٶزدەيدٸ.
ينفراقۇرىلىم مەن تالانتتاردىڭ مۇنداي سينەرگيياسى ەلگە ٸرٸ حالىقارالىق ينۆەستورلار مەن ۆەندورلاردى تارتۋعا, سونداي-اق قازاقستاندىق IT-قىزمەتتەر ەكسپورتىن كەمٸندە ەكٸ ەسە ارتتىرۋعا جەنە وتاندىق كەمٸندە ٷش كومپانييانى جاھاندىق «يۋنيكورندار» نارىعىنا شىعارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ٷشٸنشٸسٸ – مەملەكەت پلاتفورما رەتٸندە.
بۇل ۆەدومستۆولىق اۆتوماتتاندىرۋدان دەرەكتەر مەن سەرۆيستەردٸڭ جالپى ارحيتەكتۋراسىنا, پرواكتيۆتٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتەرگە جەنە دەرەكتەرگە نەگٸزدەلگەن شەشٸمدەرگە كٶشۋ.
مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن باسقارۋ جٷيەسٸن تەرەڭ رەفورمالاۋ جەنە فراگمەنتتەلگەن ۆەدومستۆولىق شەشٸمدەردەن تولىق باس تارتۋ كٶزدەلەدٸ. مەملەكەتتٸك اپپارات قىزمەت كٶرسەتۋ مودەلٸنە كٶشەدٸ. بۇل مودەلدە نەگٸزگٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر ٶتٸنٸش بەرۋشٸگە بايقاتپاي, تەك پرواكتيۆتٸ تٷردە كٶرسەتٸلەدٸ.
جاساندى ينتەللەكتٸنٸ ەنگٸزۋ كٷندەلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك پروتسەستەردٸ اۆتوماتتاندىرۋعا جەنە ۆەدومستۆولاردىڭ قايتالاناتىن فۋنكتسييالارىن تولىق جويۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلداۋ جەنە نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ مودەلدەۋ پروتسەستەرٸ ٷلكەن دەرەكتەردٸ قاتاڭ تالداۋعا (Data-driven) كٶشٸرٸلەدٸ. بۇل ادامي فاكتوردى بارىنشا ازايتىپ, باسقارۋشىلىق قاتەلەردٸ بولدىرماۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇدان بٶلەك, الگوريتمدەۋ بيۋدجەت قاراجاتىن جوسپارلاۋ مەن بٶلۋدٸ دە قامتيدى: تسيفرلىق باقىلاۋدىڭ بٸرىڭعاي جٷيەسٸ ەربٸر تەڭگەنٸڭ اشىقتىعى مەن ماقساتتى تيٸمدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ.
سونىمەن قاتار ستراتەگييادا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك پەن جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ بەلسەندٸ دامۋى دەۋٸرٸندە ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتٸ قورعاۋ مەسەلەلەرٸنە ٷلكەن كٶڭٸل بٶلٸنگەن.
قۇجات ٸستەن شىعۋعا تٶزٸمدٸ تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋدى, وزىق شيفرلاۋ ستاندارتتارىن ەنگٸزۋدٸ جەنە اسا ماڭىزدى نىسانداردى سىرتقى قاتەرلەردەن قورعاۋدى كٶزدەيدٸ.
سونىمەن قاتار قاۋٸپسٸز قالالىق ورتانى دامىتۋعا ايتارلىقتاي كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ: اقىلدى قالالار ستاندارتتارى قالا حالقىنىڭ كەمٸندە 70 پايىزىن قامتىپ, قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ پرواكتيۆتٸ مودەلگە كٶشٸرەدٸ.
جاساندى ينتەللەكت پەن مٸنەز-قۇلىقتى بەينەاناليتيكا ارقىلى وقيعالارعا ەرەكەت ەتۋ ۋاقىتى ٷشتەن بٸرگە قىسقارادى. ال بٸرىڭعاي قورعانىس جٷيەلەرٸمەن قاتار ازاماتتاردى ونلاين-الاياقتىقتان قورعاۋدىڭ ۇلتتىق ەكوجٷيەسٸ ٸسكە قوسىلادى.
وسىلايشا, «Digital Qazaqstan» ستراتەگيياسى – قازاقستاننىڭ تەحنولوگييالار, بٸلٸم جەنە يننوۆاتسييالار جولىن تاڭداعان ستراتەگييالىق باعىتى. ول رەسپۋبليكانىڭ تسيفرلىق باسقارۋ جەتٸلۋٸنە سەنٸمدٸ تٷردە كٶشۋٸن قامتاماسىز ەتٸپ قانا قويماي, ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق ٶسٸمگە, ازاماتتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جەنە جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن نىعايتۋعا بەرٸك نەگٸز قالىپتاستىرادى.
