Almatyda internetti basqarý, kiberqaýipsizdik, jasandy intellektini jaýapty paidalaný jáne azamattardyń tsifrlyq quqyqtaryn qorǵaýǵa arnalǵan tórtinshi Qazaqstan IGF 2026 ulttyq forýmy ótti. Biylǵy jiynda tsifrlyq qyzmetterdiń qarqyndy damýy ǵana emes, osy úderistiń tasasynda qalǵan derbes derekterdiń qaýipsizdigi, internet alaiaqtyq jáne tehnologiialyq sheshimder úshin jaýapkershilik máseleleri de kóterildi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Forým ne týraly?
SmArtPoint IT habynda uiymdastyrylǵan forým memlekettik organdardy, biznes ókilderin, azamattyq qoǵamdy, akademiialyq jáne tehnikalyq qaýymdastyqtardy bir alańǵa jinady.
Qazaqstan IGF 2026 baǵdarlamasy Qazaqstandaǵy tsifrlyq keńistikti basqarýdyń eń ózekti máselelerin qamtidy. Qatysýshylar Tsifrlyq kodeks pen Jasandy intellekt týraly zańdy is júzinde qoldaný, derbes derekterdi qorǵaý, internet infraqurylymyn damytý jáne jańa tehnologiialardy jaýapkershilikpen paidalaný joldaryn talqylady.
Forým aiasynda internetti kóptarapty basqarý, onlain kontentti buǵattaý men moderatsiialaý, Qazaqstannyń tsifrlyq zańnamasyn jetildirý, balalar men jasóspirimderdiń internettegi qaýipsizdigi jáne jasandy intellektini Turaqty damý maqsattaryna qol jetkizý úshin paidalaný máselelerine arnalǵan paneldik sessiialar uiymdastyryldy.
Baǵdarlamada Qazaqstan Konstitýtsiialyq sotynyń internetke qoljetimdilikti shekteýge qatysty sheshimin talqylaýǵa da jeke oryn berildi. Sarapshylar ulttyq qaýipsizdik talaptary men azamattardyń tsifrlyq quqyqtarynyń arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý joldaryn qarastyrdy.
Aita keteiik, Qazaqstan IGF 2026 forýmy Qazaqstandaǵy Kiberqaýipsizdik aiy aiasynda ótip jatyr. Is-shara Eurasian Digital Foundation jáne Qazaqstannyń Tsifrlyq quqyqtar ortalyǵy BUU hatshylyǵynyń resmi qoldaýymen uiymdastyryldy. Is-sharanyń seriktesi Freedom Holding Corp. Ulttyq IGF bastamalary búginde BUU hatshylyǵynyń qoldaýymen tórt qurlyqtaǵy 106 elde ótkiziledi.
Forýmdy ashqan Eurasian Digital Foundation negizin qalaýshy, DRCQ zań firmasynyń basqarýshy seriktesi Rýslan Daiyrbekov tsifrlyq keńistiktiń qaýipsizdigin bir ǵana mekemeniń kúshimen qamtamasyz etý múmkin emes ekenin atap ótti.
"Memleket, IT salasy, azamattyq qoǵam jáne akademiialyq qaýymdastyq teń seriktes retinde kelissóz júrgizýi kerek. Osyndai inkliýzivti dialog pen múddeler teńgerimi arqyly ǵana Tsifrlyq kodeksti tiimdi iske asyryp, jasandy intellektini damytyp, árbir qazaqstandyqtyń tsifrlyq quqyqtaryn qorǵai alamyz", - dedi ol.
Tsifrlandyrý kúsheigen saiyn qaýip te artyp keledi
Forýmnyń alǵashqy paneldik sessiiasy "Turaqty damý maqsattaryn iske asyrý quraly retinde internetti kóptarapty basqarý" taqyrybyna arnaldy. Alaida pikirtalas kóp uzamai tsifrlandyrýdyń eń ózekti ári osal tusyna, iaǵni kiberqaýipsizdik pen derbes derekterdi qorǵaý máselesine oiysty.
QR Jasandy intellekt jáne tsifrlyq damý ministrligi Aqparattyq qaýipsizdik komitetiniń Kiberqaýipsizdikti damytý basqarmasynyń bas sarapshysy Sultanǵazy Kerimbaev Qazaqstandaǵy tsifrlyq ortany bir mezette qaýipsiz ári ashyq etýge baǵyttalǵan tetikterge toqtaldy.
Onyń sózinshe, memlekettik organdarmen birge biznes te azamattar týraly aýqymdy aqparatty jinap, saqtaidy jáne óńdeidi. Sondyqtan derekterdiń qaýipsizdigine jaýapkershilik aqparatty paidalanatyn kompaniialarǵa da júktelýi tiis.
"Derbes derekterdiń taralýyna olardy jinaityn jáne óńdeitin kompaniialar jaýapty bolýy kerek. Tsifrlyq orta azamattar úshin bir mezgilde ashyq ta, qaýipsiz de bolýy qajet", - dedi Sultanǵazy Kerimbaev.
Panel barysynda kompaniialardyń derbes derekterdi qorǵaýdaǵy jaýapkershiligi erekshe ataldy. Óitkeni biznes tsifrlyq ekonomikanyń qozǵaýshy kúshi bolýmen qatar, azamattar týraly aýqymdy málimetti jinaityn jáne óńdeitin negizgi taraptardyń biri sanalady. Sondyqtan derekterdiń taralýyna olardy óńdeitin kompaniialar da jaýapty bolýy kerek.
Bul talap ásirese bankterge, onlain platformalarǵa, marketpleisterge jáne algoritmdik sheshimder qoldanatyn ózge uiymdarǵa qatysty. Jasandy intellekt azamatqa qyzmet usyný, onyń tólem qabiletin baǵalaý nemese nesie berý jóninde sheshim qabyldaǵanda, mundai júieniń zań talaptary men adam quqyqtaryna sáikestigi de nazardan tys qalmaýy tiis.
Kompaniialar derekterdiń taralǵanyn nege moiyndamaidy?
BUU Jahandyq shartynyń Ortalyq Aziiadaǵy jelisiniń atqarýshy direktory Dinara Seidjaparova Qazaqstannyń tsifrlandyrýdaǵy jetistikterin moiyndai otyryp, qaýipsizdik máselesin keiinge ysyrýǵa bolmaitynyn aitty.
Ol buǵan deiin shetelderge barǵan kezde Qazaqstandaǵy mobildi qosymshalar men onlain qyzmetterdiń jyldamdyǵyn maqtanyshpen aityp júrgenin jetkizdi. Alaida Japoniiadaǵy tájiribesi tsifrlandyrý jyldamdyǵy men qaýipsizdik arasyndaǵy araqatynasqa basqasha qaraýǵa túrtki bolǵan.
"Biz tehnologiialardy qoldaný jyldamdyǵy jaǵynan aldamyz. Biraq qaýipsizdik máselesi ne bolady? Meni alaiaqtar jii mazalaidy. Olardyń qolyndaǵy aqparatqa qarasaq, azamattar týraly kóptegen málimet taralyp ketken. Soǵan qaramastan, qandai da bir kompaniianyń derekterdiń taralǵanyn ashyq moiyndaǵanyn kórgen emespin. Bul meni azamat retinde qatty alańdatady", - dedi Dinara Seijaparova.
Osy tusta másele alaiaqtyq qońyraýlarmen ǵana shektelmeidi. Azamattyń telefon nómiri, aty-jóni, jumys orny, qarjy jaǵdaiy jáne ózge de jeke málimeti bógde adamdardyń qolyna túsken jaǵdaida, ol psihologiialyq qysymǵa, qarjylai shyǵynǵa nemese óz atynan zańsyz nesie rásimdelýine tap bolýy múmkin. Sondyqtan derekterdiń naqty qai jerden taralǵanyn anyqtaý jáne jaýapty tarapty belgileý kiberqaýipsizdiktiń negizgi mindetteriniń birine ainalyp otyr.
Dinara Seidjaparova internettiń tek tehnikalyq infraqurylym emes, adamnyń qadir-qasieti men negizgi quqyqtaryna tikelei qatysty keńistik ekenin aitty.
"Internet tek tehnikalyq sheshim emes. Bul ekonomikalyq ádilettilik, adamnyń qadir-qasieti men adam quqyqtary týraly másele", - dedi ol.
Onyń sózinshe, bir otbasynyń balasy turaqty internetke, sapaly bilim berý platformalaryna jáne tsifrlyq resýrstarǵa qol jetkizse, ekinshi balanyń interneti únemi úzilip turýy múmkin. Mundai teńsizdik birneshe jyldan keiin olardyń bilim alý jáne jumysqa ornalasý múmkindigine áser etedi.
"On jyldan keiin balalar bizdiń qansha strategiia qabyldaǵanymyzdy nemese qansha forým ótkizgenimizdi baǵalamaidy. Olar ózderine berilgen ekonomikalyq múmkindikterge qaraidy. Al bul múmkindikter búginde internet pen tsifrlyq tehnologiialarǵa táýeldi", - dedi spiker.
Algoritmniń sheshimine kim jaýapty?
Panelde jasandy intellekt pen avtomattandyrylǵan júielerdiń sheshimi úshin jaýapkershilik máselesi de kóterildi. Qazir bankter men qarjy uiymdary klienttiń tólem qabiletin algoritm arqyly baǵalaidy. Mundai júie bir adamǵa nesie berip, ekinshisine bas tartýy múmkin. Biraq sheshim qate nemese kemsitýshilik sipatta bolǵan jaǵdaida kim jaýap beretini tolyq aiqyndalmaǵan.
"Eger algoritm bir adamǵa nesie berip, ekinshisine bas tartsa, oǵan kim jaýap beredi? Algoritmniń ózi me, ony ázirlegen baǵdarlamashy ma, IT mamany ma, álde kompaniianyń birinshi basshysy ma? Adam quqyqtaryn saqtaý men kemsitýdiń arasyndaǵy shekarany naqty aiqyndaýymyz kerek", - dedi Dinara Seijaparova.
Onyń málimetinshe, BUU Jahandyq shartynyń Ortalyq Aziiadaǵy jelisi 156 kompaniiany biriktiredi. Olar adam quqyqtaryn saqtaý, qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraý jáne sybailas jemqorlyqqa tózbeý qaǵidattaryn qyzmetine engizip jatyr. Endi bul qaǵidattar tsifrlyq jaýapkershilikpen de tolyqtyrylýy kerek.
Retteý tehnologiianyń damýyn tejemeýi qajet
Eýropalyq Odaqtyń "Ortalyq Aziiaǵa arnalǵan bailanystylyq" jobasynyń AKT saiasaty jáne retteý komponentiniń úilestirýshisi Paýliýs Vaina tsifrlyq ortanyń qaýipsizdigi tek qatań talaptar engizýmen shektelmeitinin aitty. Onyń pikirinshe, retteý naryqtaǵy básekeni, tehnologiianyń damýyn jáne halyqtyń bailanysqa qoljetimdiligin qatar eskerýi qajet.
"Retteý qamtý aýmaǵy, baǵa men sapa turǵysynan jańa múmkindikter ashýy kerek. Infraqurylym bailanys qyzmetterin, jasandy intellektini jáne tsifrlyq júielerdiń turaqtylyǵyn damytýdyń negizgi sharty bolyp qala beredi", - dedi ol.
Sarapshy talshyqty optikalyq bailanys sapaly bolǵanymen, Qazaqstan sekildi aýmaǵy úlken elde ony árbir eldi mekenge birdei jetkizý qiyn ekenin atap ótti. Sondyqtan shalǵai aýmaqtarda spýtniktik internet pen basqa da balama tehnologiialardy qoldanýǵa múmkindik berilýi kerek.
Onyń pikirinshe, bailanys operatory barýǵa múddeli emes óńirlerde memleket litsenziia qunyn tómendetý, radiojiilikti jeńildetilgen shartpen berý nemese infraqurylymdyq jobalarǵa grant usyný arqyly biznesti yntalandyra alady. Bailanys jelisiniń turaqtylyǵy artpaiynsha, azamattardy kiberqaýipten qorǵaý da tolyq nátije bermeidi.
Rýslan Daiyrbekov Qazaqstannyń jańa Tsifrlyq kodeksinde tehnologiialyq beitaraptyq qaǵidaty bekitilgenin aitty. Bul zańnamada blokchein, jasandy intellekt nemese ózge tehnologiialardy jeke-jeke sipattaýdyń ornyna, olardyń barlyǵyna ortaq quqyqtyq talaptar qoiýǵa múmkindik beredi. Sebebi tehnologiianyń damý qarqyny zań qabyldaý úderisinen áldeqaida jyldam.
Paýliýs Vaina retteý men artyq shekteýdiń arasyndaǵy shekara óte názik ekenin atap ótti.
"Qaýipsizdikti qamtamasyz etemiz dep naryqtyń damýyn toqtatyp tastaýǵa bolmaidy. Sol sebepti tehnologiialyq beitaraptyqpen birge qajetti eń tómengi deńgeide retteý qaǵidaty da saqtalýy kerek", - dedi ol.
Internetti bólshekteý qaýipsizdikti kúsheite me?
RIPE NCC qoǵamdyq bailanystar jáne memlekettik saiasat jónindegi aǵa keńesshisi Vaan Ovsepian internettiń qaýipsizdigi onyń ashyq ári birtutas júie bolyp qalýyna da bailanysty ekenin aitty.
RIPE NCC Eýropa, Taiaý Shyǵys jáne Ortalyq Aziia aýmaǵynda internet jelileriniń jumysyn úilestirip, IP mekenjailaryn bóledi. Sonymen qatar uiym tehnikalyq qaýymdastyq pen memlekettik organdar arasyndaǵy dialogqa qatysady.
Vaan Ovsepiannyń pikirinshe, internetti basqarý kezinde memlekettiń qaýipsizdikke qatysty talaptary, biznestiń tájiribesi, tehnikalyq mamandardyń bilimi jáne azamattyq qoǵamnyń ustanymy birge eskerilýi qajet. Bir taraptyń ustanymyn basqalarǵa mindetteý jeliniń bólshektenýine jáne onyń turaqtylyǵynyń álsireýine ákelýi múmkin.
"Internetti basqarý degenimiz úkimettiń, jeke sektor men azamattyq qoǵamnyń internettiń damýyna qatysty ortaq qaǵidalardy, normalardy, erejelerdi jáne sheshim qabyldaý rásimderin birlesip ázirleýi", - dedi ol.
Sarapshy jasandy intellekt pen internettiń qoǵamǵa yqpalyn qarapaiym tehnologiialyq jańalyq retinde baǵalaýǵa bolmaitynyn aitty. Bul ózgerister eńbek naryǵyn, qoǵamdyq qatynastardy jáne memlekettik basqarýdy qaita qalyptastyryp jatyr.
"Myńdaǵan, júzdegen myń, tipti milliondaǵan qalypty jumys túri joiylýy múmkin. Biz buǵan daiyn bolyp, jańa daǵdylardy igerýimiz kerek. Azamattar óz ómirine yqpal etetin saiasatty ázirleýge qatysa alýy qajet", - dedi Vaan Ovsepian.
Onyń aitýynsha, kóptarapty basqarý endi internet infraqurylymymen ǵana shektelmeidi. Bul tásil jasandy intellekt, zattar interneti jáne ózge de tehnologiialardy qaýipsiz basqarýǵa da qoldanylýy kerek.
Kiberqaýipsizdik tek memlekettiń mindeti emes
Paneldegi pikirler kiberqaýipsizdiktiń tek tehnikalyq mamandarǵa nemese memlekettik organdarǵa júkteletin mindet emes ekenin kórsetti. Memleket túsinikti jáne teńgerimdi talap qalyptastyrýǵa, kompaniialar azamattardyń derekterin qorǵaýǵa, tehnikalyq qaýymdastyq internettiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge, al azamattyq qoǵam paidalanýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa qatysýy kerek.
Talqylaý barysynda tsifrlandyrýdyń shynaiy ólshemi qyzmetterdiń sany nemese olardyń jyldamdyǵy ǵana emes ekeni aityldy. Onyń basty kórsetkishi azamattyń óz dereginiń qorǵalǵanyna, algoritmniń sheshimi ádil ekenine jáne kiberqaýip týǵan jaǵdaida jaýapty taraptyń anyqtalatynyna senimdi bolýy tiis.
Is-shara barysynda Privacy Legathon 2026 baiqaýynyń finaly da uiymdastyryldy. Bes komanda biznes pen memlekettik organdarǵa arnalǵan Legal Tech sheshimderin tanystyrdy. Baiqaýdy QR Jasandy intellekt jáne tsifrlyq damý ministrligi Digital Rights Centre Qazaqstan jáne CyberLaw School uiymdarymen birlesip ótkizdi.
